turkistan waqit tori – 2026-yili 20-aprel, adelayd: sherqiy turkistan xelqining kimliki, kishilik hoquq we musteqilliq kureshliri uchun omrini beghishlighan pidakar jemiyet erbabi, dangliq yazghuchi we ziyaliy exmet igemberdi ependi, 2026-yili 20-aprel seherde awstraliyening adelayd shehiride 89 yeshida alemdin otti. merhumning wapati putun uyghur diyasporasi, ijtimaiy teshkilatlar we turk dunyasida chongqur qayghu qozghidi.

ochmes koresh we surgun hayati

uyghur axbarat wasitiliri we ammiwi taratqulardin melum bolushiche, exmet igemberdi 1937-yili jimisar nahiyeside dunyagha kelgen. u yashliq dewridin bashlapla xelqining erkinliki we milliy ghururi uchun pidakarliq korsetken. urumchide we tashkent ottura asiya uniwersitetida maarip terbiyesini tamamlighandin keyin, «tarim» we «miras» Jurnallirida muherrir bolup ishlep, uyghur edebiyatining tereqqiyatigha zor tohpe qoshqan. biraq, xitayning mustemlikichilik siyasetlirige qarshi ching turghanliqi uchun, 1969-yilidin 1979-yilighiche 10 yilliq turme we surgun hayatini bashtin kechurgen.

xelqaraliq siyasiy paaliyet we rehberlik

dunya uyghur qurultiyi elan qilghan teziyenamiside merhumni «uyghur xelqining pexri, peshqedem ziyaliy we wetenperwer» dep supetlidi. exmet igemberdi 1985-yili awstraliyege orunlashqandin keyin, sherqiy turkistan mesilisini xelqara sehnige chiqirishta muhim rol oynighan. xewer menbelirige asaslanghanda, uning muhim xizmetliri towendikiche:

• 1992-yili istanbulda chaqirilghan sherqiy turkistan milliy qurultiyining reislikige saylanghan.

• awstraliye sherqiy turkistan jemiyitining qurghuchi reisi bolghan.

• 2004-yili qurulghan sherqiy turkistan surgun hokumitining qurghuchi reisi bolup wezipe otigen.

merhumning wapatidin keyin, nurghunlighan siyasiy we medeniyet teshkilatliri teziye elan qildi. washingtondiki uyghur herikiti teshkilati bayanatida mundaq dedi:

«merhum ehmet igemberdi 30-yillarda dunyagha kelgen, sherqiy turkistanning bir esirge yeqin tarixigha shahid bolghan we uning horiyiti yolida tinimsiz bedeller tolep iz qaldurghan motiberlirimizning axirqi tewerukliridin birsi idi. janabi heq u dunyaliq mertibisini yuksek qilghay! bu judaliqtin qelbi ezilgen barliq wetendashlargha sebirler tileymiz.»

uyghur akademiyesi oz teziyenamiside mundaq dep korsetti:

«bugun biz uyghur edebiyati we uyghur jemiyiti uchun ochmes tohpilerni qoshqan, qelimi bilen xelqning qelbidin chongqur orun alghan yazghuchi, shair we pidakar jamaet erbabi exmet igemberdi ependining wapatidin chongqur qayghu ichide xewer taptuq. u yalghuz ozining kop qirliq ijadiyiti bilen uyghur hazirqi zaman edebiyatining xezinisini beyitpla qalmay, belki milletning birliki, maaripi we kimlikini saqlap qelish yolida heqiqiy bir yetekchi supitide xizmet qilghan idi.»

mutexessisler we uning sepdashliri, exmet igemberdining wapatini sherqiy turkistan dewasi uchun ornini toldurghili bolmaydighan bir yoqitish dep bahalimaqta. uning «hijran azabi» qatarliq eserliri we u beghishlighan erkinlik rohi kelgusi ewladlargha dawamliq ilham beridu.

merhumning yatqan jayi jennet, rohi shad bolsun. putun xelqimizge sewir tileymiz.