jim wormington (aliy tetqiqatchi), yalqun uluyol (xitay ishliri tetqiqatchisi) | 2026-yili 1-aprel, kishilik hoquq kozitish teshkilati (HRW)
kanada bash ministiri mark karniyning xitaydiki mejburiy emgek jinayetlirini eyibleshtiki susluqi, xitay hokumitining uyghurlargha qaratqan zulumini toxtitish uchun qiliniwatqan xelqaraliq besimni ajizlitiwetish xewpini tughdurmaqta.
parlament ezasi maykil maning xitaydiki mejburiy emgek doklatlirigha guman bilen qarighan sozlirige inkas qayturghan karniy, 30-mart taratqulargha bergen bayanatida kanadaning «mejburiy emgek we balilar emgiki mesilisige intayin estayidil muamile qilidighanliqini» eytti. emma xitayda mejburiy emgekning mewjutluqi biwasite soralghanda, karniy: «xitayning bezi rayonlirida xewp teximu yuqiri,» depla jawab berdi.
karniyning bu mujmel sozliri, xitayning teminat zenjiridiki paxta, aptomobil, quyash energiyesi we muhim qezilma bayliqlar saheside uyghur we bashqa turkiy musulmanlarning dolet teripidin sistemiliq turde mejburiy emgekke seliniwatqanliqigha dair keng kolemlik pakitlargha sel qarighanliqtur. b d t, kishilik hoquq kozitish teshkilati we bashqa musteqil organlar bir nechche yildin buyan xitay dairilirining sherqiy turkistanda otkuzgen «insaniyetke qarshi jinayetliri» heqqide izchil doklat berip kelmekte.
karniyning bu pozitsiyesi yene kanada hokumitining ilgiri sherqiy turkistandiki mejburiy emgektin endishe qilidighanliqini bildurgen resmiy bayanatliridinmu chetnep ketken. 2021-yili 1-ayda, kanada tashqi ishlar ministirliqi (Global Affairs Canada) karxanilarni u yerdiki mejburiy emgek xewpidin agahlandurup meslihetname elan qilghan idi.
karniy bayanatida yene «kanadaning balilar we mejburiy emgek mesiliside eng qattiq tedbirlerge ige» ikenlikini dewa qildi. shundaqtimu, karniy hokumiti hazirghiche mejburiy emgek bilen ishlepchiqirilghan mehsulatlarning bazargha kirishini tosidighan qanunlarni unumluk ijra qilalmidi. shundaqla, yawropa ittipaqining qanunlirini ornek qilghan, teminat zenjiridiki mesuliyetni surushte qilidighan qanun layihesi boyichimu emeliy heriket qollanmidi.
kanadaning mejburiy emgek mehsulatlirini cheklesh belgilimiliride sherqiy turkistanda ishlepchiqirilghan barliq mehsulatlarni «mejburiy emgekke chetishliq» dep perez qilish mexanizmi yoq. halbuki, bu nuqta amerika qoshma ishtatlirining «uyghur mejburiy emgikining aldini elish qanuni» (UFLPA) ning yadroluq alahidilikidur. amerika dairiliri aldinqi ayda kanadanimu oz ichige alghan 60 dolettiki mejburiy emgek cheklimilirining unumini tekshuridighanliqini ashkarilidi.
amerika pirezidenti donald trampning kanadagha qaratqan ashkara dushmenliki aldida, karniy soda sheriklirini kop xillashturush meqsitide kanada-xitay munasiwitini kucheytishke urunmaqta. emma xitay bilen bolghan munasiwette kishilik hoquq choqum aldinqi orungha qoyulushi kerek; undaq bolmaydiken, kanada ishlepchiqarghuchilar we istemalchilar uchun iqtisadiy, xewpsizlik we idare qilish jehettiki tewekkulchiliklerni ashuruwetidighan «towen hoquqluq» iqtisadni peyda qilip qoyush xewpige duch kelidu.
bash ministir karniy kop qutupluq dunyada kanadani algha yeteklewatqanda, uyghur mejburiy emgikini eniq we keskin eyiblesh qatarliq emeliy heriketler arqiliq, kanadaning tashqi we soda siyasetlirining kishilik hoquq tuwrukige tayinidighanliqini ashkarilap berishi lazim.
