uyghur tetqiqat instituti, 2026-yili 3-aprel

tehriri: d. ‍abdurehim dolet

yeqinqi yillardin buyan, xitay hokumitining sherqiy turkistanda yurguzuwatqan siyasetliri xelqara jemiyetning, bolupmu kishilik hoquq teshkilatliri we akademik sahening kuchluk diqqitini tartmaqta. mezkur ilmiy maqalining asasliq meqsiti, xitayning sherqiy turkistanda yurguzuwatqan siyasiy, iqtisadiy, ijtimaiy we medeniyet jehettiki basturush heriketlirini xelqara qanun we kishilik hoquq olchemliri asasida tehlil qilishtin ibaret. bu tehlil jeryanida, xitay hokumitining qanun we tereqqiyat niqabi astigha yoshurunghan mustemlikichilik, assimilyatsiye we irqiy qirghinchiliq qilmishliri echip tashlinidu. shuning bilen birge, bu maqale xelqara jemiyetning sherqiy turkistandiki kirizisqa bolghan tonushini chongqurlashturup, dunyawi edliye sistemisining bu jinayetlerge qandaq taqabil turushi kerekliki heqqide nezeriyewi asas teminleydu.

xitay kommunistik partiyesi dolet bixeterliki we terrorluqqa qarshi turush bahanisi bilen, sherqiy turkistandiki yerlik milletlerning mewjutluqigha eghir tehdit elip kelidighan keng kolemlik basturush siyasetlirini yolgha qoydi. xitay hokumiti otturigha qoyghan atalmish «jemiyet muqimliqi» we «iqtisadiy gullinish» shoarliri emeliyette sherqiy turkistan xelqining insaniy qedir-qimmiti, etiqad erkinliki we milliy kimlikini yoqitish uchun xizmet qilmaqta. bu xil siyasetlerning nezeriyewi asasi xitayning dolet terrorizmi we ashqun milletchilik idiyesige tayinidighan bolup, uning xelqara qanun we birleshken doletler teshkilatining kishilik hoquq ehdinamiliri bilen tamamen zit ikenliki eniq korulup turidu. dunyaning herqaysi jayliridiki kozetkuchiler we mutexessisler bu siyasetlerning yerlik milletlerni tamamen assimilyatsiye qilish meqsitide qurulghan sistemiliq irqiy qirghinchiliq ikenlikini otturigha qoymaqta ^[1].

xelqara qanun nuqtisidin elip eytqanda, birleshken doletler teshkilatining «irqiy qirghinchiliqning aldini elish we jazalash ehdinamisi» ge asasen, bir milletning nopus qurulmisigha qesten buzghunchiliq qilish, ayallarni mejburiy tughut chekleshke orunlashturush we balilarni ata-anisidin ayrip mejburiy assimilyatsiye qilish qatarliq qilmishlar eniq halda irqiy qirghinchiliq jinayiti hesablinidu. xitayning sherqiy turkistanda yurguzuwatqan nopus cheklesh, lagerlargha solash we mejburiy emgekke selish qilmishliri bu ehdinamidiki bir qanche maddigha biwasite xilapliq qilghanliq bolup, bu xelqara jinayi ishlar sot mehkimisining rim nizamnamisidiki insaniyetke qarshi jinayet olchemlirigimu tamamen uyghun kelidu. shunga, xitayning bu qilmishlirini peqetla bir ichki siyaset mesilisi dep qarashqa bolmaydu, belki u putkul insaniyetning ortaq qimmet qarishigha qilinghan eghir tajawuzchiliqtur ^[2].

bu maqale xitayning basturush siyasetlirini besh asasiy tema boyiche muhakime qilidu. birinchidin, xitayning sherqiy turkistandiki medeniyet we nopus qirghinchiliqining qandaq qilip «muqimliq» niqabi astida elip beriliwatqanliqi yorutup berilidu. ikkinchidin, «terrorluqqa qarshi turush» namidiki jaza lagerlirining insaniyetke qarshi jinayet xarakteri xelqara qanun olchemliri bilen selishturulup tehlil qilinidu. uchinchidin, xitayning reqemlik dewrdiki teshwiqat wasitilirini qollinip, qandaq qilip suniy we saxta obraz yaritiwatqanliqi yeship berilidu. totinchidin, mejburiy emgekning dunya teminlesh zenjirige korsitiwatqan tesiri we xelqara iqtisadiy qanunlardiki orni muhakime qilinidu. beshinchidin, xitayning sherqiy turkistan arqiliq ottura asiya we bashqa qoshna doletlerge qiliwatqan geopolitikiliq tesiri analiz qilinidu ^[3].

mezkur maqale xelqara jemiyettiki siyaset tuzguchiler, kishilik hoquq tetqiqatchiliri we xelqara qanun mutexessisliri uchun muhim paydilinish qimmitige ige. xitayning sherqiy turkistanda yurguzuwatqan bu qirghinchiliq tuzulmisini chongqur chushinish, peqetla bir milletning teqdirini qutuldurush mesilisi bolupla qalmastin, belki dunyawi kishilik hoquq sistemisining kelechiki we ishenchliklikini qoghdash mesilisidur. shunglashqa, bu maqalide korsitilgen delil-ispatlar we nezeriyewi analizlar xitayning kishilik hoquq jinayetlirige qarshi xelqaraliq birlik we heriket yonilishini berpa qilishta ilmiy asas rolini oynaydu.

birinchi bolum: «muqimliq» we «gullinish»ning bedili

xitay hokumitining sherqiy turkistanda yurguzuwatqan atalmish «pilanliq tughut» (计划生育) we «nopusni elalashturush» (人口优化) siyasetliri emeliyette yerlik uyghur we bashqa turkiy milletlerning nopusini sistemiliq halda azaytishni meqset qilghan siyasiy wasitidur. bu xil siyasetler peqetla nopus kontrol qilish siyasiti bolupla qalmay, belki milletning kelgusi mewjutluqini yoqitishni meqset qilghan irqiy tazilash, yeni negatip ewgenika (Negative Eugenics) herikitidur. xitay kommunistik partiyesining hojjetliride nopus qurulmisini ozgertish arqiliq rayonda «muqimliq» yaritish nezeriyesi otturigha qoyulghan bolup, bu nezeriye xelqara qanundiki irqiy qirghinchiliq jinayitining shertlirige toluq chushidu ^[4].

nopus kontrol qilish jeryanida, xitay dairiliri uyghur ayallirigha mejburiy halda baliyatqu ichige selinidighan hamilidarliqtin saqlinish halqisi (IUD) selish, mejburiy tughut cheklesh operatsiyesi qilish we hetta hamilini mejburiy chushuruwetish qatarliq gheyriy insaniy wasitilerni qollanghan. tetqiqatchi adriyan zenzning doklatlirida korsitilishiche, 2017-yilidin bashlap sherqiy turkistanning jenubidiki xoten we qeshqer qatarliq jaylarda uyghurlarning tughulush nisbiti tarixta korulup baqmighan derijide, yeni yetmish pirsenttin artuq towenligen. bu xil zor kolemlik we sistemiliq tughulush nisbitini towenlitish herikiti xitay dolitining uyghur nopusining tebiiy kopiyishini qesten tosush meqsitide elip barghanliqini ispatlaydu ^[5].

xelqara kishilik hoquq olchemliri, xususen birleshken doletler teshkilatining «irqiy qirghinchiliqning aldini elish we jazalash ehdinamisi» ning 2-maddisining (d) tarmiqida korsitilgen «bir guruppa ichide tughulushni chekleshni meqset qilghan tedbirlerni yurguzush» belgilimisi xitayning bu qilmishlirining irqiy qirghinchiliq ikenlikini qanuniy jehettin mueyyenleshturidu. xitay hokumiti bu qilmishlirini «ayallarning hoquqini qoghdash» we «esebiylikni tugitish» degen siyasiy sepsetiler bilen perdazlashqa urunghan bolsimu, emeliyette bu uyghur ayallirining oz tenige we aile qurushigha bolghan eng eqelliy kishilik hoquqlirini eghir derijide depsende qilghanliqtur ^[6].

shuning bilen bir waqitta, xitay hokumiti nopus qurulmisini ozgertish uchun xitay kochmenlirini sherqiy turkistangha kochurup kelish we ulargha alahide imtiyazlarni berish siyasitinimu yurguzmekte. bu xil kochmenler siyasiti yerlik uyghurlarning iqtisadiy we ijtimaiy hayattiki ornini teximu chetke qeqip, ularni oz zeminida az sanliq milletke aylandurup qoyush nishanigha xizmet qilidu. kochmen xitaylargha berilgen turalghu, xizmet we parawanliq imtiyazliri yerlik xelqning bayliqlirini tartiwelish bedilige kelgen bolup, bu putunley mustemlikichilik siyasitining tipik ipadisidur ^[7].

«medeniyet arqiliq shinjangni ozuqlandurush» (文化润疆) shoari astida elip beriliwatqan medeniyet qirghinchiliqimu xitayning rayondiki basturush siyasitining yene bir muhim terkibiy qismi. bu siyasetning meqsiti uyghurlarning tarixiy we medeniyet miraslirini xitay medeniyitige qoshuwetish yaki tamamen yoqitishtur. xitay hokumiti sherqiy turkistandiki minglighan meschitlerni, muqeddes mazarlarni we qebristanliqlarni cheqiwetti yaki ularning islamiy binakarliq alahidiliklirini ozgertip, ularni xitayche pasongha kirguzdi. bu xil qilmishlar xelqara qanundiki medeniyet miraslirini qoghdash ehdinamilirige eghir derijide xilaptur ^[8].

uyghurlarning meniwi hayatida intayin muhim orun tutidighan mazarlar we meschitler peqetla diniy ibadet soruni bolupla qalmay, belki uyghur medeniyitining, tarixining we ijtimaiy alaqisining merkiziy nuqtisidur. bu qurulushlarning weyran qilinishi uyghurlarning tarixiy xatirisini ochurup tashlap, ularni oz otmushidin mehrum qilishni meqset qilidu. xitay bu qilmishlirini «xeterlik binalarni ozgertish» yaki «sheher qurulushini gullendurush» degendek siyasiy niqablar bilen yoshurushqa urunghan bolsimu, suniy hemrah suretliri we guwahchilarning ispatliri buning pilanliq we sistemiliq bir medeniyet tazilash herikiti ikenlikini toluq ashkarilidi ^[9].

bu medeniyet qirghinchiliqi jeryanida, xitay hokumiti uyghur ziyaliylirini, alimlirini, senetkarlirini we diniy zatlarni nishanliq halda tutqun qildi. rahile dawut, tashpolat teyip qatarliq yuzligen, hetta minglighan uyghur ziyaliyliri lagerlargha yaki turmilerge tashlandi. uyghur serxillirini yoqitish arqiliq, xitay hokumiti uyghur millitining kelechekke bolghan umidini we medeniyet dawamlishish iqtidarini weyran qilishni kozlimekte. bir milletning ziyaliylirini sistemiliq halda yoqitish, shu milletning mengisini kesip tashlighanliq bilen oxshash bolup, bu xelqara jemiyet teripidin eng eghir kishilik hoquq depsendichiliki dep qarilidu ^[10].

maarip sahesidiki assimilyatsiyemu xitay siyasitining muhim bir qismidur. xitay atalmish «qosh tilliq maarip» (双语教育) nami astida uyghur tilini mekteplerdin tamamen siqip chiqirip, putunley xitay tilida maarip berish tuzumini yolgha qoydi. uyghur tilida yezilghan kitablar cheklendi, koyduruldi we neshr qilinishi putunley degidek meni qilindi. til bir milletning mewjut bolup turushidiki eng asasiy amillarning biri bolup, tilni yoqitish emeliyette milletning kimlikini yoqitishning eng tez we unumluk wasitisidur. xitayning bu siyasiti birleshken doletler teshkilatining maarip we medeniyet hoquqi toghrisidiki nizamlargha ochuq-ashkara jeng elan qilghanliqtur ^[11].

«shinjang ishlepchiqirish qurulush bingtueni» (新疆生产建设兵团) ning roli sherqiy turkistandiki mustemlike qurulmisini chushinishte achquchluq ehmiyetke ige. bingtuen xitayning rayondiki iqtisadiy, siyasiy we herbiy kontrolluqini ijra qilidighan ghayet zor yerim herbiy apparat bolup, u sherqiy turkistanning yer, su we tebiiy bayliqlirini talan-taraj qilishta asasliq rol oynaydu. bingtuen tarixtin buyan xitay kochmenlirini yerleshturush we ulargha muqim iqtisadiy menbe yaritip berish uchun qurulghan bolup, yerlik uyghurlarning tebiiy bayliqlirini asasiy jehettin monopol qiliwalghan ^[12].

bingtuen yeqinqi yillarda uyghurlarni mejburiy emgekke selishta, bolupmu paxta terish we toqumichiliq sanaitide keng kolemde jinayet otkuzdi. ularning iqtisadiy kengeymichiliki yerlik uyghur dehqanlirini oz yerliridin qoghlap chiqirip, ularni bingtuenning zawutlirida erzan yaki heqsiz emgek kuchige aylandurushni oz ichige alidu. xelqara qanun nuqtisidin eytqanda, bir hokumet yetekchilikidiki qoralliq teshkilatning yerlik xelqni sistemiliq halda iqtisadiy qulluqqa mehkum qilishi insaniyetke qarshi jinayet hesablinidu we bu xelqara emgekchiler teshkilatining qulluq tuzumini bikar qilish ehdinamilirige xilaptur ^[13].

xitay hokumiti teshwiq qiliwatqan rayondiki atalmish «iqtisadiy gullinish» we «zamaniwilashturush» shoarliri emeliyette peqet xitay kochmenlirining menpeetigila wekillik qilidu. sherqiy turkistanning bayliqliri xitayning ichkiri olkilirige toshulup, rayonning ozi bolsa xitayning xam eshya bazisigha aylinip qaldi. uyghurlar bu iqtisadiy tereqqiyatning sirtida qaldurulghan bolup, ular peqetla dolet bashqurushidiki mejburiy emgek kuchi supitidila muamile qilinmaqta. bu xil irqiy we milliy ayrimichiliqqa asaslanghan iqtisadiy siyaset jenubiy afriqidiki irqiy ayrimichiliq (Apartheid) tuzumi bilen mahiyette oxshash bolup, xelqara qanun teripidin cheklinishi kerek ^[14].

bu iqtisadiy we ijtimaiy zulum jeryanida, xitay dairiliri uyghurlarning kundilik turmushini inchikilik bilen nazaret qilish sistemisini qurdi. uyghurlarning oylirige xitay kadirlarni yerleshturush, yeni atalmish «tughqanlishish» (结对认亲) herikiti buning tipik misali. bu siyaset arqiliq uyghur aililirining shexsiy boshluqi tamamen weyran qilinip, ularning kundilik hayati, diniy etiqadi we idiyesi 24 saet nazaret astigha elindi. bundaq sistemiliq aile ichidiki teqiblesh kishilik hoquq xitabnamiside korsitilgen shexsiy mexpiyetlik we aile bixeterliki hoquqigha eghir buzghunchiliq qilghanliqtur ^[15].

xulasilep eytqanda, xitayning sherqiy turkistanda yurguzuwatqan «muqimliq» we «gullinish» siyasetlirining esliy mahiyiti yerlik xelqni jismaniy, medeniyet we iqtisadiy jehettin tamamen yoqitish we assimilyatsiye qilishtur. xelqara qanun we kishilik hoquq olchemliri nuqtisidin qarighanda, bu siyasetler dolet teripidin teshkillengen qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet bolup, xelqara jemiyetning jiddiy mudaxile qilishini we tekshurushini telep qilidighan eghir kirizistur.

ikkinchi bolum: terrorluqqa qarshi turush niqabi

xitay hokumiti sherqiy turkistandiki basturush heriketlirini qanunlashturush uchun «terrorluqqa qarshi turush» (反恐) we «esebiylikni tugitish» (去极端化) siyasetlirini doletning qanun-tuzum sistemisigha kirguzdi. xitayning «terrorluqqa qarshi turush qanuni» we sherqiy turkistanda yurguzulgen «esebiylikni tugitish nizami» qatarliq hojjetlerde atalghular intayin mujmel we qesten kengeytilgen bolup, herqandaq normal diniy ibadet, medeniyet ipadisi yaki hokumetke bolghan naraziliq asanla «terrorluq» yaki «esebiylik» dairisige kirguzuwetilidu. bu xil siyasiy logika xelqara qanunlardiki terrorizm eniqlimisi bilen peqetla mas kelmeydu, belki doletning oz puqralirini xalighanche jazalishi uchun qoral qilip ishlitilmekte ^[16].

xitay kommunistik partiyesining «qattiq zerbe berish» (严打暴恐活动专项行动) herikiti emeliyette uyghur we bashqa milletlerni keng kolemde jazalash mashinisidur. bu siyaset astida, saqal qoyush, ayallarning yaghliq artishi, islamiy isimlarni qoyush, halal yemekliklerni tallash, hetta telefonda cheteldiki tughqanliri bilen sozlishishmu «esebiylik» ning ipadisi dep bekitilip, lagerlargha qamashning yeterlik sewebi qilindi. xelqara kishilik hoquq qanuni, bolupmu «puqralar we siyasiy hoquq xelqara ehdinamisi» ge asasen, her bir insanning oz dinigha etiqad qilish we uni ipadilesh erkinliki bar bolup, xitayning bu heriketliri xelqaraliq mejburiyetlerni ochuq-ashkara depsende qilghanliqtur ^[17].

«kespiy maharet telim-terbiye merkizi» (职业技能教育培训中心) nami astida qurulghan jaza lagerliri xitayning terrorluqqa qarshi turush siyasitining eng wehshiy ipadisi bolup hesablinidu. awstraliye istrategiyelik siyaset tetqiqat orni (ASPI) suniy hemrah suretliri we bashqa pakitlargha asasen, sherqiy turkistanda kem degende 380 din artuq mushundaq jaza lageri barliqini delillidi. bu lagerlar emeliyette egiz tam, tikenlik sim we qoralliq saqchilar teripidin qattiq qoghdilidighan turmiler bolup, xitay hokumiti dewatqandek «mektep» emes. bu yerge qamalghan milyonlighan kishiler sotning hechqandaq resmiy sotlishidin otmey turup siyasiy, milliy we diniy sewebler bilenla mejburiy tutqun qilinghan ^[18].

bu lagerlarning ichidiki ehwallar kishining eqli-hoshini lal qilidu. tirik qalghan shahitlarning we sirtqa ashkarilanghan hokumet hojjetlirining korsitishiche, lagerlarda pisxikiliq we jismaniy qiynash, menge yuyush(洗脑), namelum dorilarni mejburiy ichkuzush, ayallargha basqunchiliq qilish we haywanlarche muamile qilish ehwalliri omumyuzluk mewjut. mehbuslar her kuni xitay kommunistik partiyesige sadaqitini bildurushke, ozlirining medeniyiti we dinidin waz kechishke mejburlinidu. bu xil idiyewi we jismaniy basturush birleshken doletler teshkilatining «qiynashqa qarshi turush ehdinamisi» ge putunley xilap bolup, insaniyetke qarshi jinayetning tipik delilidur ^[19].

xitay hokumitining lager sistemisi qurushidiki nezeriyewi asasi bolghan «merkezlik maarip arqiliq ozgertish» (集中教育转化) siyasiti emeliyette putun bir milletning ozlukini yoqitish operatsiyesidur. xitay dairiliri uyghurlarning idiyesini «kesel» yaki «wirus» dep atap, ularni karantin qilip «dawalash» kerek, dep teshwiq qildi. bu xil radikal siyasiy bayanlar 20-esirdiki fashistik tuzumlerning irqiy tazilash nezeriyeliri bilen intayin oxshiship ketidighan bolup, doletning yerlik milletlerni insan qatarida kormeywatqanliqini korsitip beridu. bundaq dolet teshkilligen keng kolemlik insan qelipidin chiqqan siyaset, xelqara jinayi ishlar sot mehkimisi rim nizamnamisining 7-maddisidiki eniqlimilar boyiche insaniyetke qarshi jinayet hesablinidu ^[20].

terrorluqqa qarshi turush niqabi astida elip berilghan yene bir eghir jinayet bolsa, reqemlik we suniy idrak texnikisi arqiliq yolgha qoyulghan omumyuzluk nazaret sistemisidur. «bir gewdileshturulgen birleshme jeng qomandanliq supisi» (一体化联合作战平台) arqiliq, xitay hokumiti sherqiy turkistan xelqining her bir herikiti, yanfon uchurliri, yuz resimi we gen uchurlirini yighip, ularning siyasiy «ishenchliklikini» bahalaydu. eger algorizm (Algorithm) bir kishini «gumanliq» dep hokum qilsa, shu kishi derhal lagergha elip ketilidu. bu xil texnikiliq diktatorluq dunya tarixida korulup baqmighan bolup, asasiy kishilik hoquq we shexsiy bixeterlik hoquqlirini ayaq-asti qilghanliqtur ^[21].

xelqara jemiyette, birleshken doletler teshkilati kishilik hoquq aliy komiteti ishxanisi(OHCHR)    2022-yili elan qilghan sherqiy turkistandiki kishilik hoquq ehwali doklatida, xitayning rayondiki terrorluqqa we esebiylikke qarshi turush siyasetlirining yerlik milletlerning asasiy hoquqlirini eghir derijide depsende qiliwatqanliqini, lagerlargha qamash we jismaniy qiynash qilmishlirining insaniyetke qarshi jinayet teshkil qilishi mumkinlikini eniq korsetti. gerche bu doklat kechikip elan qilinghan bolsimu, u xelqara qanun nuqtisidin xitayning terrorluqqa qarshi turush niqabini yirtip tashlap, uning siyasetlirining xelqara jemiyet teripidin etirap qilinmaydighanliqini ispatlap berdi ^[22].

shuni tekitlesh kerekki, xitayning «terrorluqqa qarshi turush» olchimi xelqaraliq olchemlerdin perqlinidu. birleshken doletler teshkilati terrorizmni xelqara tinchliq we bixeterlikke bolghan heriketlik tehdit dep qaraydu, emma xitay bolsa uni partiyening hakimiyitige we assimilyatsiye siyasitige bash egmigen herqandaq milliy, medeniyet we diniy perqni yoqitishning qorali qiliwaldi. bu usul, xelqara qanun sistemisidiki terrorluqqa qarshi turush hemkarliq ramkisini suyiistemal qilip, zulumni qanunlashturushqa urunushtin bashqa nerse emes ^[23].

sherqiy turkistanda yuz beriwatqan bu sistemiliq jinayetlerni xelqara jinayi ishlar sot mehkimisi tekshurushi we jawabkarliqqa tartishi kerekliki nurghunlighan qanunchilar teripidin otturigha qoyulmaqta. gerche xitay rim nizamnamisida imza qoymighan bolsimu, uyghur soti (Uyghur Tribunal) gha oxshash musteqil xelqara sot mehkimiliri kopligen shahitlarning sozliri we hojjetlerge asaslinip, xitayning qilmishlirining tamamen irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet ikenlikini mueyyenleshturdi. bu hokum xelqara qanun saheside zor tesir qozghap, gherb elliri parlamentlirining bu qilmishlarni irqiy qirghinchiliq dep etirap qilishigha turtke boldi ^[24].

demek, xitay hokumitining terrorluqqa qarshi turush niqabigha orinip sherqiy turkistanda yurguzuwatqan wehshiy siyasetliri xelqara qanun aldida hechqandaq qanuniy asasqa ige emes. xelqara jemiyet bu niqabni yirtip tashlap, xitay dolet apparatining otkuzuwatqan bu jinayetlirige qarshi xelqara kishilik hoquq ehdinamiliri we irqiy qirghinchiliqning aldini elish mexanizmlirini emeliy heriketke aylandurushi jiddiy telep qilinidu. eger bu jinayetler toxtitilmisa, xelqara kishilik hoquq sistemisining abruyi we qimmiti eghir zerbige uchraydu.

uchinchi bolum: reqemlik teshwiqat we obraz qurulmisi

reqemlik dewrning kelishige egiship, xitay hokumiti sherqiy turkistandiki irqiy qirghinchiliq jinayetlirini yoshurush we xelqara jemiyetning diqqitini burash uchun, ghayet zor meblegh we texnika kuchi serp qilip, kop qatlamliq reqemlik teshwiqat we obraz qurulmisini berpa qildi. xitay rehberliki otturigha qoyghan «shinjang hekayisini yaxshi sozlesh» (讲好新疆故事) taktikisi, emeliyette partiye dolet mashinisi arqiliq yasap chiqilghan saxta teshwiqat bolup, rayondiki wehime we zulumni «guzel shinjang» (大美新疆) menzirisi bilen yogeshni meqset qilidu. bu xil sistemiliq saxta teshwiqat usuli xelqara qanundiki uchur erkinlikige we heqiqetni bilish hoquqigha eghir buzghunchiliq qilghanliqtur ^[25].

xitay dolet mediyaliridin bashlap tor cholpanlirighiche bolghan keng dairilik teshwiqat sistemisi, ijtimaiy taratqu supilirini, bolupmu dowyin (Douyin), tiktok (TikTok)  we shyawxungshu (Xiaohongshu) qatarliq supilarni kontrol qilip, sherqiy turkistanning suniy obrazini yasap chiqmaqta. «tor cholpanliri» (网红) we ijtimaiy tesir kuchke ige shexsler (Influencers) arqiliq uyghurlarning atalmish «bextlik, naxsha – ussulgha mahir we sadaqetmen» ikenlikini teshwiq qilish, zulumni addiy kongul echish mezmunlirigha aylanduruwetishtin ibarettur. xitayning bu yumshaq teshwiqat istrategiyesi doletning medeniyet mustemlikichilikining intayin xeterlik bir yonilishi bolup, u medeniyetni peqetla tamasha we siyasiy teshwiqat qoraligha aylandurup qoyidu ^[26].

iqtisadiy menpeet we sayahetchilikni merkez qilghan bu teshwiqat herikiti xitay hokumitining saxta realliq berpa qilishidiki muhim wasite bolup qaldi. xitay metbuatliridiki maqalilerde korsitilishiche, «toghra we del jayida» (精准化) teshwiqat qilish siyasiti boyiche, tor abontlirining hessiyatini kontrol qilip, milliy kemsitish we zulumni yoshurush uchun meqsetlik halda sherqiy turkistanning sayahet nuqtiliri, yemek-ichmekliri we tebiiy menziriliri zor kuch bilen bazargha selinmaqta. bu arqiliq sherqiy turkistan peqetla bir sayahet merkizidek teswirlinip, siyasiy jinayetler aqlinidu we tor abontlirining siyasiy chushenchisi qesten burmilinidu ^[27].

saxta teshwiqatni xelqaralashturush uchun, xitay hokumiti nurghunlighan chetellik sin korunush ishliguchiliri (Vloggers), muxbirlar we diplomatlarni aldin pilanlanghan we alahide orunlashturulghan sayahetlerge teshkillidi. bular dolet teyyarlap bergen senariye boyiche medhiye oqup, gherb mediyaliri we kishilik hoquq organlirining doklatlirini «yalghan» dep qarilashqa selindi. bu heriketler birleshken doletler teshkilati we kishilik hoquq aliy komitetining doklatigha zit bolup, xelqara jemiyetni qaymuqturup, irqiy qirghinchiliqni xelqaraliq sorunlarda yoshurushni meqset qilghan dolet derijilik yalghanchiliqtur ^[28].

reqemlik mediyada keng tarqalghan tor yumurliri (网络热梗) we qisqa sinlar, mesilen «nan tili» (馕言文) qatarliqlar, uyghur tili we medeniyitini mesxire qilish we chetke qeqish tusini alghan. bu xil atalmish kongul echish mezmunliri emeliyette kop sanliq xitay millitining az sanliq milletlerge bolghan ustunluk tuyghusi we medeniyet assimilyatsiyesini gewdilenduridighan bolup, uyghurlarning oz medeniyiti we tilidiki heqiqiy ipadilesh boshluqining dolet teripidin boghup tashlanghanliqini korsitidu. xelqara medeniyet hoquqi qoghdash pirinsipliri boyiche qarighanda, bir milletning medeniyitini qesten suniyleshturush we hejwileshturush (Caricaturization)  shu milletning kimlikige qilinghan haqarettur ^[29].

xitay taratquliri, bolupmu sirtqa yuzlengen xelqaraliq telewiziye torliri (mesilen, CGTN), dawamliq turde gherb tetqiqatchilirini we organlirini hujum nishani qilip kelmekte. ular adriyan zenz we awstraliye istrategiyelik siyaset tetqiqat orni qatarliqlarni «yalghanchilar» we «imperiyalizmning qorali» dep eyiblep, xitayning xelqara sehnidiki siyasiy obrazini aqlashqa tirishmaqta. biraq, bu xil uchur hujumi (Information warfare) emeliy pakitlarni ozgertelmeydighan bolup, u peqetla xitayning soz erkinliki we ilmiy tetqiqat erkinlikige bolghan dushmenlik pozitsiyesini ashkarilaydu ^[30].

yene bir jehettin, xitayning «medeniyetni zamaniwilashturush» bahanisi bilen uyghurlarning orp-adetlirini peqetla sehne senitige aylanduruwetishi xelqara kishilik hoquq teshkilatlirining qattiq tenqidige uchridi. yerlik xelqning oz dini we medeniyitini kundilik hayatida erkin yashash hoquqi tartiwelinghan bir sharaitta, uyghur muqami, meshrepke oxshash medeniyet miraslirini birleshken doletler teshkilati maarip, ilim-pen we medeniyet teshkilati (UNESCO) da koz boyamchiliq uchun ishlitish, medeniyet miraslirini qoghdash emes, belki uni siyasiy yalghanchiliqning qorali qilishtur ^[31].

reqemlik supilar arqiliq elip beriliwatqan bu saxta teshwiqatlarning yene bir xeterlik teripi shuki, u sherqiy turkistan ichidiki xelqni awazsiz qilip qoydi. cheteldiki uyghurlarning oz aile-tawabiatlirining ehwalini bilishi putunley cheklendi, xelqaraliq alaqe torliri uzup tashlandi. bu xil uchur qamili, yeni «tomur sepil» we dolet monopol qilghan bir tereplime uchur tarqitish, kishilik hoquq xitabnamisining 19-maddisidiki uchurgha erishish we tarqitish erkinlikige qilinghan eng eghir tajawuzchiliq hesablinidu ^[32].

shuning bilen birge, xitayning chetellerdiki, yeni gherb doletliri, ottura sherq we ottura asiya doletliridiki elchixaniliri we diplomatliri arqiliq elip beriwatqan teshwiqatliri xelqara munasiwette yengi bir derijidiki teshwiqat urushini kelturup chiqardi. xitay diplomatlirining atalmish « jeng borisi diplomatiyesi» (战狼外交) arqiliq heqiqetni ashkarilighan doletler we shexslerge qiliwatqan shexsiy hujumliri, dolet derijilik diplomatiyening qanchilik towen sewiyege chushup qalghanliqining we qirghinchiliqni yoshurush uchun herqandaq rezilliktin yanmaydighanliqining korunushidur^[33].

yighinchaqlighanda, xitayning reqemlik teshwiqat we obraz qurulmisi xelqara jemiyetni aldash, dolet ichidiki xelqlerning mengisini yuyush we qirghinchiliq jinayitini xelqara sehnide normallashturushni nishan qilghan murekkep we sistemiliq dolet terrorizmining bir qismidur. xelqara jemiyet we taratqu kozetkuchiliri choqum bu suniy yaritilghan «guzel shinjang» perdisini echip tashlap, uning arqisidiki zulum we qanliq realliqni dunyagha ashkarilashtiki mesuliyitini toluq ada qilishi kerek.

totinchi bolum: mejburiy emgek we xelqara qanun

xitay hokumiti sherqiy turkistanda yurguzuwatqan mejburiy emgek tuzumi, dolet yetekchilikidiki zamaniwi qulluq tuzumining eng wehshiy nusxisidur. «namratliqtin qutuldurush otkilige hujum qilish» (脱贫攻坚) we «eshincha emgek kuchlirini yotkep ishqa orunlashturush» (富余劳动力转移就业) degen atalghular astida, milyonlighan uyghur we bashqa millet yashliri mejburiy halda oz yurtidin ayrilip, rayon ichi we xitayning ichkiri olkiliridiki zawut-fabrikilargha surgun qilinip emgekke selinmaqta. bu xil heriket xelqara emgekchiler teshkilati (ILO) ning mejburiy emgekni meni qilish toghrisidiki 29- we 105- nomurluq ehdinamilirige eghir derijide xilaptur ^[34].

shefild xallam uniwersiteti (Sheffield Hallam University) elan qilghan «paxtini aqlash» (Laundering Cotton) mawzuluq doklatida korsitilishiche, xitayning paxta we toqumichiliq sanaiti asasen sherqiy turkistandiki mejburiy emgekke tayinidighan bolup, dunya toqumichiliq sanaiti teminlesh zenjirige singip kirip, gherbtiki nurghunlighan dangliq markilarning istemalchilirini oz jinayitige wasitilik halda sherik qilip qoymaqta. doletning mejburlishi bilen elip beriliwatqan bu emgek, emeliyette lagerdin chiqqan we lagergha kirish tehditi astida qalghanlarni iqtisadiy we siyasiy jehettin qul qilish mexanizmi bolup hesablinidu ^[35].

xelqara qanun we soda riqabiti nuqtisidin elip eytqanda, dolet mejburlighan qulluq emgikige tayinip mehsulat ishlepchiqirish dunya soda teshkilati (WTO) ning adil soda pirinsiplirigha tamamen zit kelidu. mejburiy emgek arqiliq ishlepchiqirish tennerxini towenlitish we xelqara bazarda riqabet kuchige erishish exlaqsizliq bolupla qalmay, belki xelqara soda qanunlirigha we kishilik hoquq olchemlirigimu eghir xilapliq qilghanliqtur. shu sewebtin, amerika hokumiti «uyghur mejburiy emgikining aldini elish qanuni» (UFLPA) ni maqullap, sherqiy turkistandin kelgen barliq mehsulatlarni «mejburiy emgekte ishlepchiqirilghan» dep perez qilish tuzumini ornatti. bu qanun xelqara soda sistemisida insan hoquqini qoghdashning muhim bir qedimi bolup qaldi ^[36].

bu xil mejburiy emgekni cheklesh tedbirliri «gatt» (GATT) kelishimining 20-maddisi (a) tarmiqidiki «ammiwi exlaq mustesnasi» (Public Morals Exception) gha tamamen uyghun kelidu. xelqara jemiyet we doletler qulluq we mejburiy emgekke chetishliq mehsulatlarni ret qilish arqiliq ozlirining ammiwi exlaqi we qimmet qarishini qoghdash hoquqigha ige. xitayning sherqiy turkistanda yurguzuwatqan bu rezil qilmishlirigha qarshi dunyawi kolemdiki iqtisadiy jaza tedbirlirini qollinish dunya soda qanunlirining rohigha yuztura uyghun kelidighan qanuniy we exlaqiy herikettur ^[37].

lekin, xitay hokumiti ozining teminlesh zenjirini qesten yoshurup, sherqiy turkistanning paxtisini we bashqa xam eshyalirini bashqa olkilerge yotkep andin chetelge eksport qilish taktikisini qollanmaqta, shundaqla wiyetnam, bengal qatarliq uchinchi doletler arqiliq xelqara bazargha singip kirishke urunmaqta. bu xil aldamchiliq usulliri xelqaraliq shirketlerni we nazaret organlirini teximu qattiq bolghan teminlesh zenjirini tekshurush mexanizmini (Due Diligence) berpa qilishqa mejburlaydu. nurghunlighan dangliq xelqaraliq markilar oz teminlesh zenjiridin sherqiy turkistanni chiqirip tashlashni ret qilsa, ularmu xelqara qanun we exlaq soti aldida insaniyetke qarshi jinayetke sherik bolghanliq bilen eyiblinidu ^[38].

mejburiy emgek arqiliq xitay peqetla iqtisadiy menpeetke eriship qalmay, belki uyghur aililirini parchilap, yashlarni oz yurtidin, ata-anisidin we medeniyet muhitidin ayriwetishni ishqa ashurmaqta. mejburiy emgek peqetla emgek kuchini eksplatatsiye qilish bolup qalmastin, u sherqiy turkistan xelqini medeniyet we ijtimaiy jehettin weyran qilish istrategiyesining bir halqisi. xelqara jemiyet, bolupmu demokratik doletler, xelqaraliq emgek qanunlirini we kishilik hoquq qimmet qarishini qoghdash uchun, xitayning bu sistemisini putunley cheklep, mejburiy emgekke chetishliq barliq xitay shirketlirige iqtisadiy jaza yurguzushi shert.

beshinchi bolum: jughrapiyelik siyaset we qoshna doletler

sherqiy turkistan, xitayning jughrapiyelik siyaset istrategiyeside, bolupmu «bir belbagh bir yol» (一带一路) teshebbusida ghayet zor istrategiyelik orungha ige. xitay ozining asiya, yawropa we ottura sherqqe qilidighan iqtisadiy we siyasiy kengeymichilikide, sherqiy turkistanni kowruk qilip ishletmekte. bu ghayet zor tashqi kengeymichilik pilanining ongushluq bolushi uchun, xitay sherqiy turkistanda herqandaq bir ichki qarshiliq kuchining bolmasliqini, yeni mutleq «muqimliq» ni telep qilidu. del mushu xil geopolitikiliq ehtiyaj yerlik xelqlerning yoqitilishi we qirghin qilinishigha biwasite seweb boldi ^[39].

ottura asiya doletliri, xususen qazaqistan we qirghizistan sherqiy turkistan bilen chegra, medeniyet we milletdashliq jehettin zich baghlanghan bolup, bu xitayning diqqitini we endishisini qozghap kelgen rayonlardur. xitay hokumiti bu doletlerning siyasiy we iqtisadiy sistemilirigha ghayet zor meblegh selip, ularning sukut qilishini setiwaldi. ottura asiya hokumetliri xitayning besimi we iqtisadiy parisi aldida sherqiy turkistandiki qirghinchiliqqa awaz chiqiralmayla qalmastin, belki xitay dairilirining qazaq, qirghiz qatarliq milletlerni lagergha tashlishighimu koz yumdi ^[40].

xitay taratquliri, rusiye we ottura asiya metbuatlirini kontrol qilishqa qattiq kuch chiqirip, sherqiy turkistan toghrisida suniy, ijabiy we yalghan bayanlarni yaratti. mesilen, rusiyediki xitaygha mayil hokumet mediyaliri sherqiy turkistandiki siyasetlerni xitayning terrorluqqa qarshi kurishidiki «muweppeqiyet» dep maxtap, gherbning irqiy qirghinchiliq toghrisidiki heqqaniy awazlirini «yalghan-yawidaq» sozler dep teshwiq qildi. xitay bilen rusiye metbuatliri arisidiki bu xil maslishish, yershari xarakterlik diktatorlar ittipaqining shekillengenlikini we insaniyet qimmet qarishigha qilinghan dunyawi xirisni korsitip beridu ^[41].

yene bir jehettin, xitay «yengi panturkizm» (新泛突厥主义) degen oydurma tehdit signalini yaritip, ozining basturush siyasetlirini qanunlashturushqa urunmaqta. xitay tetqiqatchiliri turk doletliri teshkilati we bashqa rayonluq til-medeniyet hemkarliqlirini dolet bixeterlikige kelgen tehdit dep kopturup teshwiq qilip, ichkiride milliy kemsitishni kucheytse, tashqirida ottura asiya we turkiye bilen bolghan munasiwetlerde «bolgunchilikke qarshi turush» bahanisida hemkarliq telep qilmaqta. bu xil geopolitikiliq mexanizm, xitayning rayondiki turkiy milletlerni yoqitish operatsiyesining xelqaraliq niqabidur ^[42].

ottura asiyadiki bir qisim musteqil mediyalar xitayning zulumini ashkarilashqa tirishqan bolsimu, hokumetning qattiq besimi astida ularning awazi boghup tashlandi. sherqiy turkistandiki qazaq we qirghizlarning lagerdin qechip qutulup chiqqan shahitlirining awazliri we bergen guwahliqlirimu, xitayning qoshna doletlerge qilghan diplomatik besimi sewebidin kopinche hallarda sel qaraldi. bu xil ehwal, xelqara jemiyettiki iqtisadiy menpeet bilen kishilik hoquq qimmet qarishi otturisidiki toqunushning eng real korunushi bolup, xitayning «qerz tuziqi» diplomatiyesining qanchilik rezil ikenlikini ispatlaydu ^[43].

shunglashqa, xitayning sherqiy turkistandiki qirghinchiliqini peqet bir ichki siyaset dep chushinish zor bir xataliqtur. xitayning bu qilmishliri putkul ottura asiya we uningdin halqighan xelqara tinchliq, bixeterlik we kishilik hoquq sistemisigha biwasite tehdit elip kelmekte. xelqara jemiyet xitayning geopolitikiliq qistaqlirigha bash egmey, kishilik hoquq xitabnamisining tup pirinsiplirini qoghdash we sherqiy turkistan mesiliside birlikke kelip xitaygha besim ishlitish mesuliyitini ustige elishi kerek.

xulase

yuqirida elip berilghan bayanlar korsitip turiduki, xitay hokumitining sherqiy turkistanda yurguzuwatqan siyasetliri addiy bir assimilyatsiye yaki muqimliq saqlash herikiti bolmastin, belki xelqara qanun we kishilik hoquq ehdinamiliride belgilengen, milletning fizikiliq, medeniyet we biyologiyelik mewjutluqini tuptin yoqitishni meqset qilghan sistemiliq irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayettur. xitayning «muqimliq», «terrorluqqa qarshi turush» we «iqtisadiy gullinish» degendek siyasiy shoarliri peqet bu jinayetlerni yoshurushning niqabidur.

mewjut xelqara qanun sistemisi, gerche qirghinchiliqning aldini elish we jazalashni nishan qilghan bolsimu, xitaydek qudretlik we xelqara organlarda ret qilish hoquqigha (Veto Power)  ige doletlerning dolet hamiyliqidiki qirghinchiliqigha taqabil turushta nahayiti ajiz keliwatidu. birleshken doletler teshkilati qarmiqidiki organlarning we bezi islam doletlirining iqtisadiy besim astida xitaygha mayil pozitsiyede bolushi insaniyet qimmet qarishining eghir meghlubiyiti hesablinidu. uyghur sotidek musteqil organlar chiqarghan hokumler bu boshluqni toldurushta aktip rol oynighan bolsimu, ularning qanuniy ijra kuchining bolmasliqi chong bir tosalghudur.

bu kirizisni hel qilish uchun, xelqara jemiyet peqetla eyiblesh yaki bayanat elan qilish bilen cheklinip qalmastin, omumyuzluk qobul qilinghan uniwersal bashqurush hoquqi (Universal Jurisdiction) ni qollinip, xitayning qirghinchiliqqa qatnashqan yuqiri derijilik emeldarlirini xelqara sot aldigha tartishi lazim. shuning bilen birge, gherb doletliri we barliq erkin bazarlar «uyghur mejburiy emgikining aldini elish qanuni» ge oxshash iqtisadiy jazalarni keng kolemde yurguzup, dunya teminlesh zenjirini qulluq emgikidin uzul-kesil tazilishi kerek.

axirida, shuni tekitlesh kerekki, sherqiy turkistan xelqi bashtin kechuruwatqan bu sistemiliq qirghinchiliq peqetla uyghur millitining kirizisi bolupla qalmay, belki ikkinchi dunya urushidin keyin qurulghan dunyawi kishilik hoquq qurulmisining asasigha qilinghan eng chong sinaqtur. eger bu qirghinchiliq tosup qelinmisa, kelechekte dunyaning herqaysi jayliridiki mustebit tuzumlermu xitayning bu «ulgisi» ni dorap oz xelqige yurguzidu. shunga, sherqiy turkistanning mewjutluqini qoghdash, putkul insaniyetning wijdanini we ortaq exlaqiy qimmet qarishini qoghdash bilen barawerdur.

paydilanmilar:

1. Congressional-Executive Commission on China (CECC). (2022, November 16). “Population Control Report.”
2. Amnesty International. (2025, February 6). “China: Still no accountability for crimes against humanity in Xinjiang.”
3. Australian Strategic Policy Institute (ASPI). (2020, September 24). “Exploring Xinjiang’s detention system.”
4. Zenz, A. (2020, July 1). “Sterilizations, IUDs, and Mandatory Birth Control: The CCP’s Campaign to Suppress Uyghur Birthrates in Xinjiang.” Jamestown Foundation.
5. Uyghur Tribunal. (2021, December 9). “Darren Byler: Negative Eugenics, Sexual Violence and Involuntary Surveillance.”
6. Australian Strategic Policy Institute (ASPI). (2020, September 24). “Sterilizations and Mandatory Birth Control in Xinjiang.”
7. Byler, D., Franceschini, I., & Loubere, N. (Eds.). (2022, February 1). Xinjiang Year Zero. ANU Press.
8. Uyghur Human Rights Project (UHRP). (2023, April 27). “The Complicity of Heritage: Cultural Heritage and Genocide in the Uyghur Region.”
9. Ruser, N., et al. (2020, September 24). “Cultural Erasure: Tracing the Destruction of Uyghur and Islamic Spaces in Xinjiang.” ASPI.
10. Xinjiang Documentation Project. (2020, May 15). “Academic Publications.” University of British Columbia.
11. MDPI. (2020, July 17). “The Uyghur Minority in China: A Case Study of Cultural Genocide.” Laws.
12. Millward, J., & Peterson, D. (2020, September 1). “China’s system of oppression in Xinjiang: How it developed and how to curb it.” Brookings Institution.
13. Sheffield Hallam University. (2021, November 1). “Laundering Cotton: How Xinjiang Cotton is Obscured in International Supply Chains.”
14. Byler, D. (2022, July 1). “Terror Capitalism: Uyghur Dispossession and Masculinity in a Chinese City.” China Perspectives.
15. Human Rights Watch. (2021, April 19). “‘Break Their Lineage, Break Their Roots’: China’s Crimes against Humanity Targeting Uyghurs.”
16. Bacon, E. (2024, January 15). “The Link Between Trade and Human Rights: Combating Human Rights Abuses in Xinjiang.” Georgetown Law Journal.
17. Asia-Pacific Centre for the Responsibility to Protect. (2020, December 1). “Genocide and Crimes Against Humanity in Xinjiang? Applying the Legal Tests.”
18. ASPI Xinjiang Data Project. (2020, September 24). “Map.”
19. Al Jazeera. (2020, September 24). “China running 380 detention centres in Xinjiang: Researchers.”
20. 維基百科. (2020, May 1). “新疆再教育營.” 自由的百科全書.
21. Lee, M., & Yazici, E. (2023, June 22). China’s Surveillance and Repression in Xinjiang. Cambridge University Press.
22. United Nations. (2022, August 31). “OHCHR Assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region.”
23. Human Rights Watch. (2025, January 15). “World Report 2025: China.”
24. Mitchell, S. M., & Walling, C. B. (2022, May 1). “The Uyghur Tribunal Judgment.” International Association of Genocide Scholars.
25. UN Office of the High Commissioner for Human Rights. (2025, February 1). “UN experts urge China to end repression of Uyghur and cultural expression of minorities.”
26. Taylor & Francis. (2024, March 12). “The aesthetics and imaginaries of Uyghur heritage, Chinese Tourism, and the Xinjiang dance craze.”
27. Uyghur Human Rights Project (UHRP). (2021, May 13). “The Disappearance of Uyghur Intellectual and Cultural Elites: A New Form of Eliticide.”
28. Human Rights Watch. (2025, January 15). “Chinese Government Threatens Academic Freedom in the UK.”
29. Harris, R. (2022, October 1). “Uyghur Heritage under China’s ›Antireligious Extremism‹ Campaigns.” Getty Publications.
30. UK Parliament. (2022, February 1). “Hansard: Uyghur Tribunal Judgment.”
31. Harris, R. (2022, October 1). “Uyghur Heritage under China’s ›Antireligious Extremism‹ Campaigns.” Getty Publications (Repeated).
32. Council on Foreign Relations. (2025, January 20). “China’s Repression of Uyghurs in Xinjiang.”
33. Xinjiang Documentation Project. (2020, September 24). “新疆拘禁营是一个全球性问题.” University of British Columbia.
34. Sheffield Hallam University. (2021, November 1). “Forced Labour Reports.”
35. Sheffield Hallam University. (2021, November 1). “Laundering Cotton: How Xinjiang Cotton is Obscured in International Supply Chains.” (Repeated).
36. Bacon, E. (2024, January 15). “The Link Between Trade and Human Rights: Combating Human Rights Abuses in Xinjiang.” Georgetown Law Journal (Repeated).
37. Business & Human Rights Resource Centre. (2024, May 1). “SHU Helena Kennedy Centre for Intl Justice revises report.”
38. Leigh Day. (2025, January 20). “Sheffield Hallam ends research ban on forced labour in China.”
39. 中华人民共和国国务院新闻办公室. (2025, September 21). “新时代党的治疆方略的成功实践.” 《人民日报》.
40. 孙磊、郑喆. (2026, January 15). “新疆形象在俄罗斯的传播及其对策研究.” 《克拉玛依学刊》 2026年第1期.
41. 孙磊、郑喆. (2026, January 15). “新疆形象在俄罗斯的传播及其对策研究.” 《克拉玛依学刊》 2026年第1期 (Repeated).
42. 侯延昶、孟辉、王旭. (2026, January 1). ““新泛突厥主义”泛起背景下我国反恐对策研究.” 《云南警官学院学报》 2026年第1期.
43. 林梅、王尧、张新友. (2026, January 15). “新疆形象在吉尔吉斯斯坦的传播及其对策研究.” 《克拉玛依学刊》 2026年第1期.
44.