turkistan waqt tori, 21-aprel, istanbul: xitay hokumitining sherqiy turkistanda qurghan yighiwelish lagerliri we uyghurlarni nishan qilghan sistemiliq basturush siyasetlirige ait yengi we kuchluk delil-ispatlar otturigha chiqti. germaniyening «dersipigel» (Der Spiegel) Jurnilining 2026-yili 16-apreldiki mexsus xewirige asaslanghanda, uzun yil rayonda turme bashqurghuchisi we saqchi bolup ishligen jang yabo isimlik bir xitay xadim germaniyege muweppeqiyetlik qechip berip, ozi biwasite shahit bolghan wehshiy qilmishlarni putun dunyagha ashkarilidi. bu weqe xitay dairilirining rayondiki kishilik hoquq depsendichiliklirini izchil inkar qilip keliwatqan bayanatlirigha berilgen kuchluk zerbe bolup bahalanmaqta.
jang yaboning arqa korunushi we saqchiliq hayati uning bergen guwahliqlirining ishenchliklikini teximu ashuridu. 1986-yili xenen olkiside tughulghan jang yabo, 2009-yilidin bashlap sherqiy turkistanda bashlanghuch mektep oqutquchisi supitide xizmet bashlighan. 2014-yilidin bashlap turme saqchiliqigha yotkelgen we 2016-yilidin bashlap bir yerlik kentte saqchi bolup wezipe otigen. u ozining salahiyitini ispatlash uchun, xelqaraliq taratqulargha saqchiliq kimlikini we turme aldida qara renglik turme saqchisi formisini kiyip chushken suretlirini, shundaqla kompyuterigha saqliwalghan nurghunlighan ichki hojjetlerni teqdim qilghan.
xeterlik qechish musapisi jang yaboning wijdan azabi we pisxikiliq jarahetlerning netijisidur. u ashkarilighan melumatlargha qarighanda, xizmet jeryanidiki besim we korgen wehshiylikliri sewebidin, u 2023-yili sentebirde «aile we saghlamliq»ni bahane qilip wezipisidin istepa bergen. qechishtin burun u ayali bilen ajriship, mal-mulkini setip, xitay emeldarlirigha para berish arqiliq 2025-yili awghustta yawropagha baridighan bir sayahet omikige tizimlatqan. germaniyening noyshwanshteyn qelesini ekskursiye qilish jeryanida purset tepip omektin qesten ayrilghan jang, myunxendiki dunya uyghur qurultiyining bash ishtabigha yetip barghan we panahliq tiligen. uning yenidiki kulreng somkigha qachilanghan kompyuterda uyghurlarning basturulushigha ait milyonlighan kishini chochutidighan delil-ispatlar bar idi.
turme we lager ichidiki korunushler insan qelipidin chiqqan qiyin-qistaqlar bilen tolghan. jang yaboning eytishiche, uning asasliq wezipisi tutqunlarni soraqxanilargha elip berish bolghan. u bu jeryanda saqchilarning tutqunlarni yaghach toqmaqlar bilen shundaq qattiq urghanliqini, hetta toqmaqlarning sunup ketidighanliqini oz kozi bilen korgen. bir weqede bir saqchining yash bir tutqunning jinsiy ezasigha dessep, uni qesten olturuwetkenlikini teswirligen. turmilerde dawalash sharaitining yoqluqidin her heptide degudek adem olush weqeliri yuz berip turidighanliqi, tutqunlarning qol-putliri saetlep koyzilap qoyulghanliqi seweblik oz jayida siyip qoyush ehwallirining koplikini ashkarilighan.
jang yabo yene uyghurlargha qaritilghan yuqiri texnikiliq we chektin ashqan nazaret sistemisining tepsilatlirini otturigha qoydi. uning bayan qilishiche, saqchilar atalmish «gumandarlar»ning arxipini turghuzup, ularning alaqe xatiriliri, diniy paaliyetliri, hetta qan tekshurush netijilirigiche sistemigha kirguzgen. saqchilargha «adem tutush normisi» berilgen bolup, normini toldurush uchun yalghan delolar toqup chiqilghan. mesilen, wasketbol oynawatqanlar «terrorluq uchun beden cheniqturuwatidu» dep tutup ketilgen. bir naxsha, bir sheir yaki bir eghiz dua kishilerning lagergha qamilishi uchun yeterlik seweb qilinghan. shundaqla, xitay hokumiti uyghurlarning nesebini ozgertish uchun xenzular bilen toy qilghanlargha pul mukapati bergen, boysunmighanlarni «rohiy kesel» dep ayrip tekshurgen.
jang yaboning bu sirlarni ashkarilashtiki heriketlendurguch kuchi uning yengidin qobul qilghan etiqadi we wijdan azabi bilen munasiwetlik. u ozining bir xiristiyan supitide olgendin keyin xuda aldida hesab berish mesuliyitini hes qilghanliqini, hechbolmighanda heqiqetni sozlesh arqiliq oz gunahini yuymaqchi bolghanliqini bildurdi. bu jesur qedemdin keyin, xitay dairiliri uning dadisini tutup ketish we anisigha tehdit selish arqiliq uni qaytip kelishke mejburlighan. «kommunizm qurbanliri xatire fondi»ning tetqiqatchisi doktor adiriyan zenz jang yaboning guwahliqini «bixeterlik sistemisi ichidin hazirghiche elinghan eng tepsiliy meshghulat guwahliqi» dep bahalidi.
