turkistan waqit geziti, 2026-yili 5-aprel: xitay dolet taratquliri we xelqaraliq xewerlerge asaslanghanda, ilgiri sherqiy turkistanda partiye sekretari bolup wezipe otigen xitay kommunistik partiyesining yuqiri derijilik emeldari ma shingruy (马兴瑞) chiriklik we bashqa intizamgha xilapliq qilish jinayiti gumani bilen tekshurulushke bashlighan.
xelqaraliq taratqularning xitay dolet igilikidiki shinxua agentliqini neqil qilip xewer qilishiche, ma shingruy dairiler teripidin «eghir intizam we qanungha xilapliq qilish» dep teswirlengen qilmishliri sewebidin tekshurulmekte. xitayning siyasiy sistemisida bu xil soz-ibariler adette kommunistik partiyening ichki intizam tekshurush organliri teripidin bir terep qilinidighan chiriklik yaki xizmette sel qarash eyibleshlirini korsitidu.
ma shingruy 2021-yilidin 2025-yilighiche sherqiy turkistanning xitay kommunistik partiye komiteti sekretari bolup wezipe otigen. bu wezipe xitay hokumiti resmiy halda «shinjang uyghur aptonom rayoni» dep ataydighan rayondiki eng yuqiri siyasiy mensep hesablinidu.
ma shingruyning wezipe otesh mudditide rayon xitayning uyghurlar we bashqa musulman az sanliq milletlerge qaratqan siyasetliri sewebidin xelqaraliq talash-tartishning merkizide turup keldi. otken on yilda tetqiqatchilar, hokumetler we kishilik hoquq teshkilatliri teripidin elan qilinghan nurghunlighan doklatlarda rayondiki keng kolemlik tutqun qilish, mejburiy emgek dewaliri, medeniyet cheklimiliri we keng dairilik nazaret qilish tedbirlirige bolghan endishiler otturigha qoyulghan idi.
xitay dairiliri bu siyasetlerni terrorluqqa we diniy esebiylikke qarshi turush, shuning bilen birge kespiy maarip we terbiye bilen teminlesh tirishchanliqining bir qismi dep teswirlep izchil turde aqlap keldi. shundaq bolsimu bir qanche gherb hokumetliri we xelqaraliq kishilik hoquq teshkilatliri bu siyasetlerni insaniyetke qarshi jinayet yaki bezi ehwallarda uyghurlargha qaritilghan irqiy qirghinchiliq dep supetlidi. beyjing bu eyibleshlirini ret qildi.
uyghur musulmanlirini oz ichige alghan az sanliq milletlerning kop sanda tenqidchiler «tutqun lageri» dep teswirligen orunlarda tutup turuluwatqanliqi heqqidiki xewerlerdin keyin rayongha bolghan xelqaraliq diqqet teximu kucheydi. xitay emeldarliri bu merkezlerning esebiylikni tugitish we kespiy terbiyelesh pilanining bir qismi ikenlikini eytti. 2021-yiligha kelgende, yeni ma shingruy rayonluq partkom sekretarliq wezipisini tapshuruwalghan mezgillerde, xitay dairiliri bu eslihelerning kopinchisining taqalghanliqini bayan qildi.
bu bayanatlargha qarimay tetqiqat guruppiliri we taratqularning tekshurushliri bezi sabiq tutqun qilish orunlirining keyinche turme tipidiki eslihelerge ozgertilgenlikini korsetti. muxbirlar we tetqiqatchilar teripidin tilgha elinghan ashkarilanghan hojjetler we doklatlarda yene minglighan uyghurlarning bezi mutexessisler siyasiy gherez dep teswirligen eyibleshler bilen uzun muddetlik qamaq jazasigha hokum qilinghanliqi qeyt qilindi.
ma shingruy yene xitay kommunistik partiyesi merkiziy komitetining ezasi bolup, ilgiri xitay siyasiy sistemisida bir qanche yuqiri derijilik wezipilerni otigen. u rayongha rehberlik qilishtin burun guangdung olkisining muawin partkom sekretari we doletlik milliy ishlar komitetining mudiri qatarliq yuqiri derijilik wezipilerni otigen.
ma shingruyning ornigha 2025-yili iyulda chen shyawjyang rayonluq partkom sekretari bolup teyinlendi. rehberlik ozgirishige munasiwetlik tepsilatlar u chaghda ashkara chushendurulmigen idi.
nowettiki tekshurush adette xitay jumhur reis shi jinpingning rehberlikide bashlanghan keng kolemlik chiriklike qarshi turush herikitining bir qismi dep qaralmaqta. bu heriket otken on yilda xitay siyasiy we herbiy sistemisidiki nurghunlighan yuqiri derijilik emeldarlarning tekshurulushige we intizam jazasigha tartilishigha seweb boldi.
tehlilchiler xitaydiki bundaq tekshurushlerning hem qanuniy hem siyasiy tesiri bolidighanliqini, chunki kommunistik partiyening ichki intizam tekshurush jeryanining adette resmiy jinayi ishlar sot mehkimisidiki jeryanlardin burun elip berilidighanliqini qeyt qilishmaqta.
hazirche ma shingruyning konkret qaysi eyibleshlerge duch kelgenliki yaki tekshurushning xitay rehberlik qatlimidiki siyasiy weziyetke qandaq tesir korsitidighanliqi eniq emes. tekshurushning ilgirilishige egiship teximu kop tepsilatlarning ashkarilinishi kutulmekte.
