uyghur diyasporasining ezaliri 2025-yili 5-iyul kuni kanadaning alberta olkisi edmonton shehiridiki alberta parlamenti aldidiki wiolet king henri meydanigha jem bolup, «2009-yildiki urumchi qirghinchiliqini eslime» namliq namayish we xatirilesh paaliyiti otkuzmekte. (suretni getti suret agentliqi [Getty Images] arqiliq Artur Widak/NurPhoto teminligen)
aptorlar: samir goswami we nirola elima (obzorchilar)
The Hill geziti - 2026-yili 11-aprel
beyjing bu yil mart eyida ozining 15-besh yilliq pilanini elan qilghanda, xewer temiliri xitay hokumitining yerim otkuzguch, pakiz energiye we suniy idrak saheside ustunlukni igilesh arzusigha merkezleshti. shundaqtimu, bu arzularning arqisidiki qarangghu ul eslihelerge yeterlik derijide kongul bolunmeywatidu.
yengi pilan sherqiy turkistandiki uyghurlar we bashqa etnik milletlerni nishan qilghan, dolet teripidin yolgha qoyulghan mejburiy emgek sistemisini kengeytish we mustehkemlesh uchun eniq layihelengen bolup, bu ishchilarni iqtisadiy eshishning motori supitide rehimsizlerche eks etturmekte.
xitayning uyghur xelqini dawamliq ezishi uning dunyadiki muhim mineral bayliq bazarlirida ustunlukni igilesh nishanining merkiziy nuqtisidur. sherqiy turkistandiki erzan energiye we mejburiy emgek kuchige erishish arqiliq, bu amerika shirketliri adil riqabetlishelmeydighan bir xil qurulmiliq ewzellik yaritidu. jumhur reis tramp may eyida shi jinping bilen korushkende, bu endishilerni biwasite otturigha qoyushtin ibaret bu muhim pursettin paydilinishi kerek.
teshkilatimiz siyaset hojjetlirini tehlil qildi, bu hojjetler xitay rehberliki doletning kuntertipini bekitidighan yilliq yighin — «ikki yighin»da elan qilinghan idi. biz gherbning texnika we mudapie sanaiti ichide sistemiliq halda jimjit jughliniwatqan, eghir xorlashlar ustige qurulghan xeterlik istrategiyelik beqinishliqni bayqiduq.
yengi pilanning eng muhim nuqtisi — halqiliq texnikiliq beqinishliqni tugitish we tereqqiyat musapisining tashqi besim yaki teminlesh zenjirining cheklimisige uchrimasliqigha kapaletlik qilish arqiliq, xitayni «dunya pen-texnikisining aldinqi sepi»ge jaylashturushtur. bu nishanlarning muweppeqiyet qazinishi xam eshyalargha keng kolemde we ishenchlik erishishke baghliq. sherqiy turkistan uyghur aptonom rayoni del bu nuqtida merkiziy orungha ige.
mesilen, sherqiy turkistan xitayning berilliy zapisining %83.5 ni igileydu, bu yerim otkuzguch ishlepchiqirishta ornini basqili bolmaydighan bir xil materiyaldur. xitay dunyadiki litiy tomur fosfat batareye ishlepchiqirishining %99 ni kontrol qilidu, buning kopinchisi sherqiy turkistanning mineral bayliqigha tayinidu.
xitay kommunistik partiyesi yene sherqiy turkistanning mol komur zapisidin paydilinip, mineral maddilarni pishshiqlap ishleshke sharait yaritip beridighan toluqlima yardem berilgen energiye bilen teminleydu. sherqiy turkistanda sanaette ishlitilidighan tokning bahasi her kilowat saitige texminen 2.7 sent etrapida. amerikada bolsa bu texminen 7.5 sent, yawropa ittipaqida bolsa 22 sent. energiye titan, magniy we litiy qatarliq materiyallarni pishshiqlap ishlesh tennerxining %40 tin %60 kiche bolghan qismini igileydighanliqi uchun, bu perq gherb ishlepchiqarghuchiliri adddiyla riqabetlishelmeydighan qurulmiliq riqabet ewzellikini yaritidu.
sherqiy turkistanning mineral bayliqtiki ewzelliki peqet toluqlima berilgen energiyedinla kelip chiqmaydu: u yene bu bayliqlarni pishshiqlap ishleshte dolet teripidin sistemiliq yurguzulgen mejburiy emgek pirogrammilirigha tayinishtin kelidu. xitayning iqtisadiy pilanliri mejburiy emgekke bekla tayinidu. shunglashqa hokumet bu sistemini kengeytish, uni sistemining ichige teximu chongqur singdurush we uni ijra qilishta teximu ilghar texnikilarni ishlitishni meqset qilmaqta.
xitay suniy idraktin paydilinip uyghur ishchilarni nazaret qilmaqta we arxip turghuzmaqta, ularni del waqtida turge ayrip mejburiy emgekke salmaqta. buninggha sukut qilishtin bashqa tallash yoq. ret qilish hokumet teripidin «ashqunluq» idiyelirige hesdashliq qilish dep qarilip, turmige tashlinishqa seweb bolushi mumkin.
bu yilliq «ikki yighin»da xitay hokumiti yene «milletler ittipaqliqi we tereqqiyat qanuni»ni maqullidi. bu barliq resmiy we maarip saheliride «xenzu tili birinchi» siyasitini turghuzidighan we birla xitay kimlikini teshwiq qilidighan oqutush materiyallirini birlikke kelturidighan keng dairilik bir qanun hojjitidur. bu qanun otturigha qoyulghan «milletler ittipaqliqi» nishanini putun jemiyettiki qanuniy mejburiyetke aylanduridu. u kishilerning neme deyeleydighanliqi we nemilerni koreleydighanliqini chekleydu, shuning bilen bir waqitta nazaretni kucheytip, hokumetning kontrolluqini chingitidu.
bu peqet quruq gep emes — siyasetler besh yilliq pilanlarda bekitilgende, yerlik hokumetler uni ijra qilish uchun tez heriketke kelidu. yengi besh yilliq pilan elan qilinghan oxshash bir kunde, sherqiy turkistan ishlepchiqirish-qurulush bingtueni we 18 dolet igilikidiki shirket 92 kelishim imzalidi, bu kelishimler energiye, halqiliq minerallar, hesablash we yasimichiliq sahelirige chetilidu. bu tereqqiyatlar sherqiy turkistanning putkul sanaet zenjiridiki rolini teximu zoraytishqa bolghan keng kolemlik intilishni korsitidu.
sherqiy turkistandin kelgen halqiliq minerallar dunya bazarlirigha yetip barghiche, ularning bahasi mejburiy sharait astida ishlepchiqirilghan tok tennerxi we doletning mejburlishi arqiliq qolgha kelgen emgek kuchining yoshurun tennerxini eks etturup bolghan bolidu. bu ikki xil ewzelliktin behrimen bolalmighan ishlepchiqarghuchilar baha jehette riqabetlishelmeydu. tok xitayning doletlik torigha kirgendin keyin, uning kelish menbesi yoqilidu, bu sherqiy turkistandin yiraqta ishlepchiqirilghan mehsulatlarningmu mejburiy emgekning yoshurun toluqlimisini ozige mujessem qilalaydighanliqini, emma nazaretchiler we setiwalghuchilargha toluq mas kelidighandek korunidighanliqini bilduridu.
tramp keler ayda xitaygha barghanda, amerikaning peqet erkin we adil soda asasidila riqabetlishidighanliqini, sistemiliq mejburiy emgek arqiliq halqiliq mineral bazarlarni kontrol qilishqa bolghan urunushlargha sukut qilmaydighanliqini eniq otturigha qoyalaydu.
hokumet bu yonilishte muhim qedemlerni tashlashqa bashlidi, asasliq soda sheriklirini mejburiy emgek bilen yasalghan mallarning oz bazarlirigha kirishini qandaq tosaydighanliqini we shu arqiliq wasitilik halda amerikagha kirishining qandaq aldini alidighanliqini korsitip berishke chaqirdi. hokumet yene sheriklerning bu wedilirining ishenchlik we unumluk bolushigha kapaletlik qilishi kerek.
amerika yene 2021-yili sherqiy turkistandiki mejburiy emgek bilen alaqidar her qandaq mehsulatni import qilishni cheklesh uchun maqullanghan «uyghur mejburiy emgikining aldini elish qanuni»ni teximu sistemiliq ijra qilish arqiliq inkas qayturush pursitige ige. eng muhimi, biz xitayning dawamlishiwatqan zulumi we irqiy qirghinchiliqi aldida uyghur, qazaq we bashqa turkiy jemiyetlerni dawamliq qollishimiz kerek.
xitay mejburiy emgektin paydilinip halqiliq mineral bazarlarda ustunlukni igilesh uchun putun hokumet kuchi bilen heriket qilmaqta. amerika bu tehditke taqabil turush uchun teximu jiddiy heriket qilishi kerek.
