xitayning assimilyatsiye qedemliri toxtap qalghini yoq: qeshqer we xotende qurulghan yengi nahiyeler, musulman uyghurlarning esirlerdin beri yashap keliwatqan wetinide ularni oz yiltizidin yatlashturush we milliy rohini boghup olturushni meqset qilghan bir herikettur.

11.04.2026

shi jinping idare qiliwatqan beyjing dairiliri, sherqiy turkistandiki musulman uyghur mewjutluqini tamamen yoqitish istrategiyeside suretni ashurdi. «shinjang» yalghanchiliqi bilen besiwelishini qanunlashturushqa urunuwatqan xitay, emdilikte rayonning memuriy xeritisini «shengling», «xeen» we «xeken» degendek yat isimlar bilen qaytidin sizip, jughrapiyeni oz kimlikidin ayriwetishke urunmaqta.

qeshqerdiki bir besiwelish herikiti: shengling (Xinling)

sherqiy turkistanning qelbi, jughrapiyening qedimiy merkizi qeshqerde, 27-mart kuni xitay kommunistik partiyesi we dolet kabinetining testiqi bilen «shengling» (Xinling) namliq yengi bir nahiye qurulghanliqi elan qilindi. shinxua xewer agentliqining bir «tereqqiyat xushxewiri» supitide teqdim qilghan bu xewiri, qeshqerning islamiy we uyghur kimlikini untuldurushqa qaritilghan pilanliq bir hujumning parchisidur.

rayondiki yerlik isimlarning (diniy, tarixiy we medeniyet yiltizigha ige bolghanlarning) xitay kommunistik partiyesi idiyesini eks etturidighan xitayche isimlar bilen almashturulushi, kelgusi ewladlarning eslimisidin oz yiltizigha bolghan baghlinishini yulup tashlashqa urunushtur.

xotendin keshmirgiche sozulghan qorshaw

2025-yilining axirqi kunliride xoten wilayitige qarashliq qilip qurulghan xeen we xeken nahiyeliri bolsa, mesilining peqet ichki assimilyatsiye bilenla cheklenmeydighanliqini, shuning bilen bir waqitta rayon xarakterlik bir kengeymichilikni oz ichige alidighanliqini ispatlidi.

bu yengi memuriy birliklerning keshmirning ladax rayoni bilen tutishishi yengi dehlini jiddiy haletke kelturdi. xitayning «chegrani tuzesh» niqabi astida elip beriwatqan bu herikiti, hindistan teripidin «qanunsiz besiwelish» dep supetlinip naraziliq bilen qarshi elindi.

beyjingning bu qedemliri, bir tereptin musulman uyghurlarni oz tupriqida «musapir» qilip qoyidighan bir nopus qurulushi bolsa, yene bir tereptin rayondiki hokumranliqini herbiy-memuriy birlikler bilen mustehkemlesh tirishchanliqidur.

imperiyalist xitayning bu heriketliri, gherbning «kishilik hoquq» temisini quruq soz ornida ishlitip hel qilish charisi ishlepchiqarmighan, islam dunyasining bolsa kopinche sukutte turghan bir «imanqirghin» jeryanidur.

iman qirghini: xitayning bir milletning dini we rohini olturush teshebbusi

yer isimlirining almashturulushi, u tupraqning igilik hoquqini yoqqa chiqirish tirishchanliqidur. «qeshqer» ismi peqet bir sheher namila emes, belki bir rohning simwolidur.

yengi qurulghan her bir nahiye, xitay kommunistik partiyesining rayongha teximu kop saqchi kuchi, teximu kop nazaret kamerasi we teximu kop «idiyewi terbiyelesh merkizi» (yighiwelish lageri) orunlashturushi degenliktur.

islam alemidiki eng chong mezlom jughrapiyelerning biri bolghan sherqiy turkistan, peqet bir «kishilik hoquq» mesilisila emes, belki bir «iman we ghurur» mesilisidur.

menbe: uyghur xewer, baran Jurnili