«erkinlik oyi» (Freedom House) ning soal-jawab sehipiside, uyghur tetqiqat merkizining mesuli abdulhekim idlis xitay kommunistik partiyesining ziyankeshlikini pash qilish xizmiti we xitay dairilirining uni sozleshtin tosush uchun ozige we ailisige qandaq tehdit salghanliqi heqqide toxtilidu.
xitay xelq jumhuriyiti dunyadiki eng murekkep we etrapliq bolghan «halqimi doletlik besim» (transnational repression) herikitini elip beriwatqan bolup, kishilik hoquq qoghdighuchiliri, Jurnalistlar, oqughuchilar, senetkarlar, diniy we etnik az sanliq millet ezalirini nishan qilmaqta. sherqiy turkistandin bolghan uyghurlar on nechche yildin beri xitayning zulumidin qechip chet ellerge chiqmaqta. chet elde, bu guruppining nurghun ezaliri tutup qelinish, qanunsiz deport qilinish, tutup berish, wakaletchi arqiliq mejburlash, nazaret qilish we reqemlik parakendichilik selish qatarliq dolet halqighan besim tehditige duch kelmekte. xitay dairiliri yene qoshna doletlerning hokumetlirige tesir korsitip we mejburlap, uyghurlarni tutup turush we ularning paaliyetlirini tosushqa urunmaqta. «erkinlik oyi»ning 2014-yilidin 2025-yilighiche bolghan dunyadiki biwasite fizikiliq delolarni xatiriligen halqimi doletlik besim sandanidiki weqelerning 20 pirsenttin artuqi uyghurlar bilen munasiwetlik.
otken ayda, washington diki uyghur tetqiqat merkizining mesuli, dangliq uyghur ziyaliysi we paaliyetchisi abdulhekim idlis xitay dairilirining turtkisi bilen malayshiyada bir kunge yeqin tutup turuldi we keyin malayshiyadin qoghlap chiqirildi. bu ehwal uning «tehdit: xitayning islam dunyasini mustemlike qilishi we uyghur qirghinchiliqi» namliq kitabining malay tilidiki neshrini elan qilishigha tosqunluq qildi. idlis chushendurginidek, bu halqimi doletlik besim herikiti chet elde paaliyet qiliwatqan barliq amerikiliq paaliyetchiler, Jurnalistlar we tetqiqatchilar uchun xeterlik bir ulge tiklep berdi. towende, idlis xitay kommunistik partiyesi (x k p)ning depsendichilikini pash qilish xizmiti we malayshiyada we bashqa jaylarda ularning ozini qandaq sukut qildurmaqchi bolghanliqini teswirlep beridu.
erkinlik oyi: uyghur tetqiqat merkizining ij can mejriyet mudiri bolush supitingiz bilen elip beriwatqan xizmitingizni teswirlep berelemsiz?
abdulhekim idlis: men uyghur tetqiqat merkizi (CUS) ning ijraiye mudiri bolush supitim bilen, sherqiy turkistandiki (resmiy ismi shinjang uyghur aptonom rayoni) kirizisni hel qilish uchun kishilik hoquq teshwiqati, akademik tetqiqat we diplomatik alaqining kesishish nuqtisidiki bir burchqa rehberlik qilimen. men qetiy, pakitqa asaslanghan doklatlarni chiqirish we dunya qanun turghuzghuchilirigha melumat berish arqiliq, xitay kommunistik partiyesining bayanlirini pash qilishqa we uyghur qirghinchiliqi heqqidiki xelqaraliq sohbetning ilmiy sanliq melumat we medeniyet tejribisige tayinishigha kapaletlik qilishqa tirishimen. mening xizmitim bu tetqiqatlarni heriketke aylandurup, taratqu teshwiqati we yuqiri derijilik yighinlar arqiliq ozgirish hasil qilalaydighan ammining tonushini osturushtur. men yene xitayning iqtisadiy besimi daim sukut setiwalidighan musulman doletler bilen alaqe qilishqa ehmiyet berimen. men ottura sherq, afriqa we asiyadiki diniy rehberler we jemiyetke melumat berish arqiliq, uyghurlargha qaritilghan ziyankeshlikning bizning ortaq etiqadimizgha qilinghan hujum we xitayning diniy etiqadqa qarshi urushining bir qismi ikenlikini korsitip berimen.
mening paaliyetchilikim chongqur shexsiy xarakterge ige: 2017-yilidin beri ailemdiki 24 kishi sirliq yoqap ketti, bularning ichide anam hebibexan idlis, akam abdurehim, singlim buhedichexan we barliq jiyenlirim bar. 2023-yili awghustta, dadamning yette ay ilgiri, yeni 2023-yili yanwarda xotende wapat bolghanliqini anglidim.
men chet eldiki uyghurlar bilen xelqara jemiyet otturisidiki kowruk bolush supitim bilen, shexsiy uchurlirimizni dunyawi heriketke aylandurush uchun zorur bolghan istrategiyelik tewsiye we guwahliq bilen teminleymen.
uyghur xelqi uchun paaliyet qilishqa qanchilik waqit boldi?
men 1968-yili sherqiy turkistanning xoten shehiride tughulghanmen. mening musapem etiqad we ilmiy asas bilen bashlanghan; men 1986-yili misirdiki el-ezher uniwersitetigha oqushqa ketishtin burun, xotendiki yer asti medrisilerde islamiy ilimler we ereb tili ogengen. bu tejribe manga x k p hazir yoqitishqa urunuwatqan diniy kimlikni chongqur chushinish pursiti berdi.
1990-yili men germaniyedin panahliq tiligen tunji uyghurlarning biri boldum. myunxenda orunliship, sanaet bashqurush kespidiki oqushum bilen xelqimizni teshkillesh wezipisini teng elip bardim. men yawropadiki tunji uyghur teshkilati bolghan «yawropa sherqiy turkistan ittipaqi» (1991) ning qurghuchiliridin biri. keyinki yigirme yilda, men kurishimizning organ qurulmisini berpa qilishqa ehmiyet berdim. men «dunya uyghur yashlar qurultiyi» (1996) ningmu qurghuchisi bolghanliqimdin pexirlinimen, u yerde ij can mejriyet komitetining reisi bolup ishlidim, shundaqla «dunya uyghur qurultiyi» (2004) ningmu qurghuchiliridin biri, u yerde oxshimighan rehberlik wezipilirini otidim.
2009-yili amerikigha kochup kelgendin buyan, washingtonda bu xizmitimni dawamlashturup, «amerika uyghur jemiyiti»ning heyet ezaliqida boldum. 2017-yili ayalim rushen abbas bilen birlikte dawamlishiwatqan qirghinchiliqqa tez surette diqqet qozghash uchun «uyghur herikiti» (CFU) ni qurduq.
yeqinqi yillarda kureshning xarakteri ozgerdi. xitay hokumiti basturush herikitini omumyuzluk qirghinchiliqqa aylandurghanda, bizning inkasimiz teximu kuchluk bolushi kerek idi. bu meni uyghur tetqiqat merkizini qurushqa yeteklidi, men bu yerde xitayning tesirige, bolupmu musulman doletlerdiki tesirige jeng elan qilish uchun kereklik bolghan akademik we ilmiy tereplerni teshwiqat bilen birleshturdum.
neme uchun malayshiyagha bardingiz? yetip barghanda neme bolghanliqini teswirlep berelemsiz?
biz 2022-yilidin bashlap malayshiyada uyghur teshwiqati bilen shughullinip keliwatimiz, shuningdin beri men u yerge bir nechche qetim bardim, jumlidin malayshiya bash ministiri enwer ibrahim bilen korushtum. x k p meni musulman doletlerdiki tesiri heqqidiki eng muhim mutexessislerning biri dep qaraydu. mening «tehdit: xitayning islam dunyasini mustemlike qilishi we uyghur qirghinchiliqi» namliq kitabim hazir turk, ereb, malay we hindoneziye tillirigha terjime qilindi. bu kitab xitayning musulman doletlerge singip kirishi heqqide kishilerning kozini achti. kitab elan qilinghandin keyin, ayalim ikkimiz sistemiliq olum tehditi we reqemlik parakendichilikke duch kelduq. men kitabning hindoneziye tilidiki neshrini elan qilish uchun jakartagha barghanda, xitay elchixanisi yerlik wakaletchilirini seperwer qilip, mening resimimni we kitabimni koydurush qatarliq ammiwi naraziliq paaliyetlirini uyushturdi.
bu qetimliq malayshiya sepirini malayshiyadiki hemrahimiz pilanlighan we meni teklip qilghan idi. biz doklatlar bilen puxta teyyarlanghan iduq we kitabimning malay tilidiki neshri bilen birlikte uyghur tetqiqat merkizining bir nechche yengi doklatini elan qilishni pilanlighan iduq. men 29-mart kuala lumpurgha yetip bardim, qaytish waqtim 2026-yili 8-aprel qilip bekitilgen idi.
men 29-mart yerlik waqit etigen saet 7:00 de kuala lumpurgha yetip bardim. men pasport tekshurush zaligha kelgende, bir malayshiya kochmenler emeldari meni bir chetke tartip, pasportumni elip ishxanisigha bashlap kirdi. bir saqchi ozini malayshiya xan jemeti saqchisi dep tonushturdi we mening kirishimning ret qilinghanliqini we qoghlap chiqirilidighanliqimni eytti. besh saetlik parangdin keyin, ular meni ayrodromdiki waqitliq tutup turush merkizige orunlashturdi. [eskertish: amerika puqralirining malayshiyada 90 kundin az soda yaki sayahet bilen turushi uchun wiza telep qilinmaydu].
mening amerika pasportum musadire qilindi, men hechqandaq asassiz 21 saet tutup turuldum, manga peqet bir qetimliq azraq tamaq we bir kichik botulka su berildi, andin tot saqchining hemrahliqida deport qilinidighan ayropilangha chiqirildim.
ular meni turkiye hawa yolliri ayropilanigha chiqardi we istanbul arqiliq amerikigha deport qildi. 30-mart yerlik waqit etigen saet 4:25 de istanbulgha yetip bardim we u yerde pasportumni qayturup aldim. andin saet 15:50 te istanbuldin washingtongha uchidighan ayropilangha olturup, saet 19:50 te dulles ayrodromigha yetip keldim.
texminen 70 saetlik uda seper we tutup turulushtin keyin, men amerikigha aman-esen yetip keldim. malayshiyadiki sahibxanimiz manga kirishimning ret qilinishi beyjingning biwasite besimining netijisi ikenlikini jezmleshturdi.
bu yalghuz bir weqe emes, belki xitayning qorqutush endizisining bir qismi. otken yili men jakartadiki xitay elchixanisining besimi bilen hindoneziyege kirishtin ret qilinghan idim, emma u chaghda amerika hokumitining arilishishi bilen kirishke muweppeq bolghan idim. bu qetim bolsa, amerika tashqi ishlar ministirliki we kuala lumpurdiki amerika elchixanisi malayshiya kochmenler idarisige bu mesilini yetkuzgen bolsimu, beyjing yenila ghelibe qildi. bu xil yuzlinish endishe qilishqa erziydu.
beyjingning meqsiti mening tetqiqatlirimni malay tilida sozlishidighan jemiyetke yetip berishtin burun boghush. mening birdinbir «jinayitim» xitay hokumiti teripidin ziyankeshlikke uchrawatqan bir jemiyetning oktichisi bolushum we xitayning insaniyet, erkinlik we demokratiyege salghan teximu chong tehditlirini pash qilishimdur. xitay hazir uchinchi bir dolettin paydilinip bir amerika puqrasini tutup turush we qoghlap chiqirishta utuq qazandi. eger bundaq dawamlishiwerse, bu chet elde ishleydighan her bir amerikiliq paaliyetchi, Jurnalist we tetqiqatchi uchun xeterlik bir ulge bolup qalidu. bu xitayning meni bir amerika puqrasi supitide nishan qilghan eniq bir halqimi doletlik besim delosidur.
bu kechurmish sizge qandaq tuyghu berdi?
kochmenler idariside bir chetke tartilghan ashu minuttin bashlap, hayatim uchun ensiridim. men men bilen oxshash kishilerni yoqitiwetken bir doletning telipi bilen malayshiya qanun ijra qilish organliri teripidin tutup turuldum. saqchining awazi nahayiti qopal idi, manga xuddi bir jinayetchidek yaki bir tehdittek muamile qildi. puqrache kiyingen, qara kozeynek taqighan bir nechche adem bar idi. ular ozini tonushturmidi, manga hechneme demidi, peqet sukut ichide kozitip turdi. men ularning kimlikini we kim uchun ishleydighanliqini bilmeyttim.
hechqandaq kochmenler emeldari mening neme uchun tutup turulghanliqimni chushendurmidi. meni ayrodromdin alghili kelgen malayshiyadiki hemrahim sirttin manga uchur ewetip, xitayning malayshiyagha besim ishlitip meni «qizil tizimlik»ke kirguzgenlikini eytti. men malayshiya tupriqida, beyjingning buyruqi bilen, bir amerika puqrasi supitide hoquqlirimni yurguzgenlikim uchun tutup turuldum.
meni 20 din artuq adem tutup turuluwatqan we saqchi yoq bir waqitliq tutup turush oyige elip kirgende, qorqunchum teximu kucheydi. men uyghur paaliyetchilirining chet elde olturulgenlikini we bu qatilliqlarning beyjinggha chetilidighanliqini bilimen. men ashu bilim bilen 15 saettin artuq bir bulungda yalghuz olturdum.
x k p teripidin bundaq nishan qilinghandin keyin, men oyge chongqur rohiy jarahet bilen qaytip keldim. shuningdin beri uxliyalmaywatimen.
ilgiri mushuninggha oxshash birer weqe bolghanmu?
hee. biz 2024-yili 11-iyuldin 20-iyulghiche hindoneziyede bir teshwiqat sepiride bolghan iduq. hindoneziyediki hemrahimiz paaliyetlerni uyushturghan we meni teklip qilghan idi. bu seper siyasetchiler, ammiwi teshkilat rehberliri we diniy zatlarni oz ichige alghan muhim shexsler bilen bolghan kop qetimliq korushush, seminar we yumilaq ustel sohbetlirini oz ichige alghan idi. jemiy besh sheherde paaliyet elip barduq.
bu seper jeryanida bir nechche qiyinchiliqqa duch kelduq. x k p ning teshwiqat herikiti hazir putun hindoneziyede, jumlidin ammiwi teshkilatlar we TikTok, X (twitter) we Facebook qatarliq ijtimaiy taratqularda keng tarqalghan. xitay hokumitining keng kolemlik teshwiqatliri bizge chong tosalghu peyda qildi.
biz kuntyen (Pontianak) de paaliyet otkuzgende, hindoneziye kochmenler emeldarliri kelip, pasportumni tekshurdi we manga sayahet wizisi bilen paaliyetlerde sozliyelmeydighanliqimni, buning uchun C10 wizisi lazimliqini eytti. biz andin usulimizni ozgerttuq: men barliq sozlirimni hindoneziyelik hemrahlirimizgha berdim, ular seminarlarni dawamlashturdi. biz ikki yil bille ishligen hindoneziyelik xizmetdashlirimiz uyghur mesiliside tejribilik bolghachqa, bu ehwalgha maslishaliduq.
keyinki bir qetimliq sepirimde, yeni 2025-yili 26-apreldin 6-mayghiche bolghan ariliqta, men sozliguchi wizisi bilen bardim we ayrodromda uch saet tutup turulghandin keyin, amerika hokumitining arilishishi bilen andin kirishke ruxset qilindim.
her ikki ehwalda, malayshiyadikige oxshashla, besimning menbesi beyjinggha chetilidu. perqi shuki, hindoneziyede men axirida kirishke muweppeq boldum, emma malayshiyada bolalmidim.
siz yene tehdit, parakendichilik yaki ailingizge mejburlash qatarliq bashqa halqimi doletlik besim shekillirige duch kelip baqqanmu?
halqimi doletlik besim men uchun abstrakt bir uqum emes. u mening ailemning hayatini tuptin ozgertiwetken aghriqliq, kundilik realliqtur. xitay hokumiti daim yurtimizdiki yeqinlirimizning bixeterliki we erkinlikini bizning gherbtiki paaliyetlirimizni sukut qildurush uchun tutqa qilidu. 2017-yili qirghinchiliq kucheygendin beri, men xotendiki tughqanlirim bilen bolghan barliq alaqemni yoqattim. uyghur medeniyitide aile hemme nerse. yiltizidin uzup tashlinish rohiy urushning bir sheklidur.
2023-yili awghustta, men namelum bir menbedin yurekni ezguchi bir uchur tapshurup aldim. dadam abdulkerim zikrullah idlisning yette ay ilgiri, 2023-yili yanwarda xotende wapat bolghanliqidin xewer taptim. x k p chet eldiki uyghurlar bilen sherqiy turkistandiki aililiri otturisidiki barliq alaqe liniyilirini uzuwetkenliki uchun, men uning yenida bolalmidim, uning bilen sozlishelmidim, hetta uning wapat bolghanliqinimu bilmey qaldim. dadamning awazini eng axirqi qetim 2017-yili aprelda anglighan idim. shu telefondin keyinla, keng kolemlik tutqun qilish bashlandi we alaqe putunley uzuldi. alte yil boyi men uning bixeter yaki emeslikini, lagerda yaki emeslikini, hetta tirik yaki emeslikini bilmey azabliq eniqsizliq ichide yashidim.
bu chet eldiki yuz minglighan uyghurlar her kuni duch keliwatqan bir rohiy qiynashtur. rayondiki putunley ochuq-ashkare bolmighan ehwal sewebidin, uning olumining eniq tepsilati texi namelum. biz uning dawalinish pursitige erishken-erishmigenlikini yaki dawamlishiwatqan ziyankeshlik besimining uning wapatigha seweb bolghan-bolmighanliqini bilmeymiz. biz bilidighan birla nerse, u oz perzentliri aldidiki eng axirqi burchini ada qilish pursitige erishelmigen bir saqchi doliti muhitida wapat boldi.
peqet mening ailemla nishan qilinmidi. 2018-yili sentebirde, ayalim rushen abbas ailimizning yoqap ketkenlikini we xitay hokumitining uyghurlarni keng kolemde tutup turuwatqanliqini ashkare sozligendin alte kun keyin, uning hedisi doktor gulshen abbas urumchidiki oyidin ghayib qilindi. xitay tashqi ishlar ministirlikining bayanatchisi 2020-yili 31-dekabirda uning terrorluq bilen munasiwetlik asassiz jinayetler bilen 20 yilliq qamaq jazasigha hokum qilinghanliqini resmiy jezmleshturdi. doktor gulshen abbas pensiyege chiqqan bir doxtur bolup, hechqachan siyasetke ariliship baqmighan idi. uning turmige tashlinishi ailimizni qorqutush, bizni sukut qildurush we xelqimiz uchun paaliyet qilishni toxtitishqa mejburlash uchun elip berilghan bir halqimi doletlik besim herikitidur.
x k p ning halqimi doletlik besim taktikisi bashqa shekillernimu aldi. men 2021-yili londondiki «uyghur sot kollegiyisi»de guwahliq bergendin keyin, xitay dolet telewiziyisi mening resimimni korsitip, meni guwahliq bergenlikim uchun eyiblidi. bu meni ashkare qorqutush we bashqilargha heqiqetni sozleshning aqiwiti heqqide agahlandurush berish uchun idi. 2024-yili sarayewoda otkuzulgen dunya uyghur qurultiyi omumiy yighinidin burun, ayalim ikkimiz biwasite olum tehditi bar bir sin uchuri tapshurup alduq. amerika federatsiye tekshurush idarisi (FBI) men bilen alaqiliship, bu tehdittin xewerdar ikenlikini jezmleshturdi.
biz insanliqtin chiqirish, tohmet chaplash, xarakter olturush we hayatimizgha tehdit selish nishanigha aylanduq. hetta xitayning sirtidimu, biz daimliq qorqunch we wehime ichide yashaymiz. bu taktikilar arqiliq, xitay hokumiti peqet shexslernila jazalap qalmastin, belki barliq aililer we jemiyetler arisida qorqunch tarqitishqa urunmaqta.
yuz bergen ishlar sizning xizmitingizge, teshwiqatingizgha, hetta sayahet qilish usulingizgha tesir korsettimu?
hee. men duch kelgen basturush we shexsiy yoqitishlar mening xizmitim we hayatimgha jismaniy we rohiy jehettin chongqur tesir qildi. men yaxshi uxliyalmaymen. sayahet qilghanda bixeterlikim heqqide oylaymen. bir tutup turush oyide, meni kozitiwatqan ademlerning kimlikini yaki ularni kimning ewetkenlikini bilmey turushning neme ikenlikini oylaymen. u qorqunch nahayiti real.
bu peqet mangila tesir qilip qalmaydu. chet eldiki hemrahlirimizmu biz bilen munasiwetlik besimlargha duch kelmekte. bir chaghlar bizni qarshi alidighan teshkilatlar hazir ikkilinip qalidu, chunki ular bir uyghur paaliyetchisini kutuwelishning oz dolitining mexpiy saqchiliri we beyjingning kereksiz diqqitini tartidighanliqini bilidu. bu bizning xizmitimizni qiyinlashturidu we paaliyet sahemizni taraytidu.
shundaqtimu, men qorqunch ichide yashashni ret qilimen. men yenila dunyaning her qaysi jaylirigha, yawropa parlamentigha, birleshken doletler teshkilatigha we musulman doletlerge berip, yuz beriwatqan heqiqetlerni sozleshni dawamlashturimen. bu jinayetler meni yaki musulman doletlerdiki bir qisim hemrahlirimizni qorqutalmidi. ekische, musulman doletlerdiki hemrahlirimiz x k p ning oz doletlirige singip kiriwatqanliqini we ularning igilik hoquqigha dexli-teruz qiliwatqanliqini kormekte. xitay kommunistik partiyisining halqimi doletlik besim herikiti meni sukut qildurush uchun layihelengen. mening ailemni we hedem doktor gulshen abbasni goruge elish, dadam wapat bolghiche barliq alaqini uzuwetish arqiliq, x k p mening irademni sundurushqa urundi. lekin, bu jinayetler mening barliq ikkilinishlirimni yoqatti. alliburun nurghun nersilirimni yoqatqan bolghachqa, men chushinip yettimki, qalghan birdinbir yol bashqilarning oxshash teqdirge duch kelmesliki uchun teximu kuchluk kuresh qilishtur. eger men ozumni sukut qildursam yaki herikitimni cheklisem, bu x k p ning qorqutush herikitining ghelibe qilghanliqidin derek beridu. men buninggha yol qoymaymen. men oz ailemge we lagerlarda, turmilerde azab chikiwatqan milyonlighan uyghurlargha sozleshke qadir bolalmaywatqanlarning ornigha sozlep berish mejburiyitim bar dep qaraymen.
manga kelgen her bir tehdit we ailemning tartishqa mejbur bolghan her bir qurbanliqi mening irademni teximu kucheytidu. emeliyette, bu ziyankeshlikler mening burchumning jiddiyliki we muhimliqini jezmleshturdi. men her bir uyghur ailisi dolet qollighan basturush wehimisidin xaliy, erkin yashiyalaydighan bir kelgusi, adalet we jawabkarliq surushturulmiguche toxtap qalmaymen.
demokratik hokumetlerdin, bolupmu uyghurlar yashaydighan doletlerdin qandaq inkaslarni kutisiz?
bizge kereklik inkas ikki tereplimilik bolushi kerek: u hem musulman doletlerning exlaqiy jasaritige, hem gherb demokratik doletlirining pirinsipal rehberlikige mohtaj. dunya emdi iqtisadiy menpeetning qirghinchiliq realliqini kormeske selishigha yol qoymasliqi kerek.
x k p ning halqimi doletlik besim herikiti dunyaning muqimliqigha qaritilghan kunseri kuchiyiwatqan bir hujumdur. u uyghurlar, tibetler we shyanggangliqlarni sukut qildurush bilen bashlanghan bolsimu, hazir teywen xelqige we her bir demokratik doletning igilik hoquqigha tehdit selishqa bashlidi. beyjing ozining mustebit taktikilirini chetke chiqirish arqiliq, dunyadiki erkinlik we demokratiyening asasini yimiriwatidu. erkin dunya shuni tonup yetishi kerekki, birla kishige qaritilghan tehdit putun dunyaning bixeterlikige qilinghan hujumdur.
el-ezherde oqughan we hayatini islamiy ilimlerge beghishlighan bir kishi bolush supitim bilen, musulman doletlerge we xelqara jemiyetke eytidighan sozum eniq: sukut axirlishishi kerek. xitay kommunistik partiyisi peqet ottura asiyadiki bir etnik guruppinila nishan qilghini yoq; u etiqad, kimlik we insaniy qedir-qimmetke sistemiliq hujum qiliwatidu. bu dinning ozige qarshi elip beriliwatqan bir urushtur. musulman rehberler buni tonup yetishi we exlaqiy jehette eniq sozlishi kerek. islam dunyasining qedir-qimmitini qoghdaymiz deydighan doletler, uyghur musulmanliri etiqadi sewebidin turmilerge tashliniwatqanda, yoqitiliwatqanda we ziyankeshlikke uchrawatqanda sukut qilip turmasliqi kerek.
gherb demokratik doletlirimu jiddiy we pirinsipal heriket qilishi kerek. amerika we kanadagha oxshash hokumetler uyghurlarni alahide ziyankeshlikke uchrighan we aldin qoghdilishqa hemde orunlashturulushqa mohtaj guruppa dep tonuydighan siyasetlerni ilgiri surush arqiliq, ularning qanuniy qoghdilishini kucheytishi kerek. turkiye, germaniye, amerika yaki bashqa jaylarda surgunde yashawatqan uyghurlargha peqet waqitliq turush ruxsitila kupaye qilmaydu. ular halqimi doletlik besimdin heqiqiy qoghdilishqa mohtaj. xitayning chet eldiki uyghurlargha qilghan parakendichiliki, nazaret qilishi we qorqutushi doletning igilik hoquqigha qilinghan biwasite tajawuz dep qarilishi we eghir qanuniy hemde diplomatik aqiwetlerge duch kelishi kerek.
shuning bilen bir waqitta, hokumetler uyghur tili, dini we medeniyitini saqlap qelish uchun jemiyet mektepliri, medeniyet organliri, xatirilesh xizmetliri we surgundiki uyghur aililiri uchun bixeter boshluq yaritish qatarliq organ xarakterlik qollashlar bilen teminlishi kerek. shundaq qilghanda, x k p bizni yurtimizda yoqitishqa urunuwatqanda, kimlikimiz erkin dunyada yashiyalaydu we gullineleydu.
uyghur krizisi bizning dewrimizdiki xelqara kishilik hoquq sistemisining eng eniq sinaqlirining biridur. eger dunya insan hayatidin soda kelishimlirini ela bilishni dawamlashturiwerse, undaqta «hergiz tekrarlanmisun» degen wede quruq soz bolup qalidu. biz bu dehshetlik pajiening kolimige mas kelidighan heriket telep qilimiz.
men buni alahide musulman doletlerge, jumlidin malayshiyagha eytimen: saxtapezlikni toxtitidighan waqit keldi. hechqandaq dolet uyghurlarning azabigha sel qarap turup, eziliwatqan musulmanlar bilen bir septe turimiz dep dewa qilalmaydu. tarix peqet bu jinayetlerni sadir qilghuchilarnila emes, belki sukut qilip qarap turghuchilarnimu eslep otidu.
eskertish: bu sohbet teximu chushunishlik we ixcham bolushi uchun yenik tehrirlengen. sohbette otturigha qoyulghan koz qarashlar «erkinlik oyi» (Freedom House) ning resmiy meydanigha wekillik qilmasliqi mumkin.
