(eskertish: xewerning menbeside sherqiy turkistanning nami shinjang dep elinghan bolup, biz sherqiy turkistan dep elishni muwapiq korduq.)

bugun qazaqistanda bir sot mehkimisi xitayning sherqiy turkistandiki kishilik hoquq depsendichilikige qarshi tinchliq namayishqa qatnashqan 19 neper qazaqistan puqrasini jinayetchi dep bekitti.

2025-yili noyabirda yuz bergen mezkur namayish jeryanida, «neqiz ataJurt pidaiylar guruppisi» ning paaliyetchiliri xitay hokumitining «insaniyetke qarshi jinayet» dep qariliwatqan zulumlirini eyiblidi. ular 2025-yili iyuldin buyan xitay dairiliri teripidin namelum sewebler bilen tutup turuluwatqan, esli kelip chiqishi sherqiy turkistandin bolghan qazaqistan puqrasi alimnur turghanbayni qoyup berishke chaqirdi, shundaqla xitay bayraqlirini we pirezident shi jinpingning suritini koydurdi.

namayishtin bir kun keyin, xitayning almutada turushluq konsulxanisi qazaqistan dairilirini «muwapiq tedbir qollinish»qa undidi. shuning bilen yerlik dairiler paaliyetchiler ustidin jinayi ishlar boyiche tekshurush bashlidi.

taratqularning xewerlirige qarighanda, 11 neper paaliyetchi «ixtilap qozghash» jinayiti bilen besh yilliq qamaq jazasigha hokum qilinghan; ikki ayalning jaza mudditi kichik balisi bolghanliqi sewebidin kechikturulgen. yene sekkiz kishige oxshash jinayet bilen qamaqsiz «erkinlikini cheklesh» jazasi berilgen. sot mehkimisi barliq eyiblenguchilerning uch yilghiche jemiyetlik yaki siyasiy paaliyetler bilen shughullinishini chekligen.

qazaqistan dairiliri xelqaraliq kishilik hoquq organlirining endishilirige qarimay, tenqidiy we oxshimighan pikirlerni basturush uchun teswirlinishi mujmel we dairisi intayin keng bolghan «ixtilap qozghash» jinayitidin uzundin buyan suyiistemal qilip kelmekte. emma, qazaqistan dairilirining sherqiy turkistandiki kishilik hoquqni teshebbus qilghan mushundaq chong bir paaliyetchiler guruppisini tunji qetim qamaqqa hokum qilishidur.

qazaqistan xitay bilen uzun chegra liniyesige ige bolup, sherqiy turkistandin kelgen xelila kop sanda uyghur we qazaq diyasporasigha sahibxanliq qilidu. 2016-yilidin bashlap, xitay dairiliri qazaqistanni oz ichige alghan «26 sezgur dolet»ning biride uruq-tughqanliri bolghan yaki u yerlerni ziyaret qilghan uyghur we qazaqlarni tutqun qilish we xalighanche qamash arqiliq jazalap keldi. yeqinqi yillardin buyan, xitay hokumiti yene chet eldiki tenqidchilerge qaritilghan parakendichilik selish herikitini kucheytken bolup, bu «chegra halqighan basturush» dep atalmaqta.

qazaqistan dairiliri ilgiri beyjingning zulumlirigha qarshi namayish qilghan paaliyetchilerge parakendichilik salghan, ularni xalighanche tutqun qilghan we qisqa muddetlik qamaqqa alghan idi, emma «ataJurt» paaliyetchilirining jinayi ishlar boyiche turkumlep eyiblinishi we eghir jazalargha hokum qilinishi qorqunchluq bir signal bermekte: qazaqistanda xitayning zulumlirigha qarshi ashkara namayish qilishqa yol qoyulmaydu. bundaq qattiq qolluq bilen eyiblesh we jazalash arqiliq, qazaqistan hokumiti beyjing bilen kunseri qoyuqlishiwatqan munasiwitini saqlap qelish uchun, oz puqralirining erkinlikini qurban qilishqa toluq teyyar ikenlikini ashkara korsitip qoydi.

menbe: https://www.hrw.org/news/2026/04/13/kazakhstan-jails-activists-for-peaceful-xinjiang-protest