2026-yili 3-aprel
uyghur kishilik hoquq qurulushi
uyghurlarning kollektip eslimiside ochmes iz qaldurghan, 36 yil ilgiri yeni 1990-yili 5-aprelda qeshqer etrapidiki barin yezisida yuz bergen naraziliq namayishliri xitay dolitining keng kolemlik qoralliq basturushigha uchridi. zeydin yusup rehberlikidiki «barin inqilabi» dep atalghan bu weqeler we uningdin keyinki kunlerde yuz bergen toqunushlarda, texminen 50 tin artuq uyghur namayishchi hayatidin ayrildi, yuzlerche, hetta minglarche kishi tutqun qilindi. basturush herikitining toluq kolimi hazirghiche ashkarilanmighan bolsimu, weqedin keyin kem degende alte kishining qetl qilinghanliqi melum.
bu naraziliq namayishliri diniy hayatni chekleydighan we uyghur aililirige, bolupmu ayallarning tughut erkinlikige (kopiyish aptonomiyesige) qaritilghan qattiq kontrolluq siyasetliridin kelip chiqqan ghezep-nefretler tupeylidin partlighan idi. aprelning beshidiki shu heptilerde, yerlik ahaliler meschit paaliyetlirige qoyulghan cheklimilerge we diniy etiqad erkinlikige qaritilghan keng kolemlik tosalghulargha naraziliq bildurush uchun toplanghan. naraziliqning asasliq sewebliridin biri, dairilerning yerlik bir meschitni remont qilishqa ruxset qilmighanliqi bolup, bu eyni waqittiki diniy binalarni selish we remont qilishqa qoyulghan omumyuzluk cheklimining bir ipadisi idi.
4-aprel kuni, bir turkum uyghurlar yeza meschitlirige yighilip, ozlirining heq-hoquqlirini qoghdash telipini otturigha qoydi. etisi, yeni 5-aprel kuni hokumet ishxanilirining aldida 200 dek kishi teripidin elip berilghan tinch namaz oqush we yighilish paaliyiti zorawanliq bilen tarqitiwetildi. xitay dolitining kopligen tarmaqliridin teshkillengen 1000 din artuq xewpsizlik kuchi ejellik qorallar bilen orunlashturuldi. shahitlarning bayanliri we keyinki doklatlargha qarighanda, namayishchilar qechishqa urunghan waqitliridimu ulargha qaritip oq chiqirilghan.
rayongha musteqil kirish pursitining bolmasliqi tupeylidin, qaza qilghanlarning eniq sanini bekitish mumkin bolmidi. deslepki xelqara taratqularning xewerliride kopinche xitay dairilirining resmiy teshwiqati tekrarlinip, bu jiddiychilik dolet muqimliqigha tehdit dep teswirlendi. emma, uyghurlarning bayanlirida mejburiy tughmas qiliwetish we hamilidarliqning axirqi mezgilliridiki mejburiy peley qilish (tughut cheklesh siyasetliri) qatarliq mejburlash xarakterlik siyasetlerning keng kolemlik qorqunch we ghezepke seweb bolghanliqi tekitlinidu. nurghun kishiler uchun bu tedbirler uyghur kimlikige qaritilghan mewjutluq tehditi idi.
weqedin keyinki basturush herikiti peqet barin bilenla cheklinip qalghini yoq. resmiy melumatlarda yuzlerche kishining tutqun qilinghanliqi etirap qilinghan bolsimu, kishilik hoquq teshkilatliri putun rayon boyiche tutqun qilinghanlarning minglarche ikenlikini otturigha qoydi. xelqara kechurum teshkilatining 1999-yilliq doklatida «barin inqilabi» gha chetishliq dep eyiblinip turmige tashlanghan 27 uyghurning ehwali xatirilengen, bularning arisida muddetsiz qamaq jazasigha hokum qilinip urumchide turmige tashlanghan ibrahim ehmedumu bar. 1990 we 1991-yilliridiki sotlarda bir qanche kishi olum jazasigha hokum qilinghan bolsimu, emma qetl qilinghanlarning omumiy sani yenila namelum.
barin weqesi dolet siyasitidiki tup burulush nuqtisi boldi. 1980-yillardiki nisbeten erkinrek bolghan muhit ornini ashkara sotlash we qetl qilish qatarliq kucheytilgen basturushlargha boshatti. uningdin keyinki yillarda, bashqa uyghur jemiyetliridimu mushuninggha oxshash inkaslar koruldi we oktichilerni ejellik qorallar bilen basturush bir xil endizige aylandi.
uyghur kishilik hoquq qurulushining ijrayiye mudiri omer qanat mundaq dedi: «bugunki kunde, barin inqilabi sherqiy turkistanda keyinche yuz bergen we hojjetler bilen ispatlanghan keng kolemlik dehshetlik zulmetning deslepki agahlandurushi dep qaralmaqta. keng kolemlik tutqun qilish, mejburiy emgek, medeniyet qirghinchiliqi we shexsiyetke tajawuz qilidighan nopus kontrol qilish siyasetliri nurghun doletler we xelqaraliq organlarning eyiblishige uchridi, ularning beziliri bu qilmishlarni irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet dep xulase chiqardi.»
uyghur kishilik hoquq qurulushi bu yilliq xatirilesh munasiwiti bilen, barin weqesini peqet bir tarixiy weqe supitidila emes, belki xitay dolitining uyghurlargha qaratqan siyasetlirining yuzlinishini chushinishtiki muhim bir burulush dep esleshning ehmiyitini yene bir qetim tekitleydu. 1990-yili aprelning mirasi hazirmu dawamlashmaqta, shundaqla jawabkarliqni surushturush we asasiy kishilik hoquqni qoghdashning jiddiy zorurlukini korsitip bermekte.
