tehriri: d. abdurehim dolet

uyghur tetqiqat instituti, 2026-yili 9-aprel

«Monthly Review»  (ayliq obzor) Jurnilining 2026-yili aprel sanida elan qilinghan, wijay prashad we tings chak imzasidiki «‹uyghur irqiy qirghinchiliqi› idiyesi we shinjang realliqi» namliq maqale, qarimaqqa akademik we obyektip analiz tusini alghandek korungini bilen, mahiyette xitay kommunistik partiyesining sherqiy turkistanda yurguzuwatqan dolet terrori, misli korulmigen derijidiki irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetlirini yoshurushni meqset qilghan pilanliq, sistemiliq dolet teshwiqatining bir parchisidur. mezkur maqalide aptorlar sherqiy turkistandiki milyonlighan insanning tutqun qilinip yighiwelish lagerlirigha qamilishini, sistemiliq mejburiy emgekke selinishini, mejburiy tughut cheklesh siyasetliri arqiliq elip beriliwatqan biyologiyelik qirghinchiliqni, shundaqla tarixiy meschitler we mazarlarning tuzlep tashlinishini putunley inkar qilishqa, uni xelqara imperiyalizmgha qarshi turush we atalmish «tereqqiyat» niqabi bilen aqlashqa urunghan. bu xil pakit burmilash qilmishi xelqara akademiye we kishilik hoquq sahesining eqelliy olchemlirigimu xilap bolup, biz bu reddiye maqalimizde mezkur aptorlarning xitay dolet kapitali bilen bolghan yoshurun menpeet zenjirini ashkarilaymiz hemde xelqaraliq musteqil tekshurush doklatliri, birleshken doletler teshkilatining hojjetliri we xitay hokumitining ozining menbelerige asaslinip turup, ularning bimene dewalirini bir-birlep aghdurup tashlaymiz [1].

1. aptorlarning yoshurun arqa korunushi we xitay teshwiqat tori

maqale aptorliridin biri bolghan wijay prashad peqetla bir musteqil tarixchi weyaki analizchi emes, belki kuchluk ideologiyelik arqa korunushke we xitay dolet apparatliri bilen biwasite alaqige ige bir siyasiy shexstur. u emeliyette dunyawi miqyasta xitay kommunistik partiyesining siyasiy bayanlirini teshwiq qilidighan «uch qite ijtimaiy tetqiqat instituti» ning ijraiye mudiridur. shuning bilen birge, u xitaydiki xelq uniwersitetigha qarashliq, biwasite xitay maarip ministirliqi we beyjing sheherlik hokumet bilen qoyuq alaqisi bar bolghan «chungyang pul-muamile tetqiqat yurti» ning aliy derijilik tetqiqatchisi supitide wezipe oteydu. yene bir aptor tings chak bolsa mezkur institutning senet yetekchisi, shundaqla beyjingdiki chingxua uniwersitetining doktor aspiranti bolup, xitay siyasitini chet ellerge teshwiq qilidighan «dungsheng xewerliri» namliq xelqaraliq torning yadroluq qurghuchiliridin biri hesablinidu. bu ikki shexs ozining dunyadiki ezilgen siniplarning awazini yangritidighanliqini dewa qilsimu, emeliyette xitay hakimiyitining mustebit siyasetlirini aqlash uchun marksizm pelsepisi we imperiyalizmgha qarshi turush idiyelirini suyistemal qilmaqta [2].

bu ikki shexs rehberlik qiliwatqan «uch qite ijtimaiy tetqiqat instituti» ning arqisida ghayet zor we murekkep bir yoshurun meblegh tori mewjut bolup, bu ehwal ularning tetqiqat musteqilliqini putunley yoqqa chiqiridu. amerika qoshma ishtatliri awam palatasi, nyu york waqti geziti qatarliq musteqil tekshurush organlirining yeqinqi ashkarilishiche, bu institut xitayning shangxey shehiride turushluq amerikaliq milyarder newil roy singxam bashchiliqidiki maliye sistemisi teripidin kuchluk meblegh bilen teminlinidu. singxam xitay doletlik teshwiqat apparatliri bilen biwasite hemkarlishidighan bolup, u ozining ghayet zor bayliqini dunyaning herqaysi jayliridiki, jumlidin amerikidiki atalmish «solchil» teshkilatlargha we organlargha yotkesh arqiliq ularni xitayning menpeeti uchun sozlitidu. teximu muhimi, singxam shangxeyde xitayning xelqara obrazini yaxshilashni meqset qilghan «maku guruhi» namliq teshwiqat shirkiti bilen bir ishxanini ortaq ishlitidighan bolup, bu shirket wijay prashadning instituti bilen milyonlighan dollarliq «tetqiqat we terjime» toxtamlirini tuzigen [3].

shunglashqa, «Monthly Review»  Jurnilida elan qilinghan bu maqale peqetla bir akademik munazire bolmastin, belki kop miqdardiki meblegh selinghan dolet derijilik yalghanchiliq we siyasiy singdurmichilik herikitining bir ipadisidur. aptorlar oz maqaliside xelqaraliq musteqil tetqiqatchilarni, jumlidin adriyan zenz qatarliq alimlarni «ongchil ashqun» we «amerika merkiziy istixbarat idarisining qorali» dep meqsetlik qarilaydu, emma ozlirining biwasite xitay dolet kapitali teripidin beqiliwatqanliqini we beyjingning siyasiy yonilishini xelqaralashturush wezipisini otewatqanliqini qesten yoshuridu. eger heqiqiy akademik obyektipliq telep qilinsa, ular eng awwal ozlirining maliye menbesini we xitay hokumiti bilen bolghan tijariy we ideologiyelik toxtamlirini ashkarilishi kerek idi. bundaq bir yallanma teshwiqat torining sherqiy turkistandiki qirghinchiliqni inkar qilishi ularning insaniy wijdanini yoqatqanliqini toluq korsitip beridu [4].

2. «terrorluqqa qarshi turush» niqabi astidiki yighiwelish lagerliri we dolet terrori

wijay prashad we tings chak oz maqaliside xitay hokumitining sherqiy turkistanda yurguzuwatqan wehshiy basturushlirini noqul halda gherbning atalmish ashqunluq we terrorluq tehditige qarshi elip barghan qanunluq herikiti dep aqlashqa urunidu. halbuki, bu xitay doletlik axbarat ishxanisi chiqarghan aq tashliq kitablardiki bahanilerning quruq kochurmisi bolup, realliqqa tamamen xilaptur. 2014-yili xitay hokumiti resmiy bashlighan «zorawanliq, terrorluqqa qarshi qetiy zerbe berish herikiti» dep atighan basturush siyasiti 2016-yili chen chuengoning sherqiy turkistangha partkom sekretari bolup kelishi bilen bir milletni kollektip jazalash we insaniyetke qarshi jinayet derijisige yetti. xitay dairiliri xelqning naraziliqini we milliy mewjutluq iradisini terrorluqqa baghlap, herqandaq normal ipadilerni bolgunchilik supitide basturup keldi.

emeliyette, 2016-yilidin bashlap sherqiy turkistan putunley yepiq, ghayet zor saqchi dolitige we usti ochuq turmige aylanduruldi. musteqil xelqara tekshurushler, jumlidin kishilik hoquqni kozitish teshkilatining tepsiliy doklatlirigha asaslanghanda, xitay dairiliri suniy eqil, chiray tonush texnikisi we chong sanliq melumatlargha tayanghan «bir gewdileshturulgen birleshme heriket supisi» (IJOP) namliq sistemini qurup chiqip, uyghurlarning barliq kundilik paaliyetlirini mikro sewiyegiche nazaret qildi. kishiler telefonigha qaysi eplerni qachilidi? kimler bilen alaqe qildi? hetta qachan namaz oqudi yaki roza tutti degendek eng addiy shexsiy uchurlarmu dolet xewpsizlikige tehdit supitide yighildi. xitayning 2017-yili maqullighan atalmish «esebiylikni tugitish nizami» gha asasen, saqal qoyush, yaghliq artish we islamiy isimlarni qoyush qatarliqlar biwasite terrorluqning ipadisi dep bekitildi [5].

bu xil dolet terrorining eng yuqiri pellisi yuzminglap, hetta milyonlap bigunah xelqning sewebsiz halda yighiwelish lagerlirigha solinishidur. xelqaraliq musteqil organlar we birleshken doletler teshkilati kishilik hoquq aliy komiteti ishxanisining molcheri we tekshurushliride eniq korsitilishiche, bir milyondin uch milyonghiche bolghan uyghur, qazaq we bashqa turkiy milletler hechqandaq qanuniy tertipsiz, sotsiz halda lagerlargha bend qilinghan. bu kishilerning mezkur lagerlargha qamilish sewebi hergizmu ularning zorawanliq qilghanliqidin emes, belki quran oqughanliqi, chetelge seper qilghanliqi, tughqanliri bilen telefonlashqanliqi yaki oz millitining kimlikini qoghdighanliqidindur. b d t doklati xitayning bu qilmishlirining dunyawi miqyasta insaniyetke qarshi jinayet teshkil qilidighanliqini ochuq mueyyenleshturdi [6].

aptorlar bu lagerlarni peqetla «terbiyelesh merkizi» dep atap, ularni xuddi mekteptek korsitishke tirishidu. biraq, sirtqa ashkarilinip qalghan xitay hokumitining mexpiy hojjetliri, jumlidin «qaraqash tizimliki», «shinjang saqchi hojjetliri» we «xitay simliri (China Cables)» bu yalghanchiliqni kulge aylandurdi. bu hojjetlerde, lagerlarning qoralliq qoghdilidighanliqi, chiqip ketish yaki qechishqa urunghan tutqunlarni neq meydanda etip tashlash buyruqining berilgenliki eniq yezilghan. xitayning merkiziy komitetining eng yuqiri derijilik yighin xatiriliride shi jinping bashliq rehberlerning «ulargha qilchimu rehim qilmanglar» we «yiltizini uzup, neslini qurutunglar» degen mustebit yolyoruqliri pash boldi. eger u yer heqiqeten bir kespiy mektep bolsa, neme uchun qoralliq kuchler, tikenlik simlar we kozitish munarliri ishlitilidu? [7].

lager ichidiki guwahchilarning qan yashliq sozlirige qarighanda, tutqunlar sistemiliq qiyin-qistaqlargha elinghan, uxlashqa we teretxanigha berishqa ruxset qilinmighan hemde kollektip jinsiy tajawuzchiliqlarning qurbanigha aylanghan. xelqara kechurum teshkilati we bashqa kishilik hoquq organliri teminligen doklatlarda korsitilishiche, lagerdikilerge namelum dorilar we okullar mejburiy selinip, ularning jismaniy we rohiy saghlamliqi eghir weyran qilinghan. shundaqla, kishiler ozlirining diniy etiqadini tillap waz kechishke, xitay tilini yadlashqa we xitay kommunistik partiyesige bolghan sadaqitini toxtimay tekrarlashqa mejburlanghan. prashad we chakning bunchilik qorqunchluq qanliq realliqni xelqara imperiyalizmgha qarshi bir siyaset supitide aqlishi, peqet xitay yallanma teshwiqatchiliridila korulidighan rehimsizliktur [8].

3. nopusni suniy cheklesh we biyologiyelik irqiy qirghinchiliq realliqi

aptorlarning maqalisidiki yene bir zor pakit burmilash shuki, ular sherqiy turkistanda uyghurlarning nopusining tebiiy kopiyiwatqanliqini bazargha selip, irqiy qirghinchiliq we mejburiy tughut cheklesh realliqini inkar qilishqa urunidu. ular xitayning 2020-yilliq nopus tekshurush statistikiliridiki saxtipezlik qilinghan omumiy reqemlerni asas qilip xelqara jemiyetni qaymuqturmaqchi bolidu. emeliyette, xitayning ozining yerlik hokumet istatistika yilnamiliri bu yalghanchiliqni kop qetim pash qilip bolghan bolup, xitay dairiliri pakitlar ashkarilanghandin keyin, nurghunlighan nopus uchurlirini torlardin ochuruwetishke we elan qilishni toxtitishqa mejbur boldi. musteqil alimlarning tekshurushliri del shu ochurulushtin burunqi hokumet materiyallirigha asaslanghan.

germaniyelik musteqil tetqiqatchi adriyan zenzning xitay dolet arxipliridin qezip chiqqan doklatlirida korsitilishiche, uyghurlar asasliq merkezleshken rayonlarda misli korulmigen derijide nopus towenlesh weqesi yuz bergen. mesilen, peqet 2015-yilidin 2018-yilighiche bolghan ariliqtila, sherqiy turkistanning jenubidiki xoten we qeshqer wilayetliride tebiiy nopus eshish nisbiti ％73 tin koprek shiddet bilen chushup ketken. 2018-yili bezi nahiyelerde tebiiy osush nisbiti suniy halda nolge yaki menpiy sangha yeqinlashturulghan. dunyada hechqandaq bir jemiyette peqet uch-tot yil ichidila nopus eshishi bu qeder shiddetlik, tebiiy halette towenlep ketmeydu [7].

-2019yiligha kelgende bu xil pajielik chushush putun sherqiy turkistan miqyasida yenimu eghirlashti. rayondiki omumiy tughulush nisbiti zor derijide towenligen bolup, uyghurlar kop sanliqni igileydighan nahiyelerdiki tughulush nisbiti putun xitay miqyasidiki otturiche towenlesh nisbiti (texminen ％4) din on nechche hesse eship ketken. aptorlar bu xil binormal chushushni xuddi «yeza igilikidin sanaetke otushtiki tebiiy sheherlishish jeryani» gha donggisimu, oxshash mezgilde xitay nopusi kop bolghan sheherlerde bundaq tez chushushning bolmasliqi, buning putunley hokumetning memuriy buyruqi we zorawanliq wasitiliri bilen ijra qilinghan sistemiliq heriket ikenlikini mueyyenleshturidu.

teximu wehshiy yeri shuki, bu nopus chushushi uyghur ayallirigha yurguzulgen keng kolemlik mejburiy tughut cheklesh, jumlidin mejburiy halda baliyatqugha halqa selish (IUD) siyasetliri arqiliq emelge ashurulghan. xitay doletlik sehiye istatistikisi korsitishiche, 2014-yilidin bashlap putun xitayda tughut cheklesh halqisi selish miqdari izchil towenligen bolsimu, peqet sherqiy turkistandila shiddet bilen orligen. hetta 2018-yiligha kelgende, dolet miqyasida yengidin selinghan tughut cheklesh halqisining sap eshish miqdarining ％80 ge yeqini sherqiy turkistanda yuz bergen, halbuki, bu rayonning nopusi xitay omumiy nopusining aran ％1. 8 ni igileydu. bu qorqunchluq reqemler siyasetning mexsus uyghur ayallirini nishan qilghanliqining eng kuchluk ispatidur.

buning bilen birge, yuzminglighan uyghur ayalliri mejburiy turuba boghush (tughuttin mengguluk toxtitish) operatsiyesige we mejburiy hamile chushurushke qistalghan. yerlik hokumet hojjetliride korsitilishiche, tughush yeshidiki ayallarning ghayet zor bir qismini uzun muddetlik tughut cheklesh nishanigha kirguzush pilanlanghan. eger ayallar bundaq rehimsiz operatsiyelerni ret qilsa, ulargha biwasite yighiwelish lagerlirigha solinidighanliqi bilen tehdit selinghan. lagerdin aman chiqqan nurghun shahitlar ozlirige namelum okul urulghanliqi yaki dora ichkuzulgenliki sewebidin heyz kelishtin qelip, omumyuzluk tughmas bolup qalghanliqi heqqide koz yeshi bilen guwahliq bergen.

xitay akademikliri we emeldarlirining ozlirining mexpiy doklatliri we tetqiqat maqaliliride, mesilen shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtuenidiki lyu yiley we shinjang ijtimaiy penler akademiyesidiki li shyawshya qatarliqlarning bayanlirida, sherqiy turkistanning jenubida uyghurlarning mutleq kop sanliqni igilishi «dolet xewpsizlikige kelgen tehdit» dep teswirlengen. ular bu kirizisni hel qilish uchun, suniy mudaxile arqiliq «nopus qurulmisini elalashturush» kereklikini, yeni uyghurlarning nopus kopiyishini qetiy tormuzlap, zor miqdardiki xitay kochmenlirini sherqiy turkistangha yerleshturush arqiliq, rayonning nopus tipini uzul-kesil ozgertishni ashkara teshebbus qilghan. prashad we chak bu dolet pilanini peqet bir kormeske selipla qalmay, belki uni yalghan dep inkar qilidu.

xitay hokumitining bu sistemiliq qilmishliri 1948-yilidiki birleshken doletler teshkilatining «irqiy qirghinchiliq jinayitining aldini elish we jazalash ehdinamisi» ning 2-maddisi 4-tarmaqchisigha, yeni «bir guruppa ichide tughulushni tosush meqsitide tedbir qollinish» degen belgilimisige toluq we mukemmel mas kelidu. shunga, bu yerde yuz beriwatqini addiy bir cheklime emes, belki putun bir milletning jismaniy kelechikini we neslini supurup tashlashni nishan qilghan mutleq we qesten layihelengen biyologiyelik irqiy qirghinchiliqtur. aptorlarning qirghinchiliq peqet «kollektip qebristanliqlar bilenla bolidu» deyishi, ularning xelqara qanundin neqeder sawatsiz yaki qesten burmilighuchi ikenlikini ispatlaydu.

4. zamaniwi qulluq tuzumi: mejburiy emgek we xelqaraliq teminat zenjiri

«Monthly Review»  Jurnilidiki maqalide sherqiy turkistanda yuz beriwatqan dolet kolimidiki mejburiy emgek jinayetlirimu putunley burmilinip, xuddi xitay hokumiti yerlik xelqlerni «namratliqtin qutuldurush» we kespiy jehettin ishqa orunlashturush pilanini ijra qiliwatqandek teshwiq qilinghan. eksiche, xelqara emgek teshkilati, awstraliye istrategiyelik siyaset instituti we nurghunlighan kishilik hoquq organlirining xitay hokumitining oz hojjetlerige tayinip elan qilghan tekshurushliri, bu siyasetning mahiyette zamaniwi qulluq tuzumi ikenlikini toluq ashkarilidi. bu tuzum ishchilar sinipining menpeetige emes, dolet kapitalining qanliq jughlanmisigha xizmet qilidu.

xelqaraliq tekshurush doklatlirigha asaslanghanda, xitay hokumiti «eshincha emgek kuchlirini yotkesh» we «shinjanggha yardem berish» nami astida yuzminglighan uyghur we bashqa turkiy milletlerni sherqiy turkistanning ichidiki we xitayning ichkiri olkiliridiki zawutlargha mejburiy yotkigen. bu pilanlar hechqandaq ixtiyariyliq asasigha qurulmighan bolup, ret qilghan yaki itaet qilmighan kishiler biwasite «esebiylik» gumani bilen yighiwelish lagerlirigha solanghan. bu sewebtin xelq oz ailisidin, yurtidin juda bolup, hokumet teqsim qilghan herqandaq eghir emgekni qobul qilishqa mejbur bolghan.

bu mejburiy emgek lagerliri we zawutlarda uyghurlar xuddi qullardek tikenlik sim torlar, qoralliq saqchilar we kameralarning qattiq nazariti astida ishleydu. ularning erkin yotkilishi, oyige qaytishi, hetta namaz oqush yaki roza tutushi qetiy men qilinghan. xizmettin sirtqi waqitlardimu ular mejburiy halda xitay tili oginishke we siyasiy jehette menge yuyush terbiyesige qatnishishqa mejburlinidu. awstraliye istrategiyelik siyaset instituti teripidin elan qilinghan «setilidighan uyghurlar(Uyghurs for Sale)» namliq doklatta 80 mingdin kop uyghurning peqet 2017-yilidin 2019-yilighiche bolghan ariliqtila ichkiri xitaygha qul qilip setilghanliqi delillengen [9].

bu zamaniwi qulluq tuzumi dunyawi teminat zenjirige qanliq yiltiz tartqan. dunyaning paxta ishlepchiqirish miqdarining texminen ％20 i sherqiy turkistandin kelidighan bolup, bu paxtilar toluqi bilen degudek uyghurlarning mejburiy emgiki bilen yighiwelinidu we pishshiqlap ishlinidu. dunyadiki yuzlep kiyim-kechek we dangliq marka shirketliri bilip-bilmey mushu qanliq emgekning mehsulatini istemal qilishqa qistalghan. xelqaraliq «uyghur mejburiy emgikini axirlashturush birleshmisi» bu realliqni pash qilip, dunya shirketlirini xitay teminat zenjiridin chekinishke chaqirdi.

shuning bilen bir waqitta, yershari yeshil energiye tereqqiyatimu xitayning bu jinayitige baghlanghan. quyash energiyesi batareyesi taxtisi yasashta ishlitilidighan dunyadiki kop kiristalliq kiremniyning texminen ％45 i del sherqiy turkistandiki mejburiy emgek we komur arqiliq elektir tarqitidighan zawutlardin kelidu. bu zawutlardimu uyghurlar hechqandaq emgek kapaliti we saghlamliq qoghdash charisisiz, qullarche ishqa selinmaqta. dunyaning muhit asrash we yeshil energiyege yuzlinishi mahiyette uyghurlarning teri we qanliri bedilige qurulmaqta.

dunya jamaetchiliki bu jinayetke qarshi qanuniy tedbirlerni qollinishqa bashlidi. amerika qoshma ishtatliri 2021-yili «uyghur mejburiy emgikining aldini elish qanuni» (UFLPA) ni resmiy maqullap, sherqiy turkistandin kelidighan barliq mehsulatlarni mejburiy emgekke chetishliq dep qaraydighan we import qilishni chekleydighan kuchluk qarar chiqardi. eger prashad we chakqa oxshash ozini «marksizmchi», ishchi sinipining hoquqini qoghdighuchi dep ataydighan atalmish solchillar heqiqeten ezilgenler uchun sozligen bolsa, milyonlighan qul qilinghan uyghur ishchilirining zar-zar yighisi aldida dolet kapitalistik, fashist xitay hakimiyitini qoghdimasliqi kerek idi. bu ularning peqet pul bilen yallanghan siyasiy karametchiler ikenlikining yene bir janliq delili.

5. medeniyet yoqitish: meschitlerni cheqish we aililerni parchilash

maqale aptorliri yene xitay hokumitining uyghurlarning diniy etiqadi we medeniyitini qoghdawatqanliqi toghrisida oydurma we bimene sozlerni qilghan. realliq bolsa, xitay hokumiti dunya tarixida korulup baqmighan derijide sistemiliq we wehshiy bir medeniyet yoqitish (Cultural Genocide) herikiti elip barmaqta. xelqaraliq musteqil organlar we awstraliye istrategiyelik siyaset institutining suniy hemrah suretlirini analiz qilish arqiliq ispatlishiche, peqet 2017-yilidin buyanla sherqiy turkistan miqyasida 16 minggha yeqin meschit orup tashlanghan yaki eghir buzghunchiliqqa uchrighan bolup, bu san rayondiki omumiy meschitlerning ％65 ni teshkil qilidu. qalghan qismen meschitlerning munar we gumbezliri cheqilip tashlinip, ularning ustige qizil bayraq esilip we shi jinpingning teshwiqat shoarliri yezilip, xitaylashturulghan [4].

medeniyet yoqitish herikiti meschitler bilenla cheklinip qalmidi. uyghurlarning esirlerdin beri tawap qilip keliwatqan muqeddes qebristanliqliri we tarixiy mazarliri (mesilen xotendiki awat sultanim qebristanliqi we imam asim maziri) tuzlep tashlinip, ustige mashina toxtitish meydanliri, baghlar yaki tawarxanilar quruldi. xitay hokumitining bu yerdiki esli meqsiti olukler bilen elishish emes, belki uyghur xelqining oz zeminidiki tarixiy izlirini, ejdadliri bilen bolghan meniwi rishtisini putunley kesip tashlap, ularning milliy xatirisini weyran qilishtur.

til we ziyaliylarni yoqitishmu medeniyet qirghinchiliqining asasliq terkibiy qismidur. xitay dairiliri «qosh tilliq maarip» niqabi astida barliq mekteplerde uyghur tilida ders otushni cheklep, yalghuz xitay tilliq assimilyatsiye maaripini yurguzdi. uyghur tilidiki tarix we edebiyat kitabliri yighiwelinip koyduruldi. shuning bilen birge, milletning mengisi we omurtqisi hesablanghan yuzlep-minglap ziyaliylar, alimlar, senetkarlar qattiq zerbe berish nishanigha aylandi. dunyagha tonulghan folklorshunas pirofessor rahile dawut, meshhur maaripchi we edebiyatchi yalqun rozi, edib abduqadir jalalidin qatarliq nechche yuzligen yadroluq ziyaliylar qolgha elinip, muddetsiz yaki uzun yilliq turmige kesiwetildi yaki iz-dereksiz ghayib qilindi.

medeniyet yoqitishning eng qorqunchluq qismi yengi ewladlarni ailisidin mejburiy ayrish pilanidur. ata-aniliri lager we turmilerge tashlanghandin keyin, yuzminglighan uyghur godekliri xitay hokumiti teripidin mejburiy yighiwelinip, dolet bashqurushidiki yetimxanilargha we yepiq yataqliq mekteplerge orunlashturuldi. bu sebiy balilar oz ana tilida sozleshtin, diniy we milliy orp-adetliridin putunley mehrum qilinip, peqetla xitay kommunistik partiyesige sadiq «qizil warislar» qilip yetishturulush uchun siyasiy menge yuyushqa duchar bolmaqta. birleshken doletler teshkilatining «irqiy qirghinchiliq ehdinamisi» diki olchem boyiche eytqanda, bir milletning balilirini zorluq bilen bashqa bir milletke otkuzup berish biwasite irqiy qirghinchiliq jinayitidur. aptorlarning bunche ochuq jinayetlerni yalghangha chiqirishi peqet dolet terrorizimigha sherik bolghanliqtur.

6. xulase: musteqil xelqaraliq hokumler we akademik exlaqsizliq

xulasilep eytqanda, «Monthly Review»  Jurnilida wijay prashad we tings chak teripidin elan qilinghan bu maqale hergizmu ilmiy izdinishning yaki erkin tepekkurning mehsuli emes, belki ikkiyuzlimichi siyasiy hamiylarning xelqara qanun we exlaq olchemlirige salghan eghir buzghunchiliqidur. dunya jamaetchiliki bu jinayetlerge qarita alliqachan kuchluk hokum chiqirip boldi. 2021-yili londonda chaqirilghan musteqil «uyghur sot kengishi» nechche yuzligen guwahchilarning sozliri, musteqil doklatlar we tarixiy hojjetlerge tayinip, xitay hokumitining sherqiy turkistanda elip beriwatqan jinayetlirining hechqandaq gumansiz halda «irqiy qirghinchiliq» we «insaniyetke qarshi jinayet» ikenlikini resmiy hokum qildi [10].  shundaqla, b d t kishilik hoquq aliy komissari ishxanisimu xitayning keng kolemlik xalighanche tutqun qilish qilmishlirining insaniyetke qarshi jinayet teshkil qilidighanliqini jakarlidi.

bu xelqaraliq pikir birlikige qarita, amerika, engliye, kanada, firansiye, gollandiye we belgiye qatarliq nurghunlighan demokratik doletlerning parlamentliri we hokumetliri xitayning qilmishlirini irqiy qirghinchiliq dep etirap qildi we munasiwetlik qanunlarni maqullap embargo yurguzdi. prashad we chak maqaliside 37 doletning b d t da xitayni qollighanliqini maxtap tilgha alidu. emma ular bu doletlerning mutleq kop qismining xitayning «bir belbagh, bir yol» siyasiti we iqtisadiy qerzige beqindi bolup qalghan mustebit doletler ikenlikini, bu doletlerdimu demokratiye we kishilik hoquq xatirisining intayin nachar ikenlikini qesten yoshuridu. heqiqetke we insanperwerlikke wekillik qilidighan kuchler alliqachan xitayning yalghanchiliq qelesini bombardiman qilip ghulatti.

shunga, ozlirini «solchil», imperiyalizmgha qarshi turghuchi we ezilgenlerning hamiysi dep dawa qilidighan bu aptorlarning xitayning dolet terrorizimini aqlishi, peqetla akademik exlaqsizliq bolup qalmastin, insaniyet tarixidiki eng qarangghu sehipilerning biwasite sheriklirige aylanghanliqtur. ular dunyadiki zulumgha uchrighuchilarning emes, belki ghayet zor kapital bilen ishlewatqan mustebit imperiyening bayanatchisigha aylinip boldi. xelqara jemiyet, akademik musteqil organlar we kishilik hoquq qoghdighuchiliri bu xil pulgha setiwelinghan yalghan tepsilatlarni ret qilip, sherqiy turkistan xelqining awazini qollashni, insaniyetning ortaq qimmet qarishini qoghdashni ozining tartip tartiwelinmas burchi dep bilishi kerek.

paydilinilghan menbeler:

1. Prashad, Vijay, and Tings Chak. The Idea of the ›Uyghur Genocide‹ and the Realities of Xinjiang. Monthly Review, Vol. 77, No. 11, April 2026.
2. Tricontinental: Institute for Social Research. About. Tricontinental, 2026.
3. Hvistendahl, Mara, et al. A Global Web of Chinese Propaganda Leads to a U. S. Tech Mogul. The New York Times, August 5, 2023.
4. Human Rights Watch. “Break Their Lineage, Break Their Roots”: China’s Crimes against Humanity Targeting Uyghurs and Other Turkic Muslims. HRW, April 19, 2021.
5. Amnesty International. «Like We Were Enemies in a War»: China’s Mass Internment, Torture and Persecution of Muslims in Xinjiang. Amnesty International, June 2021.
6. Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR). OHCHR Assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China. OHCHR, August 31, 2022.
7. Zenz, Adrian. Sterilizations, IUDs, and Mandatory Birth Control: The CCP’s Campaign to Suppress Uyghur Birthrates in Xinjiang. The Jamestown Foundation, June 2020.
8. Xu, Vicky Xiuzhong, et al. Uyghurs for Sale: ‘Re-education’, forced labour and surveillance beyond Xinjiang. Australian Strategic Policy Institute (ASPI), March 1, 2020.
9. Ruser, Nathan, et al. Cultural erasure: Tracing the destruction of Uyghur and Islamic spaces in Xinjiang. Australian Strategic Policy Institute (ASPI), September 25, 2020.
10. House Committee on Ways and Means. Hearing on Foreign Influence in American Nonprofits: Adam Sohn Written Testimony. U. S. House of Representatives, February 2026.
11. Uyghur Tribunal. The Uyghur Tribunal Judgment. London, December 9, 2021.