turkistan waqt tori, 10-aprel, istanbul: uyghur kishilik hoquq qurulushi(UHRP) 2026-yili 9-aprel kuni sherqiy turkistanning nowettiki muhit weziyitige ait muhim bir doklat elan qildi. mezkur teshkilatning tetqiqat mudiri doktor henrik shadziyewiski teripidin teyyarlanghan «yengi doklat sherqiy turkistandiki eghir hawa bulghinishini korsitip berdi» namliq bu mexsus doklat, xelqaraliq muhit tekshurush organlirining eng yengi sanliq melumatlirigha asasen, xitay hokumitining rayon heqqidiki yalghan teshwiqatlirini putunley aghdurup tashlaydighan eghir pakitlarni otturigha qoydi.
xitay dolet taratquliri uzundin buyan sherqiy turkistanni «qardek apaq taghlar we suyi suzuk tagh kolliri bilen oralghan, muhiti hechqandaq buzulushqa uchrimighan bir guzel we tinch makan» supitide teswirlep kelmekte. dolet taratqulirining bu xil suniy menzire teshwiqatliri asasliqi xitayning sherqiy qisimidiki qistangchiliq we bulghanghan sheherlerdin qechip aram elishni xalaydighan sayahetchilerni jelp qilish meqsitide keng kolemde tarqitiliwatqan bolsimu, doklattiki eng yengi sanliq melumatlar rayondiki asasliq sheherlerning emeliy ehwalining bu saxta teshwiqatlargha putunley zit ikenlikini eniq ashkarilidi.
dunya hawa supitini tekshurush we kozitish orgini bolghan IQAir ning 2025-yilliq dunya hawa supiti doklatidiki bayqilishlargha asaslanghanda, sherqiy turkistandiki sheherler sherqiy asiya boyiche hawasi eng eghir bulghanghan 15 sheherning ichide aldinqi alte orunni igiligen. bu «qara tizimlik»tiki sheherler xoten, qeshqer, qizilsu, aqsu, besholuk we turpan qatarliqlar bolup, rayonning jenubigha jaylashqan xoten shehiri hawa bulghinish korsetkuchi (PM2.5 miqdari 109.6) bilen peqet sherqiy asiyadila emes, belki putun dunya boyichimu hawasi eng nachar ikkinchi sheher bolup bahalanghan.
bu alte sheherning hemmisi sherqiy asiyadiki aldinqi 15 ning ichige kiripla qalmastin, ularning beshi putun dunya miqyasidiki eng eghir bulghanghan 100 sheher tizimlikige kirgen bolup, mezkur sheherlerde hawa supitini olcheydighan asasliq korsetkuch bolghan PM2.5 ning miqdari intayin xeterlik derijige yetken. PM2.5 korsetkuchi diyametiri 2.5 mikrometir yaki uningdinmu kichik bolghan hawadiki zeherlik zerrichilerni korsitidighan bolup, bu xil zerrichiler insanlarning opkisining chongqur qisimlirigha kirip keteleydighan, hetta qan aylinish sistemisighimu singip kireleydighan bolghachqa, aptomobil is-tutekliri, sanaet jeryanliri we tashqa aylanghan yeqilghularni koydurushtin kelip chiqidighan eng xeterlik bulghima hesablinidu.
doklatta alahide tekitlinishiche, bu xil yuqiri qoyuqluqtiki PM2.5 zerrichilirige uzun muddet uchrash nepes yoli kesellikliri, yurek-qan tomur kesellikliri we adem omrining qisqirishi qatarliq eghir saghlamliq kirizislirini kelturup chiqiridiken. dunya sehiye teshkilati (WHO) ning olchimi boyiche bu zerrichining yilliq otturiche miqdari 5 mikrogramdin eship ketmesliki kerek bolsimu, xoten ahaliliri her kuni nepesliniwatqan zeherlik hawa miqdari dunya sehiye teshkilatining olchimidin texminen 22 hesse yuqiri bolghan; shuningdek, qeshqerdiki bulghinish derijisimu xelqaraliq bixeterlik olchimidin 17 hesse eship ketken bolup, rayondiki bashqa sheherlerdimu oxshashla derijidin tashqiri eghir zeherlinish weziyiti mewjut bolup turmaqta.
hawa bulghinishining mundaq yuqiri chekige yetishi yengi peyda bolghan tasadipiy ehwal emes bolup, IQAir ning 2018-yilidin 2025-yilighiche bolghan sanliq melumat analizi bu rayondiki muhit kirizisining izchilliqini ispatlaydu. melumatlargha asaslanghanda, xoten shehiri uda sekkiz yil jeryanida her yili sherqiy asiya boyiche eng eghir bulghanghan birinchi sheher bolup kelgen bolsa, qeshqer shehiri uda sekkiz yil ikkinchi orunni igiligen, shundaqla aqsu, shixenze qatarliq bashqa sheherlermu tekshurulgen yillarning yerimidin koprekide bu «qara tizimlik»ning aldinqi qataridin orun elip kelgen.
sherqiy turkistan sheherlirining uzun mezgildin buyan bu nachar tizimliklerde muqim we aldinqi orunda turushi, rayondiki hawa bulghinishining uzun muddetlik hem dawamliq eghirlishiwatqan bir xahish ikenlikini namayan qilidu. doklatta selishturulushiche, xitayning 2025-yilliq memliketlik otturiche PM2.5 miqdari 29.6 gha chushken we xitay miqyasida hawa supitining yaxshilanghanliqi terghib qiliniwatqan bir peytte, sherqiy turkistan sheherlirining hawasi eksiche yamanliship, bulghinish miqdari xitay olkiliridikidin nechche hesse eship ketken.
tarixiy we arxip melumatlirigha tayanghanda, uyghur rayonidiki bu eghir hawa bulghinish mesilisi qurulmiliq xarakterge ige bolup, uning yiltizi xitayning xata sanaet siyasitige berip taqilidu. amerikadiki wilson merkizining 2011-yildiki doklatida eniq korsitilishiche, urumchi shehiri texi 2007-yilila komur energiyesige heddidin ziyade tayinish we muhit asrash tedbirlirining yoqluqi sewebidin xitaydiki eng bulghanghan sheherlerning qatarigha kirip bolghan bolup, cheksiz kan echish, eghir sanaet paaliyetliri we kontrolsiz qeziliwatqan yer asti bayliqliri bu muhit weziyitini uzluksiz weyran qilghan.
2016-yiligha kelgende bu rayon xitaydiki hawasi eng eghir bulghanghan merkezge aylinip bolghan bolup, putun xitaydiki eng bulghanghan on sheherning altisi del shu yerge jaylashqan idi. yeqinda tarqitilghan «energiye we pakiz hawa tetqiqat merkizi» (CREA) ning 2025-yilliq doklatida eniq korsitilishiche, uyghur rayonidiki bu muhit kirizisining nowettiki asasliq sewebi xitayning eghir bulghima chiqiridighan we energiye serpiyati yuqiri bolghan sanaet obyektlirini xitayning sherqidin gherbke yotkigenlikidin bolghan bolup, ishlepchiqirishning kengiyish suriti yerlik muhit asrash iqtidaridin nechche hesse eship ketken.
eghir sanaetning bu xil «gherbke kochurulushi» emeliyette xitay iqtisadiy qurulmisidiki meqsetlik siyasiy ozgirishning mehsuli bolup, doletning tereqqiyat pilanigha asasen polat-tomur zawutliri we komur ximiye sanaiti qesten halda bayliq mol bolghan uyghur rayonigha yotkilip kelturulgen. bolupmu yeqinqi yillarda nurghunlighan yengi «komurni ximiyelik mehsulatlargha, yeni yeqilghu we bashqa sanaet mehsulatlirigha aylandurush» turliri yolgha qoyulghan bolup, bu siyaset xitayning sherqiy qisim olkilirining hawasini pakizlash uchun, muhit yuki we xeterlik bulghimilarni sherqiy turkistangha rehimsizlerche dowileshni meqset qilghan.
xitayning bu keng kolemlik muhit buzghunchiliqi gerche rayondiki barliq ahalilerge tesir korsetsimu, emma uning eghir ziyini etnik jehettin tekshi teqsimlenmigen bolup, asasliq qurbanlar yenila yerlik uyghurlar bolmaqta. 2020-yilidiki nopus tekshurush netijisige qarighanda, uyghurlar rayon omumiy nopusining texminen 45 pirsentini teshkil qilsimu, biraq ular del mushu sanaet bulghinishi eng eghir bolghan xoten, qeshqer, qizilsu we aqsu qatarliq sheherlerge merkezleshken; hetta 2026-yili 3-ayda, dunyadiki eng chong komurdin etilen gilikol ishlepchiqirish zawutining qurulushimu yene bir uyghur kop sanliqni igileydighan rayon — turpanda resmiy bashlanghan.
yighip eytqanda, rayondiki cholluk we qum-boran qatarliq tebiiy amillar melum tesir korsetsimu, xitay hokumitining «namratliqni tugitish» we iqtisadiy tereqqiyat niqabi astida elip beriwatqan sanaet yotkesh qilmishliri alliqachan nazuk bolghan muhitni uzul-kesil weyran qilghan. bu qorqunchluq muhit kirizisi xitayning iqtisadiy menpeet uchun yerlik bayliqlarni talan-taraj qilish siyasitining bir qismi bolup, mejburiy emgek we siyasiy zulum astida awaz chiqirish hoquqidin mehrum qaldurulghan uyghur xelqi, doletning iqtisadiy eshishi uchun ozlirining saghlamliqi we hayati bilen eng eghir bedel toleshke mejburlanmaqta.
