turkistan waqti, 2026-yili 8-aprel — yaponiyediki uyghur parlament ezasi arfiye eri, sherqiy turkistanda yashawatqan yashanghan momisining xitay dairilirining besimigha duch kelgenlikige dair xewerler ustide ashkara bayanat elan qilip, jamaetchilikke chushenche berdi. bu tereqqiyat rayondiki uyghurlargha qaritilghan muamilige nisbeten xelqaraliq endishilerni yene bir bir qetim kuntertipke elip keldi.
arfiya eri yaponiye parlamenti towen palatasining ezasi bolup, chiba 5-rayonigha wakaletchilik qilidu, shundaqla tashqi ishlar ministirliqida parlament dolet ministirining yardemchisi wezipisini otimekte. arfiya eri 5-aprel kuni X supisida bayanat elan qilip, momisi heqqide chiqqan xewerlerdin keyin ozige medet bergen barliq kishilerge rehmet eytti. mezkur xewerler «erkin asiya radiyosi»ning uyghurche bolumi teripidin elan qilinghan idi.
arfiya xanim hembehriligen uchurida mundaq dedi: «momam heqqidiki xewerlerdin keyin manga endishe we medet uchurlirini ewetken nurghun kishilerge semimiy rehmet eytimen. nowette biz uchurlarni estayidilliq bilen jezmleshturushke tirishiwatimiz. qolimizdiki mewjut uchurlargha asaslanghanda, u nowette tutqunda emes.»
yaponiye siyasiy saheside yeqinqi yillardin buyan kishilerning diqqitini tartiwatqan shexslerning biri bolghan arfiya erining kelip chiqishimu jamaetchilikning qiziqishini qozghap kelmekte. hakimiyet qatlimida tez surette orlewatqan bir siyasetchi bolush supiti bilen, u xelqaraliq hemkarliq we insan hoquqi mesililirini oz siyasiy xizmetlirining muhim mezmuni qilip kelmekte.
uyghurche xewer menbelirining bildurushiche, arfiya erining momisi 86 yashliq pensiyege chiqqan maaripchi reyhan qasimdur, u sherqiy turkistanning merkizi urumchide yashaydu. xitay dairiliri bu rayonni resmiy halda «shinjang uyghur aptonom rayoni» dep ataydu. xewerlerde deyilishiche, reyhan qasim yeqinqi yillardin buyan dawalinish meqsitide chet elge chiqishqa urunghanda, kop qetim tosalghulargha duch kelgen.
menbelerge qarighanda, reyhan qasim 2013-yili yaponiyege berip sekkiz saetlik bir operatsiyeni bashtin kechurgen. doxturlar keyinche melum ariliqlar bilen tekshurtush uchun qayta yaponiyege kelishni tewsiye qilghan. biraq 2023-yili we 2024-yilliridiki rayondin ayrilish urunushlirining yerlik dairiler teripidin tosup qelinghanliqi bilduruldi.
reyhan qasimning ilgiri xizmet qilghan sherqiy turkistan nefit uniwersiteti bilen alaqisi bar bezi kishiler muxbirlargha qilghan sozliride, dawalinish uchun teyyarliqlar putken bolsimu, dairilerning seperge ruxset qilmighanliqini eytishti. uning eng axirqi qetimliq urunushida shangxeydiki yaponiye konsulxanisi arqiliq wiza alghanliqi, shundaqtimu dairilerning «hazir muwapiq waqit emes» degen sozler bilen uning chet elge chiqishigha yenila yol qoymighanliqi xewer qilindi.
muxbirlar alaqe qilghan yerlik saqchi dairiliri reyhan qasimning sepirige «bezi sewebler tupeylidin» ruxset berilmigenlikini jezmleshturdi, emma bu seweblerning neme ikenliki heqqide tepsiliy uchur bermidi.
muxbirlar yurguzgen tekshurushler yene yeqinqi aylarda saqchi xadimlirining reyhan qasimning oyige kop qetim berip, uning bilen uzun sohbetlerni elip barghanliqini ashkarilidi. bu sohbetler jeryanida dairilerning, uning «sherqiy turkistan musteqilliq kuchliri» we yaponiyediki «xitaygha qarshi unsurlar» bilen alaqisi bolushi mumkinlikige dair eyibleshlerni kuntertipke elip kelgenliki tilgha elindi.
arfiya erining bayanati shundaqla dunyaning oxshimighan jaylirida yashaydighan uyghur aililiri duch keliwatqan teximu keng bir mesiligimu diqqet tartti. arfiya eri chet eldiki aktip paaliyetchilerni yaki jamaetchilikke tonulghan kishilerni sukut qildurush meqsitide xitayda yashaydighan tughqanlirigha besim ishlitishni ipadileydighan «sentebir sirtidiki besim» qilmishlirining qobul qilghili bolmaydighanliqini tekitlidi.
arfiya: «bugun dunyaning oxshimighan jaylirida, tutqunda tutup turuluwatqan aile ezalirini oylap her kuni hayatliq uchun kuresh qiliwatqan uyghurlar bar, men ular bilen bir septe» degenlerni sozlirige ilawe qildi.
yaponiye dairilirimu xitaygha qarashliq taratqularda arfiya erini nishan qilghan hujumlar heqqide endishilirini ipadilidi. yaponiyening «The Sankei Shimbun» gezitining xewirige qarighanda, bezi xitay taratquliri arfiya erining uyghurlar we xongkongdiki insan hoquqi depsendichiliklirige qaritilghan tenqidlirini nishan qilghan, hetta bezi neshriyatlarda uninggha nisbeten «zeher» degen ibarimu qollinilghan. yaponiye tashqi ishlar ministirliqi bolsa bir yaponiye parlament ezasining kelip chiqishi ustidin qilinghan bu hujumlarni «tolimu namuwapiq» dep supetlidi we mesilining diplomatik qanallar arqiliq xitaygha yetkuzulgenlikini elan qildi.
insan hoquqi teshkilatliri uzun waqittin beri sherqiy turkistandiki uyghurlar we bashqa musulman az sanliq milletlerge qaritilghan keng kolemlik nazaret qilish, seper cheklimisi we qalaymiqan tutqun qilish qilmishlirini hojjetleshturmekte. beyjing dairiliri bolsa resmiy halda «shinjang uyghur aptonom rayoni» dep ataydighan bu rayondiki siyasetlerni, terrorluq we esebiylikke qarshi turush meqsitide elip beriliwatqan tedbirler, dep aqlimaqta. biraq nurghun hokumetler we xelqaraliq teshkilatlar bu tedbirlerni eghir derijidiki insan hoquqi depsendichiliki, dep qarimaqta.
arfiya xanim bayanatini, siyasiy sewebler bilen bir-biridin ayrip qoyulghan aililerning bir kuni choqum qayta jem bolidighanliqigha bolghan umidini ipadilesh bilen axirlashturdi.
u: «yaponiye parlamentining bir ezasi bolush supitim bilen dunyadiki insan hoquqi mesililiri ustide semimiylik bilen xizmet qilishni dawamlashturimen. bir kuni hemme ademning soyumluk kishiliri bilen birge yashiyalaydighan kunlerning kelishini tileymen» degenlerni sozlirige ilawe qildi.
