tehriri: d. abdurehim dolet
2026-yili 15-april
filip stichinskiyning 2026-yili 14-aprel kuni «dolet menpeeti» (The National Interest) Jurnilida elan qilinghan «dunya xitaydiki wehshiyliklerni korup turup kormeske salmaqta» namliq bu maqalisi, xelqara siyasetning eng qarangghu bulunglirigha yoruqluq tutidighan intayin jiddiy bir chaqiriqtur. aptor bu analizida yan jekiylekning «buyruq bilen olturush: xitayning eza yighiwelish sanaiti we amerikining eng chong reqibining heqiqiy tebiiti» namliq yengi tetqiqat esirini chiqish qilip turup, xitay kommunistik partiyesining insaniyetke qarshi elip beriwatqan sistemiliq jinayetlirini tehlil qilidu. bu maqale bugunki kunde dunya siyasiy kuchliri bilen exlaqiy qimmet qarashlar otturisidiki toqunushni teswirleshte muhim siyasiy ehmiyetke ige.
maqale ikkinchi dunya urushi mezgilidiki yehudiy qirghinchiliqigha dair siyasiy-tarixiy bir selishturma bilen bashlinidu. 1943-yili polsha qarshiliq korsitish herikitining ezasi yan karskiy amerikagha berip, natsistlar germaniyesining yehudiylarni turkumlep yoqitiwatqanliqini melum qilghanda, amerika aliy sot mehkimisining sotchisi feliks frankfurter bu dehshetlik xewerge ishinishni ret qilghan idi. aptorning qarishiche, bugunki dunya del shu chaghdikige oxshash bir «ishenmeslik» qaynimigha ghrq bolghan bolup, xitaydiki organ yighiwelish jinayiti feliks frankfurter eytqandek, qobul qilghusiz derijide dehshetlik bolghanliqi uchunla kozdin saqit qilinmaqta.
feliks frankfurterning ashu chaghdiki sozi bugunki siyasiy pozitsiyening mahiyitini belgileydu: heqiqet bekla qorqunchluq bolghanda, kopinche kishiler uni qobul qilishni ret qilidu. aridin bir esirge yeqin waqit otkendin keyin, yehudiy qirghinchiliqi tarixiy pakitqa aylanghan we dunya boyiche «emdi tekrarlanmaydu» degen shoar astida terbiye beriliwatqan bolsimu, emeliyette xitayda yuz beriwatqan oxshash turdiki jinayetlerge nisbeten dunya yenila sukut qilish yaki teshwiqat dep qarash pozitsiyeside ching turmaqta. bu yerdiki eng muhim nuqta bizning uchurgha ige bolushimiz emes, belki bizning shu uchurgha ishinish we uninggha asasen heriket qilishtek meniwi juritimizning bar-yoqluqidur.
yan jekiylekning «buyruq bilen olturush» namliq kitabi xitaydiki falun gung muritlirining sistemiliq ziyankeshlikke uchrash jeryanini, jumlidin ularning ezalirini mejburiy elish jinayitini intayin eniq deliller bilen otturigha qoyidu. aptorning qarishiche, yan jekiylekning ozimu deslepte bu pakitlargha ishinishte qiynalghan bolup, uni «bekla tesewwur qilghusiz, bekla rezil» dep qarighan. bu nuqta tetqiqatning obyektipliqini ashuridu, chunki aptor mesilige qarighularche ishinish bilen emes, belki kuchluk guman we sistemiliq izdinish usuli bilen yeqinlashqan.
maqalide korsitilishiche, bu kitab bir siyasiy shoar emes, belki xitay kommunistik apparatining eng yuqiri qatlamliridin tartip asti tereptiki eza zenjirigiche bolghan jeryanni oz ichige alghan inchike tetqiqatning mehsulidur. yan jekiylek bu jeryanda xitay tashqi kesellikler doxturliri, ziyankeshlikke uchrighuchilar, sabiq kommunist emeldarlar we xitaydiki bu qebih ehwallarni oz kozi bilen korgen chet ellik mutexessislerning guwahliq sozlirini toplighan. bu pakitlar birliship kelgende, xitaydiki eza yighiwelish jinayitining shexsiy qilmish emes, belki dolet teripidin elip beriliwatqan bir sistemiliq jinayet ikenlikini ispatlaydu.
bu eserning eng korunerlik teripi shuki, u peqet eza oghrilash jinayitinila emes, belki bu jinayet arqiliq xitay kommunizmining bugunki kundiki mahiyitini echip beridu. nurghun gherblik analizchilar xitayni texnikiliq kapitalizmgha yuzlengen dolet dep qarisimu, yan jekiylek buning eksiche, xitay sistemisining yenila mustebit kuch bilen heriket qiliwatqan tirik bir apparat ikenlikini namayan qilidu. bu yerde kapitalizm peqet partiye hakimiyitini mustehkemleydighan bir qoralgha aylanghan.
analizda korsitilishiche, xitayning falun gunggha tutqan pozitsiyesi 1990-yillarning beshida, yeni berlin temi yiqilip dunyada erkinlik shamili puwlewatqan bir peytte bashlanghan. eyni waqitta beyjing dairiliri xelqning salametlikini yaxshilash meqsitide chigung meshiqlirige ruxset qilghan bolup, falun gung tez surette tereqqiy qilip, egeshkuchilirining sani 70 milyondin 100 milyonghiche yetken. bu san junggo kommunistik partiyesi ezalirining sanidinmu eship ketken bolup, beyjingning bixeterlik endishisini qozghighan.
falun gungning bashqa heriketlerdin perqi uning meniwi we exlaqiy asasida idi. uning asaschisi li xungji egeshkuchilirini «heqiqet, shepqet, chidamchanliq» pirinsipida ching turushqa chaqirghan. bu exlaqiy pirinsiplar marksizm ideologiyesining madiy asasigha tamamen qarimuqarshi idi. yan jekiylekning qarishiche, falun gung junggoning eneniwi medeniyitige chongqur yiltiz tartqanliqi uchun, xitay kommunistik partiyesi uni ozining hakimiyet qanuniyitige qilinghan bir xiris dep qarighan.
tetqiqatta tekitlinishiche, mustebit jemiyetlerde dolet kontrolluqidin sirt herqandaq musteqil orun yaki idiyening mewjut bolup turushi mumkin emes. meyli u qanchilik tinch yaki siyasettin yiraq bolushidin qetiynezer, musteqil bir ijtimaiy guruppining mewjut bolushi partiyening mutleq hoquqini zeipleshturidu. shunglashqa, beyjing dairiliri falun gungni xeterlik diniy guruh dep atap, ularni yoqitish uchun zenjirsiman basturush herikitini bashlighan.
1999-yili 10-iyun kuni qurulghan «610 ishxanisi» xitaydiki qanunsiz basturushning merkiziy apparatigha aylanghan. bu organ hechqandaq qanuniy tertipsiz halda, sirttin kelgen buyruqqa asasen tutqun qilish, qiynash we mal-mulkini musadire qilish hoquqigha ige qilinghan. maqalide korsitilishiche, deslepte «qayta terbiyelesh» sheklide bashlanghan basturush, keyinche dolet xarakterlik sistemiliq qetliamgha aylanghan. partiye dairiliri bu organgha cheksiz hoquq berish arqiliq, her qandaq insaniy hoquqni depsende qilishni yolluq qilghan.
organ yighiwelish jinayitining 2000-yillarning beshida sistemiliq kolemge yetishi, dolet chirikliki bilen xelqara bazar ehtiyajining bir nuqtida uchrishishining netijisidur. xitay qanunida olum jazasi ijra qilinghanlarning ezasini ishlitishke ruxset qilinghan bolsimu, falun gung muritlirini basturush buninggha ghayet zor «menbe» teminlep bergen. bu sistema bir tereptin siyasiy dushmenlerni yoqatsa, yene bir tereptin cheteldin kelgen «eza sayahetchiliri» arqiliq xitaygha ghayet zor kirim elip kelgen.
maqalidiki eng dehshetlik pakit «buyruq bilen olturush» uqumidur. insan ezalirini uzun waqit saqlighili bolmaydighanliqi uchun, xitay dairiliri xeridar chiqqan haman mas kelidighan mehbusni tallap chiqip, uni nechche saet ichide olturup ezasini alidu. yan jekiylekning molcheriche, bu xil usul bilen olturulgenlerning sani bir milyongha yeqinlishishi mumkin. eng endishe qilarliq yeri shuki, bu jinayet toxtap qalghini yoq, belki keyinche tibetlerge, bolupmu yeqinqi yillarda sherqiy turkistandiki uyghurlargha qarita keng kolemde qollinilishqa bashlidi.
gherb doletlirining bu ehwalgha tutqan pozitsiyesi aptor teripidin qattiq tenqid qilinidu. gerche pakitlar eniq bolsimu, nurghun doletler iqtisadiy menpeet yuzisidin koz yumushni tallighan. yan jekiylek buni xitayning «cheklimisiz urush» istrategiyesining bir qismi dep qaraydu. bu istrategiye boyiche, xitay kommunistik partiyesi gherb ellirini iqtisadiy we texnikiliq jehettin ozige beqinduridu, buning bilen gherb liderliri xitayning jinayetlirige qarshi turalmaydighan ajiz haletke chushup qalidu.
bu sistema bizni siliq, emma rezil bir sherikchilikke tartidu. gherb istemalchiliri ozlirining erzan tawarliri, texnikiliq mehsulatliri we markiliq kiyimlirining arqisida kimlerning qeni we emgiki barliqini bilip turup kormeske salidu. maqalide tilgha elinghan amerika shirketliridin nayk (Nike) we gap (Gap) qatarliq markilarning sherqiy turkistandiki mejburiy emgek bilen chetishliqi buning tipik misalidur. eger biz erzan tawar bilen insaniy qimmet qarishi otturisida tallash elip barsaq, bizning qaysisini tallishimiz bizning exlaqiy kimlikimizni belgileydu.
xulasiligende, filip stichinskiy teripidin analiz qilinghan bu doklat bugunki dunyaning eng chong exlaqiy kirizisini otturigha qoyidu. xitayning sistemiliq eza oghrilash jinayiti we sherqiy turkistandiki uyghur qirghinchiliqigha sukut qilish, emeliyette bu jinayetke sherik bolghanliq bilen barawerdur. maqale bizge shuni eskertiduki, mesile bizning nemini bilidighanliqimizda emes, belki bilgenlirimizge asasen heriket qilishqa juret qilalaydighan-qilalmaydighanliqimizda qaldi. tallash bizning qolimizda, lekin tarixning siniqi intayin rehimsizdur.
menbe:
Styczynski, Filip. “The World Is Facing Horrors in China—and Looking Away.” The National Interest, April 14, 2026. https://nationalinterest.org/feature/the-world-is-facing-horrors-in-china-and-looking-away
