muhemmed shamil genchosmanoghlu

 2026-yili 4-aprel

 «sherqiy turkistanning burulush nuqtisi»

sherqiy turkistanning yeqinqi bir esirlik tarixini qirghinchiliqlar tarixi desek, ashuruwetken bolmaymiz. xitay purset tapsila, birer bahane oylap tepipla musulman sherqiy turkistan xelqige besim ishlitip keldi, ularning bash koturushige yol qoymidi, erkinlik kureshlirige tosqunluq qildi. erkin bir sherqiy turkistan xitay uchun bir tehdittur. nemishqa desingiz, musulman turk jemiyitini assimilyatsiye qilalmaydu, u jughrapiyening yer asti we yer usti bayliqlirini mustemlike qilalmaydu (eksplatatisiye qilalmaydu).

zeydin yusup, ishaq hoshur, muhemmed turdi we muhemmed tursun qatarliq yetekchilerdin teshkillengen islamiy heriket asta-asta teshkilliniwatatti, milletning oyghinishi we erkinliki uchun kuresh qiliwatatti. yene bir tereptin, xitay hokumiti rayondiki nopus qurulmisini ozgertish meqsitide xenzularni yerleshturuwatatti, bolupmu mejburiy tughut cheklesh tedbirliri bashlanghan bolup, diniy besimlar kundin-kunge eshiwatatti. rayonda uzundin buyan dawamliship keliwatqan besimlar, diniy cheklimiler we nopus siyasetliri eghir biaramliq peyda qilghan idi. bolupmu mejburiy tughut cheklesh we bala chushuruwetish (peley qilish) qilmishliri xelqning naraziliqini ashurghan asasliq seweblerning biri idi. zeydin yusup we sepdashliri bu tereqqiyatlargha naraziliq bildurush uchun xelqni namayishqa chaqirdi. xitay xewpsizlik kuchliri we armiyesi rayonda keng kolemlik heriket elip bardi.

bu heriket bir qirghinchiliqqa aylandi. bu qirghinchiliq 1990-yili 5-aprel kuni, xitayning sherqiy turkistanning qeshqer wilayitige qarashliq aqtu nahiyesining barin yezisida yuz berdi. bu weqe «barin inqilabi» yaki «barin qirghinchiliqi» dep atilidu hemde musulman turkler arisida muhim bir qarshiliq korsitish we qayghu kuni supitide eslinidu.

insan peqet biyologiyelik bir mewjutluqla emes, belki yene bir «mena» mewjutluqidur. bu mena melum bir jughrapiyede, melum bir tarixiy jeryan ichide shekillinidu. bizning medeniyet tesewwurimizda «weten» peqet ustide olturaqlashqan bir parche tupraqla emes; belki bir angning, bir etiqadning we bir niyetning jisimlanghan sheklidur. sherqiy turkistan, yeni qedimiy turkistanning sherqiy teripi, bu angning «qurghuchi» merkezliridin biridur. 1990-yili 5-aprelda barinda yuz bergen weqeni peqetla bir siyasiy isyan yaki herbiy basturush herikiti dep chushinish, mesilining chongqur qatlimigha sel qarighanliqtur. barin — bir eslimining yengilinishi, bir mewjut bolup turush iradisining «men mushu yerde» dep towlighan nidasidur.

weqe mundaq yuz bergen: ramizan eyigha toghra kelgen 1990-yili 5-aprelda, barin yezisida yashaydighan musulman uyghur turk xelqi, xitay hokumitining yolgha qoyghan besim siyasetlirige (nopus qurulmisini ozgertish, din we medeniyet ustidiki cheklimiler, tengsizlikler) naraziliq bildurush uchun yeziliq hokumet binasining aldigha tinchliq bilen toplanghan.

namayishchilar xitay qoralliq saqchiliri we eskerlirining qoralliq basturushigha uchrighan. bu basturushqa qarita xelq qarshiliq korsitishke bashlighan (tatiyaq, ketmen qatarliq addiy saymanlar bilen). sherqiy turkistanliq bir qerindishimning eytip berishiche, xitay terep bu weqege intayin yuqiri derijidiki kuch bilen taqabil turghan: minglarche esker, tanka, tik uchar ayropilan we kureshchi ayropilanlar ishlitilgen. toqunushlar bir qanche kun dawamlashqan. uyghur turk qerindishimizning bayanlirigha qarighanda:

• minglarche uyghur (bezi dewalarda 10 mingdin artuq) «shehit» bolghan. yetekchi shexslerdin zeydin yusup, ishaq hoshur, muhemmed turdi we muhemmed tursun qatarliqlarmu ularning arisida idi.
• jesetlerning yuk aptomobilliri bilen kollektip qebrilerge komulgenlikige dair shahitliq bayanliri bar.
• bu weqe xitayning rayondiki tunji chong kolemlik ammiwi qarshiliq heriketliridin birini qanliq shekilde basturushi supitide tarixqa kirdi.

bu weqe xitayning sherqiy turkistandiki uzun muddetlik besim we assimilyatsiye siyasetlirining (keyinche jaza lagerliri, mejburiy emgek we medeniyet yoqitish siyasetliri bilen dawamlashqan) deslepki misalliridin biri dep qarilidu. barin peqetla bir jughrapiyelik nuqta emes; belki turk-islam rohining, esirlerdin buyan yipek yolining tomurini tutup kelgen shu qedimiy medeniyetning, 20-esirning eng rehimsiz idiyewi mexluqigha qarshi «men bar!» dep heywe bilen towlighan makani idi.

barin — qeshqerning aqtu nahiyesige qarashliq kichik bir yeza. nopusi 20 ming etrapida bolghan bir jay. bu yerdiki namayishlarni basturushqa kelgen xitay ishghaliyet kuchlirining sani 22 ming 750 kishi. tik ucharlar, eghir tiptiki qorallar bilen qorallanghan toluq jabduqliq bir armiye, ularning aldida bolsa keke, ketmen, tatiyaq, sota qatarliq addiy saymanlar bilen taqabil turuwatqan bir xelq. bu zadi qanchilik adil(!) bir teqsimat-he?

barinda yuz bergen weqe — jiddiychilikning bir burulush nuqtisigha yetishining netijisidur. mejburiy tengilghan nopus siyasetliri, diniy paaliyetlerge qoyulghan cheklimiler we medeniyet hayatining qisilishi peqetla jismaniy besim peyda qilipla qalmay; shuning bilen bir waqitta, kishilerning oz mewjutluqini ehmiyetlik qilish pursitinimu taraytqan idi. ene shu nuqtida, biz «qarshiliq korsitish» dep atighan nerse, kilassik menidiki bir qozghilang bolushtin toxtap, mewjutluqning ozini qoghdash refleksigha aylinidu. bu insanning «men mushu yerde, oz menam bilen mewjutmen» deyish sheklidur. yeni erkin bolush, hur bolush arzusidur...

zeydin yusup, ishaq hoshur, muhemmed turdi we muhemmed tursun qatarliq yetekchi shexsler bu isyanning, bu qarshiliqning simwollirigha aylandi. ular ne marksist inqilabchi, ne gherbche milletchi emes idi; ular qedimiy turkistanning «alp»liq enenisining, islamning jihad bilen mena tapqan we birleshken shexsiyetliri idi. namayishchilarning qorali yoq idi; etiqadi bar idi. sowet ittipaqining yimirilishi upuqta korunushke bashlighanda (1991), xitay ozining «sotsiyalistik zamaniwilishish» musapisini uyghur jughrapiyeside sinaq qiliwatatti. bugun arqimizgha burulup qarighinimizda, 1990-yillardiki barin weqesi 2010-yillardiki «qayta terbiyelesh lagerliri»ning, mejburiy emgek zawutlirining, mejburiy tughmas qiliwetishlerning besharetchisi idi.

bu bir «medeniyet qirghinchiliqi»ning deslepki basquchidur. emma teximu chongqurraq qaraydighan bolsaq, bu bir medeniyetning «eslimisi»ni ochuruwetish urunushidur. chunki medeniyet — eslimidur; eslime bolsa tildur, etiqaddur, makandur. ibni xaldunning sozi bilen eytqanda, barinda yoq qilinghan nerse peqet bedenlerla emes, belki turkistanning ming yilliq «umran»idur (medeniyitidur).

turk dunyasining we islam ummitining jimjitliqi bolsa ayrim bir yaradur. 1990-yillardiki turkiye, ozalning liberal echiwetish dewride «turk-islam birikmisi» munaziriliri bilen meshghul idi; emma sherqiy turkistangha qaritilghan nezerler ya «ichki ish» dep, yaki «istrategiyelik tengpungluq» namida sukutte qalghan idi. ereb dunyasi bolsa nefit we gherb ittipaqliri arisida ozlirining kirizisliri bilen elishiwatatti. bu sukut, ummetning «wahdet» (birlik) ghayisining neqeder ajiz ikenlikini korsitip beridu. bu ummet sherqiy turkistanni oz teqdirige tashlap qoyghan idi.

bugun sherqiy turkistanda dawamlishiwatqan assimilyatsiye siyasetliri, uchqular bilen kozitiliwatqan meschitler, DNA  sandanliri we suniy idrak qollighan nazaretchilik... bular bizge umidsizlik berip qoymasliqi kerek. umid tarixiy teqdirchilikte emes, belki pitretning yengilmeslikide yoshurunghan. barinliqlargha oxshash nurghun xelqler esirler boyi mongghul istilasidin rus char padishahliqighiche, xitay imperiyeliridin kommunizimghiche bolghan nurghun zulmetlerge qarshi turdi. bu qarshiliq peqet siyasiy emes, belki metafizikiliq bir rohtur. quran kerimdiki «biz insanni heqiqeten japa-musheqqet ichide yarattuq» degen ayetni eslisek^[1], qiyinchiliq mewjutluqning ozidur. barinda shu qiyinchiliq «shehitlik» mertiwisige koturuldi. bugun uyghur turkining sukut ichidiki nidasi dunya taratqulirining sel qarishida boghulup qalghan bolsimu, wijdanning chongqur qatlamlirida eks sada beridu. musulman turk milliti bolush supitimiz bilen biz bu eks sadani anglishimiz kerek; chunki sherqiy turkistan — anadoluning eynikidur. u yerde ezilgenler, bu yerdimu eziliske mehkum qilinishi mumkin. medeniyet chegra bilen emes, roh bilen qoghdilidu.

bugunki zamaniwi dunyada uchur bir meshghulat qoraligha aylinip qaldi. taratqular we ijtimaiy taratqular arqiliq elip berilghan yalghan uchurlar heqiqetni bir «tesewwur» jisimigha chushurup qoymaqta. biz «tehqiq» dep atighan jeryan del mushu yerde ishqa kirishishi kerek. barinda neme ish yuz bergenlikini chushinish uchun, peqetla xewer agentliqlirining xewerlirige emes, belki u jughrapiyening ming yilliq musapisige qarash kerek. sanliq melumatlar bizge sanlarnila eytip beridu; «munche adem oldi, munche esker ewetildi» deydu. lekin bu melumatlar «neme uchun?» degen soalgha toluq jawab bolalmaydu.

barin qirghinchiliqini «wijdan tamoJnisi»din otkuzmey turup chushengili bolmaydu. eger uchurning exlaqi bolmisa, u uchur peqet kuchluklerning qolidiki bir qilichtur. sherqiy turkistanda yolgha qoyulghan sistemiliq besimlar, eslide bir «eslimini yoqitish» herikitidur. eger bir milletni yoqatmaqchi bolsingiz, awwal uning tarix bilen bolghan alaqisini uzup tashlang, uqumlirini qalaymiqanlashturung we uni oz jewhirige yatlashturung. xitayning shu kuni barinda korsetken zorawanliqi peqetla jismaniy bir hujum bolup qalmastin, belki yene shu xelqning «kelgusi tesewwuri»gha berilgen bir zerbe idi. bizning medeniyitimizde «adalet» — her bir nersini oz jayigha qoyushtur. sherqiy turkistan mesilisidiki adalet, u jughrapiyening esli igilirining oz rohiy yiltizi ustide erkin nepes alalishidur. 1990-yili 5-aprel — bu nepesni boghup tashlash urunushigha qarshi berilgen bir inkastur.

1990-yili 5-aprelda barinda hayatidin ayrilghanlar birer «istatistika» emes, belki bir dewaning shahitliridur. ularning mirasi bizge bir mesuliyet yuklimekte: heqiqetni tehqiq qilish, uchurni exlaq bilen sughirish we adaletni neme bedel toleshtin qetiynezer qoghdash. tarix peqet otmushte bolup otken ishlarla emes; tarix bugunning ichide yashaydighan we eteni shekillenduridighan bir energiyedur. barinning energiyesi mezlumning ah-zari bolush bilen birge, adaletning bir kuni choqum emelge ashidighanliqigha bolghan bir imandur. bizning wezipimiz bu imanni bilim bilen mustehkemlesh we «insan» bolup qelish ghururini her qandaq texnikiliq we siyasiy besimdin ustun tutushtur. chunki kok gumbez astida eytilghan eng heqiqiy soz shuki: heqiqetni besim we zulum bilen yoqatqili bolmaydu; u muwapiq waqit we muwapiq yurekni tapqanda qaytidin bix suridu. barin ene shu bixlarning biridur. u bix bir kuni choqum heywetlik bir chinargha aylinidu.

izahat:

[1] quran kerim, beled surisi, 4-ayet: «biz insanni heqiqeten japa-musheqqet ichide (yeni dunyaning musheqqetlirige berdashliq beridighan qilip) yarattuq»

menbe: Yeni Haber