sawutbay Jurnalist aleksandra kaweliyus bilen birge yazghan kitab.
alahide ziyaret: yighiwelish lagerining sabiq xizmetchisi nacharlishiwatqan depsendichilikler, chegra halqighan besimlar we xelqaraliq hesab sorashning jiddiy zoruriyiti heqqide toxtaldi.
massimo intowrowinye (Massimo Introvigne)
«zimistan» tori, 2026-yili 13-april
«zimistan» (Bitter Winter) Jurnili etnik qazaq sayragul sawutbayning hekayisini kop qetim xewer qildi. u shinjangdiki (xitay bolmighan yerlik ahaliler bu yerni sherqiy turkistan dep atashni ela bilidu) yepiq yighiwelish lageri ichide ishligenliki we bu heqte ashkara sozligenliki melum bolghan birdinbir shexs. qazaqistanda ozini tehdit astida hes qilghandin keyin, u shiwetsiyedin panahliq tiligen bolup, nowette eri we perzentliri bilen shu yerde yashaydu. «zimistan» Jurnili bu alahide ziyaret uchun uning bilen shu yerde korushti. elwette, «echinishliq qish» Jurnili ziyaret qilinghuchilarning oz siyasiy qarashlirini ashkara ipadilishige yol qoyidu, biraq bu qarashlarning hemmisige qoshulidu degenlik emes.
BW: «asasliq guwahchi» namliq kitabingiz neshr qilinghandin buyan, siz xelqaraliq bir paaliyetchige aylandingiz. oz hekayingizge bolghan chushenchingiz qandaq tereqqiy qildi?
S: mening oz rolumgha bolghan chushenchem bir tirik qalghuchidin, yoqitilish xewpige duch keliwatqan bir milletning dunyawi elchisi we rehbirige ozgerdi. men sherqiy turkistan surgundiki hokumitining muawin pirezidenti supitide, bu kitabning insan hoquqini qoghdashta qanchilik muhim supilarni yaratqanliqini kordum. oqurmenler kopeygenseri, xelqaraning xitay kommunistik partiyesining jinayetlirige bolghan tonushimu ashti. xelqaraliq munberlerde soz qilish waqtimiz daim cheklik bolghachqa, bu kitab mening kengeytilgen guwahliq sozum bolup xizmet qilidu. u qisqa bir nutuqqa sighmaydighan echinishliq tepsilatlarni we sistemiliq delil-ispatlarni teminleydu. bu kitab til tosalghulirini yoqitip, uni bir teshwiqat qorali supitide koridighan tebiiy bir qollighuchilar jemiyitini shekillendurdi. nurghun oqurmenler nowette bu kitabni bashqilargha sowgha qilip, sherqiy turkistan hekayisining peqet anglinipla qalmay, belki xelqimizning azadliqi uchun bir heriket chaqiriqi supitide chushunilishige kapaletlik qiliwatidu.
BW: siz uyghur we bashqa turkiy xelqlerni xitayning «toluq nazaret qilish doliti» astida yashawatidu dep teswirleysiz. 2021-yilidin buyan sizni eng endishige salghan tereqqiyatlar qaysilar?
S: weziyet keng kolemlik tutqun qilishtin, mengguluk we yuqiri texnikiliq mustemlikichilik ishghaliyitige ozgerdi. meni bugun eng endishige salidighan ish xitay dolitining balilirimizni keng kolemde tutqun qilishidur. milyongha yeqin bala aililiridin tartiwelinip, yataqliq mekteplerge qamaldi, bu mektepler emeliyette ularni uyghur we qazaq salahiyitidin uzup tashlash uchun layihelengen menge yuyush merkezliridur. men yene yeqinda resmiy tuske kirgen «milletler ittipaqliqi qanuni»din kuchluk endishe qilimen. bu qanun bizni birla «xitay» salahiyitige mejburiy singdurush we asta-asta ayrim bir millet supitide yoqitish arqiliq, shexsiy medeniyitimiz we tilimizning weyran qilinishini emeliyette qanunlashturdi. uningdin bashqa, etan gutmangha oxshash tetqiqatchilarning ispatliri shuni jezmleshturdiki, eza sodisi uchun her yili 25 mingdin 50 mingghiche uyghur we qazaq olturulmekte, bu eza elish sanaitining sherqiy turkistangha kengiyishi aldin pilanlanghan bir dehshettur. xitay kommunistik partiyesi yerlik belgilimiler arqiliq bu wehshiyliklerni qanunlashturushqa otti, bu ularning millitimizni putunley yoqitishqa bolghan uzun muddetlik niyitining signalidur.
BW: nurghun hokumetler nowette uyghur we bashqa turkiy xelqlerge qarshi insaniyetke qarshi jinayetlerni etirap qildi. sizche xelqara jemiyet yenila qollinishni ret qiliwatqan konkret tedbirler qaysilar?
S: jawabkarliq surushturulmigen etirap qilish peqet birla tiyatirdur. xelqara jemiyet yenila xitay kommunistik partiyesini toxtitishning birdinbir charisi bolghan toluq iqtisadiy we siyasiy yetim qaldurushni, shundaqla xelqara jinayi ishlar sot mehkimisi (ICC) arqiliq ulardin hesab sorashni ret qiliwatidu. biz dunya siyasitide eniq bir qosh olchemni koruwatimiz. rusiye ukrainagha tajawuz qilghanda, xelqara jemiyet tez surette jaza qollandi we sot mehkimisi woludimir putinni tutush buyruqi chiqardi. neme uchun oxshash kuch 21-esirdiki eng uzun dawam qiliwatqan irqiy qirghinchiliqni bashquruwatqan shi jinpinggha qarita qollinilmaydu? 2026-yili martta «milletler ittipaqliqi qanuni»ning maqullinishi xitay kommunistik partiyesining teximu juretlik bolup ketkenlikini korsitidu; ular nowette irqiy qirghinchiliq niyitini biwasite oz belgilimilirige kirguzuwatidu, chunki ular xelqaraliq aqiwetlerdin qorqmaydu. hokumetler ensireshtin halqip, sherqiy turkistanni mustemlike qilish we ishghal qilishni meblegh bilen teminleydighan barliq qullar emgiki mehsulatlirigha toluq cheklime qoyushi kerek. uningdin bashqa, dunyawi organlar buni ichki insan hoquqi mesilisi dep qarashni toxtitip, uning nechche on yilliq qanunsiz mustemlikichilik ishghaliyitining netijisi ikenlikini etirap qilishi kerek. irqiy qirghinchiliqqa mesul kishiler ustidin dewa qilish uchun bizning xelqara jinayi ishlar sot mehkimisidiki delolirimizgha qollash lazim. biz yene oz teqdirimizni ozimiz belgilesh hoquqimizning resmiy etirap qilinishigha we qollinishigha mohtaj. biz xelqara jemiyetni sot mehkimisidiki deloyimizni, mustemlikichilikke qarshi kurishimizni we musteqilliqimizni eslige kelturush tirishchanliqimizni qollashqa alahide chaqirimiz. xitay kommunistik partiyesining iqtisadiy tesirini parchilash we jinayi jawabkarliqqa tartishtin bashqa her qandaq ish jinayetke sherik bolushtur.
sawutbay Jurnalist aleksandra kaweliyus bilen birge yazghan kitab.
BW: siz dunyaning herqaysi jayliridiki siyasiy rehberler, paaliyetchiler we tirik qalghuchilar bilen korushtingiz. qaysi uchrishishlar nowette tutqan yolingizni eng kop shekillendurdi?
S: mening amerika we yawropadiki rehberler bilen bolghan korushushlirim achquchluq boldi, emma bu korushushler yene siyasiy ritorika bilen emeliy juret otturisidiki boshluqni ashkarilidi. mesilen, amerika dawamlishiwatqan irqiy qirghinchiliqni resmiy etirap qilghan bolsimu, biz pirezident trampning beyjinggha pilanlawatqan ziyaretlirige oxshash yuqiri derijilik munasiwet ornitish xahishini koruwatimiz. bu xil ziyaretler xitayning bu wehshiyliklirini qanunluq qilip korsitip qoyush we jazagha tartilishqa tegishlik shi jinping hakimiyitige juret berish xewpini tughduridighan ziyanliq signaldur. bu uchrishishlar manga shuni ogettiki, biz xitay hokumranliqi astida peqet yaxshiraq muamile tilep olturalmaymiz. mening burchum shuni tonup yetish bilen shekillendiki, biz dolet igilik hoquqimizni eslige kelturushni meqset qilghan mustemlikichilikke qarshi bir heriketmiz. biz peqet lagerlarning taqilishinila emes, belki mustemlikichilerning zeminimizdin chiqip ketishini xalaymiz, chunki bu xelqimizning erkinlikige, insan hoquqigha we mewjutliqigha kapaletlik qilishning birdinbir yolidur.
BW: shiwetsiyediki hayatingiz paaliyetchilikingizge, bixeterlik tuyghungizgha we erkin sozlesh iqtidaringizgha qandaq tesir korsetti?
S: shiwetsiye meni bir insan supitide ghururumni eslige kelturidighan demokratik asas bilen teminlidi. shiwet tilini oginish manga yawropa jemiyiti bilen biwasite sozlishish we singishish pursiti berdi. eng muhimi, men bu yerde behrimen boluwatqan soz erkinliki sherqiy turkistan kurishini dunya sehnisige elip chiqishta eng axirqi supa bolup berdi. bu yerde men xitay kommunistik partiyesi lagerlargha komuwetmekchi bolghan heqiqetlerni sozliyeleymen.
BW: xitay kommunistik partiyesi chet eldiki oktichilerni nishan qilishni dawamlashturuwatidu. siz bugunki chegra halqighan besimning pisxikiliq yukini qandaq yengiwatisiz?
S: men xitay kommunistik partiyesining her bir tehditi we her bir besimini bir kuch menbesige aylandurushni ogendim. ularning umidsizlinishi mening xizmitimning unumluk boluwatqanliqini ispatlaydu. pisxikiliq besimni bashqurush uchun, men muzika arqiliq rohimni janlanduridighan tekistlerni yazimen we orundaymen. dengiz boyida piyade mengish we jismaniy jehettin aktip bolush mening ular tengishqa urunuwatqan besimgha qarshi turush usulumdur. men yene meni qollaydighan dunyaning herqaysi jayliridiki adaletperwer kishilerning meditige erishiwatimen. ular tupeylidin, men bu kureshte hergiz yalghuz emeslikimni bilimen.
BW: sizche chet eldiki uyghur, qazaq we bashqa xelqler medeniyetni saqlap qelish we yoqitilishqa qarshi turushta qandaq rol oynishi kerek?
S: chet eldikiler millitimizning tirik arxipi bolushi kerek. men qarshiliq korsitishimiz uchun tot tuwrukni otturigha qoyimen. birinchidin, tilimizning yoqilip ketmeslikige kapaletlik qilish uchun, balilar we chonglar uchun tor supiliri arqiliq birlikke kelgen maarip siistemisini qurushimiz kerek. ikkinchidin, enenilirimiz meshiq qilinidighan we ewladtin-ewladqa miras qaldurulidighan medeniyet merkezlirini qurush arqiliq medeniyet ul eslihelirini berpa qilishimiz kerek. uchinchidin, milliy kiyim-kechek we medeniyet buyumlirimizni ishlepchiqiridighan zawutlargha meblegh selip, medeniyet simwollirimizning mewjut bolushigha kapaletlik qilish arqiliq iqtisadiy aptonomiyege erishishimiz kerek. axirida, kelgusi dolitimiz uchun birlikke kelgen asas selish meqsitide, keyinki ewladlar uchun yashlar almashturush paaliyetlirini we yilliq dunyawi yighilishlarni teshkillishimiz lazim.
sawutbay amerika tashqi ishlar ministiri mayk pompeo we birinchi xanim melaniye trampning qolidin 2020-yilliq xelqaraliq juretlik ayallar mukapatini eliwatqan peyt. suret menbesi.
BW: sizning guwahliqingiz dunyadiki nurghun ayallargha ilham berdi. siz mustebit tuzumler astida yashawatqan ayallargha alahide qandaq uchur yollimaqchi?
S: biz qeddimizni tik tutushimiz we hoquq-menpeetimiz uchun kuresh qilishni hergiz toxtatmasliqimiz kerek. tuzum qanchilik wehshiy bolushidin qetiynezer, erkinlik arzusidin hergiz waz kechmeslikimiz kerek. ayallar peqet bir ajiz guruppa emes; tarix kop qetim ispatlighandek, biz eng chidamliq jengchilermiz. biz anilar we hayatliq bexsh etkuchiler supitide, xitay kommunistik partiyesining ochmenlikini yengeleydighan birdinbir kuch bolghan chongqur muhebbetni ozimizde mujessemliduq. eger biz ching tursaq we hergiz toxtatmisaq, axirida hoquqimizni qoghdash pursitige erishimiz. purset her yerde bar, ular peqet bizning qetiy iradimizge baghliq.
BW: mejburiy emgek we teminlesh zenjiridiki depsendichilikler heqqide teximu kop ispatlarning ashkarilinishigha egiship, sizche dunyadiki istemalchilar we shirketlerning zimmiside qandaq mesuliyetler bar?
S: xelqara jemiyet mejburiy emgek degen siliqlashturulghan terminni ishlitishni toxtitip, uni oz ismi bilen atishi kerek: bu dolet qollighan qulluq tuzumi we bir milletning azabini tawarlashturushtur. xitay kommunistik partiyesi uyghur, qazaq we bashqa turkiy xelqlerni qul qilish arqiliq ishlepchiqirish tennerxini towenlitip, dunya bazirini kontrol qiliwatidu, bu emeliyette putun dunyani bizning irqiy qirghinchiliqimizning maliye qollighuchisigha aylanduruwatidu. nowette «milletler ittipaqliqi qanuni» xelqimizning toluq boysundurulushini, hetta doletning iqtisadiy nishanliri uchun oz dolitimizdin xitayning herqaysi jaylirigha keng kolemde yotkilishini mejburiy bekitken iken, xitaydin kelidighan, bolupmu sherqiy turkistandin kelidighan pakiz teminlesh zenjiri degen nerse mewjut emes. xitayda tijaret qilishni dawamlashturuwatqan yaki bizning ishghal qilinghan zeminimizdin xam eshya sotlawatqan shirketler peqet sirttin kozetkuchiler emes, belki xelqimizning qan we yashliridin payda alidighan aktip sheriklerdur. ularning mebleghni toluq chekindurushtin ibaret exlaqiy we qanuniy mesuliyiti bar. biz dunyadiki istemalchilarni bu qul sodisigha sherik bolghan her qandaq markini toluq bayqut qilishqa chaqirimiz. irqiy qirghinchiliq bilen boyalghan payda qanunsiz we insaniyetke zittur. bu shirketler bir milletni keng kolemde ezish we yoqitishta oynighan roli uchun iqtisadiy we qanuniy jehettin hesab berishi kerek. bu mehsulatlarni setiwelish xelqimizni baghlap turghan kishenler uchun pul toligenlik bilen barawer.
BW: kelgusige nezer salsaq, sizningche xelqingiz uchun adalet nemidin ibaret? qaysi basquchlar realliqta shu yerge elip baridu?
S: heqiqiy adalet peqet irqiy qirghinchiliqning yoqluqi emes, belki igilik hoquqimizning toluq eslige kelishidur. adalet degenlik 1949-yildiki tajawuzchiliq bilen bashlanghan qanunsiz xitay mustemlikichilik hokumranliqini axirlashturup, sherqiy turkistan jumhuriyitining toluq musteqilliqini we eslige kelishini korsitidu. bu kelguside uyghur, qazaq, qirghiz we bashqa xelqler oz teqdirining birdinbir xojayini bolidu. adalete baridighan yol uch muhim basquchni telep qilidu. birinchidin, xelqara jemiyet sherqiy turkistanni xitayning bir olkisi yaki atalmish aptonom rayoni emes, belki ishghal qilinghan bir zemin dep resmiy etirap qilishi kerek. ikkinchidin, barliq tutqunlar derhal we shertsiz qoyup berilishi, dolet bashqurushidiki eslihelerde tutup turuluwatqan oghrilanghan ewlad balilar aililirige qayturulushi kerek. uchinchidin, biz mustemlikichilikni tugitish musapisi arqiliq igilik hoquqluq, demokratik bir dolet qurushqa qarap mengishimiz kerek. bu shertler bolmay turup, xitay bilen elip berilidighan yuqiri derijilik siyasiy dostluq yaki soda kelishimliri insaniyetke qilinghan bir xiyanettur we bu peqet xitay kommunistik partiyesining imperiyalistik arzulirigha kuch beridu. dunya shuni chushinishi kerekki, siyasiy hoquqimiz eslige kelmey turup, insan hoquqimizgha kapaletlik qilghili bolmaydu. sherqiy turkistanning musteqilliqini qollash irqiy qirghinchiliqni mengguluk axirlashturush we dunya jemiyitining bixeterlikini qoghdashning birdinbir yolidur. bizning nishanimiz xitay astida islahat elip berish emes, belki toluq mustemlikichilikni tugitish we musteqilliqimizni qayturuwelishtur.
