tehriri: d. abdurehim dolet
2026-yili 21-aprel
mezkur maqale yersharilishish dolquni we yengi geopolitikiliq riqabet muhitida ottura asiya rayonining, xususen qazaqistan we qirghizistan jumhuriyetlirining xitaygha bolghan siyasiy, iqtisadiy beqindiliqini, shundaqla bu beqindiliqtin kelip chiqqan xelq ichidiki xitaygha qarshi ijtimaiy xahishni muhakime qilidu. siyasiy pelsepe, jemiyetshunasliq we xelqara munasiwetler nezeriyelirige tayinip turup yezilghan bu maqalining qisqiche mezmuni shuki, xitayning rayondiki iqtisadiy kengeymichiliki we sherqiy turkistandiki insan qelipidin chiqqan basturush siyasetliri ottura asiya xelqlirining kuchluk qarshiliqini qozghimaqta, emma bu doletlerning mustebit hokumetliri ozlirining hakimiyet menpeeti uchun puqralarning nidasigha qulaq salmay, xitayning dolet halqighan basturush sistemisigha maslashmaqta. bu maqalining ehmiyiti xelqara jemiyetke ottura asiyadiki siyasiy kirizisning ontologiyelik, yeni mewjudiyet xarakterlik yiltizini echip berishididur [1].
akademik nuqtidin elip eytqanda, bu mesile peqetla bir doletning tashqi siyasiti bilenla cheklenmeydu. eksiche, u musteqil doletning igilik hoquqi bilen xelqaraliq kapitalning siyasiy shertliri otturisidiki ziddiyetni, shundaqla insan heqliri bilen doletning iqtisadiy menpeeti otturisidiki exlaqiy tallashni oz ichige alghan intayin murekkep kirizistur. sowet ittipaqi yimirilgendin keyin musteqilliqqa erishken bu doletler siyasiy kimlik yaritish bilen iqtisadiy tereqqiyatni qolgha kelturush otturisida izchil ganggirap kelmekte. xelqaraliq tetqiqatchilar korsitip otkendek, ottura asiyada demokratiyelishish musapisining meghlup bolushi del mushu xil siyasiy we iqtisadiy beqindiliqni menbe qilghan hakimiyet qurulmisi bilen zich munasiwetlik bolup, hokumet dairiliri xelqning iradisige emes, tashqi kuchlerning tirikige tayinishni tallimaqta [2].
xitayning rayondiki tesir kuchining mislisiz derijide eshishigha egiship, ottura asiyadiki awam xelqning milliy kimlik, dolet musteqilliqi, jughrapiyelik putunluk we iqtisadiy erkinlik toghrisidiki endishiliri kunsayin ashmaqta. bu xil endishiler jemiyetning asti qatlimidin ustige qarap tereqqiy qilip, asta-asta ashkara siyasiy namayishlargha, shundaqla xelqning oz hokumetlirige bolghan chongqur ishenchsizlikige ayliniwatidu. hokumet bilen xelq otturisidiki bu xil yatlishish, emeliyette demokratik mexanizmlarning kemchillikidin we xelqning awazini anglash, ular bilen dialog ornitish yollirining taqilip qelishidin kelip chiqqan tarixiy tiragediye hesablinidu. hokumetler peqetla kuch ishlitip basturushqa mayil bolghachqa, ijtimaiy ziddiyetler teximu keskinleshmekte [3].
qazaqistan we qirghizistan qatarliq doletlerde yuz beriwatqan xitaygha qarshi xahishlarni ipadiliguchi namayishlar peqetla mehelliwi xarakterlik kichik weqeler yaki addiy bir milletchilik herikiti bolmastin, belki yershari xarakterlik erkinlik bilen diktatura otturisidiki pelsepewiy kureshning kichiklitilgen janliq korunushidur. bu doletlerdiki hokumetlerning xitay bilen bolghan shexsiy we dolet derijilik iqtisadiy munasiwitini qoghdash uchun oz puqralirini rehimsizlerche turmige tashlishi, zamaniwi siyasetshunasliqtiki «makiyawellizm» (yeni, siyasiy menpeet we hoquqni saqlap qelish uchun her qandaq exlaqiy pirinsipni qurban qilish) pelsepisining eng tipik ipadisi bolup qalmaqta [4].
shunga mezkur maqalimiz del mushu yuksek nuqtidin yekun chiqirip, sherqiy turkistan kirizisining xitay bilen ottura asiya otturisidiki geopolitikiliq munasiwetlerge qandaq chongqur tesirlerni korsitiwatqanliqini analiz qilidu. shundaqla, xitayning dolet terrorizmining dolet halqighan basturush mexanizmi supitide ottura asiya doletlirining edliye sistemilirigha singip kirip, qandaq ijra qiliniwatqanliqini jemiyetshunasliq, siyasetshunasliq we insan heqliri xelqara qanunliri asasida her tereplime yorutup beridu.
yengi mustemlikichilik we siyasiy iqtisad: xitayning ottura asiyadiki singip kirish mexanizmi
xitayning ottura asiyadiki iqtisadiy kengeymichiliki aldi bilen uning meshhur «bir belwagh bir yol » qurulushi arqiliq mislisiz derijide dolet istrategiyesige aylandurulup emelge ashurulmaqta. bu ghayet zor istrategiyelik pilan sirtqi yuzide ul eslihe qurulushi, ozara tutashturush we ortaq gullinishni meqset qilghandek korunsimu, siyasiy iqtisad we pelsepe nuqtisidin elip eytqanda u yengiche bir iqtisadiy mustemlikichilik qurulmisidur. xitay emeliyette ottura asiyani peqetla ozige energiye, xam eshya teminleydighan arqa sep, hemde yawropa bazirigha baridighan istrategiyelik tiransport karidori dep qaraydu [5].
bu jeryanda xitayning meblighi, gherb ellirining dunya bankisigha oxshash teshkilatlirigha oxshimaydighan halda, hechqandaq demokratik shertler, kishilik hoquq olchemliri yaki muhit asrash telipi qoymaydighan bolghachqa, ottura asiyadiki mustebit hokumetlerge, oz hakimiyitini mustehkemlesh we iqtisadiy bohranlardin qutulush uchun intayin jelpkar bilindi. lekin, bu xil «qerz tuziqi» diplomatiyesi rayondiki doletlerni tedrijiy halda qayturghili bolmaydighan iqtisadiy we siyasiy qerzdarliqqa paturup qoydi. qirghizistan we tajikistangha oxshash doletlerning xitaygha bolghan qerzi dolet omumiy qerzining ghayet zor nisbitini igilep, musteqil dolet siyasiti yurguzush iqtidarini palech haletke chushurup qoydi [6].
ottura asiya tetqiqati sahesidiki akademik mutexessisler shuni korsitiduki, xitayning iqtisadiy singip kirishi biwasite halda ottura asiyadiki «yengi patrimoniyalizm» (Neo-patrimonialism), yeni dolet hoquqi bilen shexsiy menpeet bir-birige gireliship ketken dolet qurulmisini teximu ebjesh we chirik ehwalgha chushurup qoydi. xitay shirketliri meblegh salghanda yerlik xelq bilen normal munasiwet ornitish, ijtimaiy mesuliyetni ustige elish ornigha, xizmetni peqet yerliktiki hoquqdar siyasiy serxillar bilenla mexpiy menpeet almashturush, yeni para we astirtin kelishimler arqiliq bejirishni tallidi [7].
yerlik hokumet emeldarlirining xitay meblighidin paydilinip shexsiy yanchuqini tompaytishi we dolet bayliqini talan-taraj qilishi rayondiki chiriklikni mislisiz derijige yetkuzdi. qirghizistan paytexti beshkektiki issiqliq elektir istansisining remont qilinish jeryanida xitay shirketliri we qirghiz emeldarliri teripidin yuz bergen on milyonlighan dollarliq chiriklik setchiliki buning tipik, intayin reswa bir misalidur. bundaq misallar peqetla bir iqtisadiy jinayet bolup qalmastin, belki xelqning oz hokumitige we doletni setiwalghan xitaygha bolghan nepritini urghutidighan siyasiy partlatquchqa aylandi [5].
jemiyetshunasliq we sinipiy analiz nuqtisidin qaraydighan bolsaq, siyasiy serxillar bilen awam xelq otturisidiki bu ghayet zor menpeet perqliri jemiyette kelishturgusiz qattiq bir sinipiy ziddiyetni peyda qildi. hokumet bashliqliri we siyasiyonlar xitayning meblighini «iqtisadiy tereqqiyatning motori» dep terghib qilsimu, adettiki xelq uchun bu xil meblegh selish peqet muhitning bulghinishi, qimmetlik yer-zeminlarning tartiwelinishi we ozlirining ish pursitining cheteldin kelgen turkumligen xitay ishchiliri teripidin igiliwelinishidinla ibaret bolup qaldi [8].
xitay dolet igilikidiki yaki xususiy shirketler ottura asiyada meblegh salghanda yaki ul-eslihe qurulush turlirini hoddige alghanda, kopinche ozlirining texnik xadimlirinila emes, belki addiy qara emgekchilirinimu zor turkumde elip kelidu. bu ehwal yerliktiki ishsiz yashlarning ghezipini teximu orlitiwetken bolup, yerlik xelqning qelbide ijtimaiy adaletsizlik tuyghusini yuqiri pellige chiqardi. xelq oz wetinide turupmu bu xil tengsizlikke duch kelgende, ozlirini musteqil doletning igisi emes, belki kuchluk imperiyelik kapitalning qurbani supitide hes qilishqa mejbur boldi.
muhit asrash we ekologiyelik ang nuqtisidin eytqanda, xitay shirketlirining weyran qilghuchi qezish usulliri xelqni gheliyangha kelturdi. qirghizistanning solton-sari (Solton-Sary) altun keni qatarliq turliride xitay kan shirketlirining yaylaqlarni we su menbelirini eghir derijide bulghighanliqini, charwa-mallarning zeherlinip olup ketiwatqanliqini korgen xelq, oz turmush menbesidin ayrilip qelish qorqunchi bilen kochilargha chiqti. bu weqeler hokumet dairilirining qattiq basturushigha uchrighan bolsimu, xitay karxanilirigha bolghan chongqur nepretni hergiz peseytelmidi [9].
shuning bilen bir waqitta, hokumetning ashkariliq derijisining towen bolushi we siyasiy chiriklik hokumet bilen xitay otturisidiki mexpiy kelishimlerning jemiyette normallishishini kelturup chiqardi. qanunning ustunluki we demokratik nazaret mexanizmi kemchil bolghan bu mustebit ellerde, awam xelq doletning qaysi yerlirining, qaysi kanlirining qachan we qanchilik meblegh bedilige xitaygha setiwetilgenlikini yaki kepillikke berilgenlikini hechqachan toluq we toghra bilelmeydu. bu xil uchur yepiqliqi jemiyette her xil suyqest nezeriyelirining we tehdit wehimisining yamrishigha biwasite turtke bolidu [10].
yighip eytqanda, xitayning ottura asiyadiki iqtisadiy singip kirishi peqetla bir addiy kapital eksporti bolmastin, belki u putkul bir rayonning siyasiy ekologiyesini buzup tashlighan, dolet hakimiyitini oz xelqige yatlashturghan we dolet erbablirini exlaqiy jehettin weyran qilghan sistemiliq qurulushtur. dolet rehberlirining koz aldidiki xitay meblighi uchun xelqning milliy ghururi we puqralarning kishilik hoquqini qurban qilishi, siyasiy pelsepede hakimiyetning qanuniy we exlaqiy tuwrukini yoqitishi hesablinidu [11].
shu sewebtin, kelguside rayondiki doletlerde iqtisadiy yimirilish korulse yaki hakimiyette tasadipiy siyasiy ozgirishler yuz berse, xitayning bu chirik qurulmisi eng birinchi bolup xelqning qehri-ghezipige, zorawanliqigha uchraydighan asasliq nishan bolup qalidu. bu nuqta ottura asiyadiki sinofobiyening (xitay qorqusining) asasiy pisxikiliq yiltizini we namayishlarning heriketlendurguch kuchini sherhilesh uchun intayin muhim nezeriyewi asastur [12].
tarixiy es, kimlik kirizisi we ijtimaiy pisxologiye: sinofobiyening oyghinishi
ottura asiyadiki xitaygha tutulghan tutum yaki sinofobiye (Sinophobia) peqet quruq irqiy ochmenlik yaki tashqi kuchlerning yalghan uchur tarqitishining mehsuli bolmastin, belki u kuchluk tarixiy, ijtimaiy pisxologiyelik we emeliy siyasiy-iqtisadiy kirizisler asasigha qurulghan murekkep ijtimaiy hadisidur. tarixqa nezer salsaq, yawroasiya yayliqidiki kochmen milletler bilen ottura tuzlengliktiki xitay imperiyeliri otturisidiki nechche ming yilliq qanliq toqunushlar xelq eghiz edebiyatida, qehrimanliq dastanlirida xitayni rehimsiz, hiyliger we aldamchi bir hokumran kuch supitide este tutup kelgen [9].
bu xil eneniwi, tarixiy qorqunch we sezgurluk sowet ittipaqi dewridiki sistemiliq, dolet derijilik ideologiyelik teshwiqatlar arqiliq teximu chongqurlashturulghan we olchemleshken. 1960-yillardiki sowet-xitay diplomatik munasiwitining buzulushidin we chegra toqunushliridin keyin, moskwaning kontrolluqidiki metbuatlar we maarip sistemisi xitayni dunya tinchliqigha, hemde ottura asiya xelqlirining fizikiliq mewjutluqigha biwasite tehdit seliwatqan asasliq dushmen qilip teswirligen. mana bu kollektip ijtimaiy es bugunki kundimu awam xelqning pisxikisidin tamamen yoqilip ketkini yoq [13].
tetqiqatlar shuni korsitiduki, gerche nurghunlighan ottura asiyaliqlar xitaygha nisbeten biterep yaki bilimsizlik halitide, yeni «xitayni bilmes » (Sino-agnostic) bolsimu, emma uchurning kemchilliki ularni suyqest nezeriyelirige nisbeten intayin asan aldinidighan haletke chushurup qoyidu. xitay shirketlirining ozini yepiq tutushi, yerlik medeniyetke hormet qilmasliqi we xitay hokumitining yumshaq kuch (soft power) siyasitining meghlubiyiti xelq arisidiki bu namelum qorqunchni real ochmenlikke aylandurmaqta [9]. xitay hokumiti qurghan kungzi inistitutliri peqet til ogitish bilenla cheklinip, medeniyet jehette xelqning qelbige kirishte tarixiy we diniy tosalghularni yengelmidi.
musteqilliqtin keyinki dewrge kelgende, bu xil xahishning qayta oyghinishi we kochiyishige emeliy siyasiy we iqtisadiy kirizisler, jumlidin nopus we yer xewpsizliki mesilisi bewasite seweb boldi. 2016-yili qazaqistan hokumiti yeza-igilik yerlirini chetelliklerge uzun muddet ijarige berish toghrisidiki yer islahati qanunini otturigha qoyghanda, putkul xelqning naraziliqi yanar taghdek partlidi. qazaqistan xelqi uchun qazaq dalisi, yeni yer-zemin peqetla bir iqtisadiy menbe emes, belki ularning ontologiyelik mewjutluqining, milliy ghururi we tarixiy mirasining yadrosi idi [10].
shu qetimliq namayishchilarning yetekchiliri bolghan, keyinche sotlinip besh yilliq turmige hokum qilinghan makis boqayew (Max Bokayev) we talghat ayan (Talgat Ayan) xelqning chongqur qorqunchini eks etturup, ijtimaiy taratqularda «wetining xewp astida!» degen agahlandurush shoari bilen nechche on minglighan kishini sheher kochilirigha bashlap chiqti. bu heriket peqetla hokumetning bir turluk yer siyasitige bolghan addiy qarshiliq emes, belki xitayning demografiyelik we siyasiy jehettin qazaqistanni jimjit halda besiwelishigha bolghan kuchluk meniwi we milliy qarshiliq idi [11]. hokumet axirida elning ghezipidin qorqup, bu yer islahatini emeldin qaldurushqa mejbur boldi.
buningdin bashqa, ijtimaiy angda yene bir muhim pisxologiyelik amil demografiyelik we etnik qorqunch wehimisidur. ottura asiyadiki xelqler nopus jehettin nisbeten az bolghachqa, xitayning bir milyard tot yuz milyonluq ghayet zor, yutuwalghuchi nopusi aldida ozlirini intayin ajiz we xeter ichide hes qilidu. ijtimaiy taratqularda xitay ishchilirining koplep rayongha kirishi we yerlik qazaq yaki qirghiz qizliri bilen toy qilishigha dair teshwiqat we suretlerning tarqilishi milletchiler teripidin doletning milliy sapliqigha we gen bixeterlikige qilinghan biwasite tajawuz dep qaraldi [14].
qirghizistandimu 2013- we 2019-yilliri xitay ishchiliri bilen yerlikler otturisida yuz bergen qurulush meydanliridiki tuqunushlar del mushu xil etnik ziddiyetning we ijtimaiy tengsizlik tuyghusining netijisi idi. mesilen, qirghizistandiki «qiriq choralar» (Kyrk Choro) gha oxshash ashqun milletchi teshkilatlar del mushu xelq arisidiki qorqunchtin paydilinip meydangha keldi. ular xitay kongul echish sorunlirini, karxanilarni we bazarlarni tekshurup, goya ozlirini doletning milliy ghorurini qoghdighuchi qehrimanlardek korsitishke urundi. bundaq ashqun guruppilarning peyda bolushi, emeliyette qanunning ajizliqini we doletning xelqni qoghdash iqtidarigha bolghan ishenchning yoqalghanliqini korsitidu [15].
iqtisadiy qurulma nuqtisidin, xitayning soda kengeymichiliki kichik tijaretchilerning jan tomurini boghdi. qirghizistan we qazaqistandiki dordoy (Dordoi) we qarasu (Karasuu) qatarliq chong kolemlik asasliq soda bazarlirini xitay tijaretchilirining yoshurun igilep ketishi, yerlik karxanichilar we kichik sodigerlerning riqabette yengilip weyran bolushigha seweb boldi. chunki xitay sodigerliri xitay dolitining yumshaq qerzliridin we erzan mal menbeliridin nep alatti. bu ehwal sodigerler sinipida xitaygha qarshi kuchluk iqtisadiy milletchilikni barliqqa kelturdi [16].
siyasiy we jemiyetshunasliq nezeriyeliride, bu xil sinofobiye hadisisini yene oktichi siyasetning wasitisi, yeni «besimni yotkesh mexanizmi» supitide chushinishke bolidu. qattiq mustebit tuzum astida hokumetning ozini, siyasitini we dolet rehbirini biwasite tenqid qilish intayin xeterlik we turmige kirish bilen netijilinidighan bolghachqa, xelq oz ghezipini, siyasiy we iqtisadiy naraziliqini hokumet bilen chemberches baghlanghan xitaygha we xitay turlirige qaritish arqiliq ashkara qilmaqta. shunga, «xitaygha qarshi turush» mahiyette «chirik we satqun hokumetke qarshi turush» ning bixeterrek simwoligha aylinip qaldi [12].
yighinchaqlighanda, ottura asiyadiki xitaygha qarshi xahish xelqning oz fizikiliq mewjutluqini, milliy kimlikini, dolitining igilik hoquqini we kelechek ewladlirini qoghdap qelish uchun qilghan qetiy iradisining mehsulidur. bu peqet bir kor ochmenlikla emes, belki igilik hoquqining qoldin ketish xewpige, medeniyet jehette yutulup ketish tehditige we hakimiyetning setilip ketishige yuzlengen bir milletning tebiiy, ozini qoghdash refleksidur.
sherqiy turkistan amili: etnik rishte, kimlik kirizisi we xelqaraliq surkilish
ottura asiya bilen xitay munasiwitidiki eng nazuk, pisxikiliq jehette eng hessiyatliq we exlaqiy jehette eng qanliq tugun, shek-shubhisizki, sherqiy turkistan kirizisidur. jemiyetshunasliq we xelqara siyaset nuqtisidin elip eytqanda, sherqiy turkistan ottura asiya doletlirining siyasiy engi, tarixiy kimliki we exlaqiy tomuri sinilidighan eng chong sinaq meydanigha aylandi. chunki u yerdiki milyonlighan uyghur, shundaqla 1.6 milyondin artuq qazaq we 200 mingdin artuq qirghiz ottura asiya xelqliri bilen til, din, medeniyet, qan-qerindashliq, hetta biwasite tughqanchiliq jehettin ayrilmas rishtige ige [17].
-2017yilidin bashlap, xitay hokumiti sherqiy turkistanda 21-esirdiki eng rehimsiz irqiy we medeniyet qirghinchiliqini hemde dolet terorizmi xarakteridiki yighiwelish lagerliri siyasitini yolgha qoydi. milyonlighan uyghurlar bilen bille yuzminglighan qazaq we qirghizlarmu hechqandaq qanuniy sewebsizla, peqetla islam dinigha etiqad qilghanliqi, milliy kimlikini saqlighanliqi we cheteldiki tughqanliri bilen alaqe qilghanliqi uchunla bu jehennemge tashlandi. xitayning bu herikiti peqet addiy bir dolet ichki siyasiti bolmastin, belki putkul turk-islam kimlikige qilinghan sistemiliq, istrategiyelik yoqitish hujumi idi.
bu echinishliq we qorqunchluq ehwal qazaqistan we qirghizistan qatarliq doletlerdiki adettiki puqralar arisida mislisiz derijide dehshet, chochush, ich aghritish we qattiq ghezep qozghidi. bu doletlerdiki xelq oz uruq-tughqanlirining, qerindashlirining sherqiy turkistandiki lagerlarda qiyin-qistaqqa eliniwatqanliqini, diniy etiqadining depsende qilinip meschitlerning cheqilghanliqini we quranlarning koydurulgenlikini taratqularda we qechip chiqqanlarning aghzidin oz kozi bilen kordi we anglidi. xitayning esebiy assimilyatsiye siyasiti rayon xelqining qelbide xitaygha bolghan yirginish we dushmenlik tuyghusini tarixtiki eng yuqiri pellige chiqardi.
deslepte qazaqistan xelqi bu zulumgha we adaletsizlikke qarshi turush, xitay dolitige bolghan besimni ashurush arqiliq lagerdiki tughqanlirini qutuldurush uchun ozlukidin xelq ichidin chiqqan siyasiy we kishilik hoquq teshkilatlirini qurdi. buning ichidiki eng meshhuri we tesir kuchi eng chong bolghini «atajurt pidaiyliri» (Nagyz Atajurt Eriktileri) herikiti bolup, serikjan bilesh bashchiliqidiki bu kishilik hoquq orgini ghayet zor jasaret we tewekkulchilik bilen sherqiy turkistandiki qirghinchiliq pakitlirini, jumlidin xitayning jinayetlirini putun dunyagha ashkarilidi [18].
atajurt herikiti xizmet qilghan yillarda ular 11 mingdin artuq guwahchining sinliq ispatlirini toplap YouTube qaniligha chiqardi. bu sinlarda qazaqlar, uyghurlar oz yeqinlirining kimliklirini koturup yighlap turup guwahliq berdi. bu ghayet zor guwahliq ambiri xitayning «terbiyelesh mektipi» degen yalghan teshwiqatlirini putunley bitchit qilip tashlidi we gherb taratquliri, kishilik hoquq teshkilatliri uchun shinjangdiki weziyetni yorutup beridighan eng ishenchlik we muhim birinchi qol menbege aylandi. lekin, xitay hokumiti tigh uchini bu YouTube qaniligha qaritip, uning sinlirini sistemiliq kollektip shikayet qilip taqitiwetkendin keyin, atajurt oz arxiplirini Odysee qatarliq merkezleshmigen supilargha yotkeshke mejbur boldi [19].
mushu jeryanda, kishilik hoquq we xelqara qanun nuqtisidin elip eytqanda, sherqiy turkistandin qechip chiqqan seyragul sawutbay qatarliq lager shahitlirining soti qazaqistan jemiyitide mislisiz silkinish we exlaqiy soallarni qozghidi. uning lagerdiki echinishliq qiyin-qistaqlarni sot meydanida yighlap turup bayan qilishi putkul qazaqistan xelqini koz yeshigha gherq qildi. gerche xelq uni qoghdashqa, panahliq berishke putun kuchi bilen tirishqan, kochilargha chiqqan bolsimu, emma xitayning diplomatik besimi astida hokumet uninggha panahliq berishni qetiy ret qilip, axirida uni yawropagha, yeni shiwetsiyege ketishke mejburlidi. bu doletning oz qerindishini qoghdashtiki siyasiy ajizliqining tipik ipadisi idi [17].
emma bu yerde eng chong pelsepewiy, siyasiy we exlaqiy pajie shu boldiki, qazaqistan we qirghizistan hokumetliri oz qerindashlirini, tarixiy wetinige qaytip kelgen dolet puqralirini («qandashlarni») qoghdash, shundaqla insaniy heq-hoquqlarni yaqilash ornigha, xitayning iqtisadiy menpeeti, yoshurun qerzliri we siyasiy besimigha bash egip, mutleq sukut qilishni tallidi. bu dolet hakimiyitining exlaq bilen menpeet toqunushida sheytan bilen kelishim tuzgenlikining, exlaqning putunley meghlup bolghanliqining echinishliq we reswa korunushidur.
bu xil sukut we basturushning eng yuqiri pellisi, 2019-yili martta qazaqistan hokumitining beyjingning besimi bilen serikjan bileshni qolgha elishi, keyinche uni turmige tashlap awazini boghushi boldi. u axirida «milliy ochmenlik qozghash» jinayitini boynigha elishqa we yette yilghiche siyasiy paaliyetlerni toxtitishqa mejburlinip, surgun qilinish xarakteride amerikigha ketishke qistaldi [20]. bu sotlinish jeryani sherqiy turkistan mesiliside doletning xitay pozitsiyesige toluq we qetiy teslim bolghanliqini ochuqlashturup berdi. hokumet uchun xitaydin kelidighan meblegh, yipek yolidiki soda toxtamliri, oz xelqining qan-qerindashlirining hayati we milliy izzitidin nechche hesse qimmetlik bilindi [21].
bu pisxikiliq muhit tarixiy wetinige qaytip kelgen qazaqlar (qandashlar) jemiyitide mislisiz kirizis we xamushluq yaratti. ular tarixiy wetinige kelgende musteqil hokumiti teripidin qoghdilishni, baghrigha besishni umid qilghan idi, emma qazaqistan hokumiti xitay bilen til birikturup ularning awazini kuch bilen boghdi we turmiler bilen qorqutti. bu bir putun milletning meniwiyitige, ishenchisige urulghan intayin eghir, eslige kelmes pisxologiyelik zerbe boldi.
shunglashqa, sherqiy turkistan amili peqet xitayning terghib qilghinidek addiy bir «doletning ichki mesilisi» bolmastin, belki u xelqara geopolitikidiki we ottura asiya doletlirining exlaqiy chek-chegrasidiki ul teshining birige aylandi. bu kirizis xitayning «tinch qed koturush» we «ortaq gullinish» shoarining arqisida yoshurunghan rehimsiz, assimilyatsiyechi we kengeymichi jahangirlik mijezini ottura asiya xelqige putunley echip tashlap berdi. bu realliqni xelq toluq chushengen bolsimu, hakimiyet beshidiki siyasiyonlar buni bilip turup ret qilmaqta we menpeet uchun koz yummaqta.
dolet terrori, dolet halqighan basturush we edliyelik setilish
«dolet halqighan basturush» (Transnational Repression) zamaniwi siyasetshunasliq we xelqara kishilik hoquq qanunida, mustebit we diktator doletlerning oz dolet chegrasidin yiraqqa halqip, chetellerde panahliniwatqan siyasiy oktichilerni, paaliyetchilerni we az sanliq milletlerni tehdit selish, tutqun qilish yaki jimiqturush uchun bashqa musteqil doletlerning hokumet we edliye apparatlirini qanunsiz wasite qilip qollinish qilmishini korsitidu [22]. xitay nowette dunya boyiche bu sahede eng ilghar texnikilargha ige, eng kolemlik dolet terrorini, dolet halqighan basturushni rehimsizlerche ijra qilghuchi dolettur. xitay ozining iqtisadiy qudriti, interpolni suyiistemal qilish we diplomatik besimliri arqiliq bashqa doletlerni ozining saqchisigha aylanduruwaldi.
-2026yili 4-ayda qazaqistanda yuz bergen, 19 neper atajurt kishilik hoquq paaliyetchisi ustidin elip berilghan, xelqarani heyran qaldurghan keng kolemlik sot hokumi, del mushu dolet halqighan basturushning eng rezil, eng opochuq we yalingach korunushidur. bu weqe qazaqistanning edliye sistemisining musteqilliqini qurban qilip, xitayning xelqaraliq basturush mexanizmining bir tarmiqigha aylinip qalghanliqining tarixiy burulush nuqtisi hesablinidu.
bu pajielik deloning bashlinishi, 2025-yili 11-ayning 13-kunige tutishidu. shu kuni, 19 neper atajurt paaliyetchisi qazaqistan bilen xitay chegrasigha yeqin bolghan ghaljat yezisida tinch namayish otkuzgen. ularning bu namayishidiki asasliq telepliri, xitay hokumiti teripidin 2025-yili 7-ayda sherqiy turkistanda hechqandaq jinayi sewebsizla tutqun qilinghan qazaqistan puqrasi alimnur turghanbayni (Alimnur Turganbay) shertsiz qoyup berish idi. alimnur turghanbay bir qanche yil ilgiri sherqiy turkistanda peqetla namaz oqughanliqi uchun 17 yilliq kesiwetilgen jiyeni serik dawutbekning heq-hoquqini telep qilip xelqarada sin tarqatqan we tegishlik erzlerni sunghan bolup, del mushu seweb bilen xitayning qara tizimlikidiki siyasiy zerbe berish nishanigha aylanghan idi [23].
bu qetimliq tinch namayishta paaliyetchiler xitay kommunistik partiyesining mustebit, qanxor tuzumige qarshi ghezeplik shoarlarni towlap, xitayning dolet bayriqi we shi jinpingning suritini koydurush arqiliq ozlirining milliy naraziliqini, siyasiy ghezipini kuchluk ipadiligen. deslepte qazaqistanning yerlik saqchiliri we qanun ijra qilghuchiliri bu heriketni peqet memuriy jazagha tartilidighan addiy bir «ushshaq qilmish» (yeni jemiyet amanliqini qesten buzush) supitide bir terep qilip, namayishchilargha peqet 7 kundin 15 kungiche bolghan qisqa muddetlik memuriy qamaq we jerimane jazasi bilen ayaghlashturghan idi. bu halet musteqil bir dolet bolghan qazaqistan qanunidiki mushu xil namayishlarni bir terep qilishning normal yurushush jeryani idi [24].
biraq, weziyet del 2025-yili 11-ayning 14-kunidin bashlap bir kechidila, oylap yetkusiz derijide putunley ozgerdi. xitayning almutada turushluq konsulxanisi qazaqistan tashqi ishlar ministirliqigha jiddiy we agahlandurush xarakteridiki resmiy diplomatik nota tapshurup, bu namayishni «xitayning milliy izzitige we dolet rehbirige qilinghan qestenlik, ashkare ighwagerchilik» dep teswirligen we qazaqistan hokumitining bu ishqa derhal siyasiy jehettin arilishishini hemde namayishchilargha qarita eghir jinayi tedbir korushini yuqiri teleppuzda telep qilghan. xitayning bu bir parche notisila qazaqistanning ozining putkul edliye sistemisini oz xelqige qarshi qoral qilip ishlitishke we burunqi memuriy qararni ozgertiwetishke yetkudek ghayet zor kuchke we buyruqqa ige boldi [23].
notining arqisidinla qazaqistan dairiliri, yeni tekshurguchiler we teptishler ozliri chiqarghan memuriy jazani bikar qilip, paaliyetchilerge qarshi biwasite eghir jinayi ishlar delosi turghuzdi. paaliyetchiler qazaqistan jinayi ishlar qanunining dunyagha meshhur, xelqara kishilik hoquq organliri izchil tenqidlep keliwatqan we qorqunchluq 174-maddisi, yeni «milliy, ijtimaiy yaki sinipiy ochmenlik qozghash» jinayiti bilen resmiy eyiblendi. kishilik hoquq kozetkuchiliri, akademiklar we qanunshunaslar kop qetim korsitip otkendek, bu 174-madda qazaqistandiki mustebit hakimiyetning ozlirige qarshi siyasiy oktichilerni jimiqturushidiki, ularning awazini boghushidiki eng muhim we xalighanche ishlitidighan qanuniy qorali bolup, uning qanuniy eniqlimisi qesten mujmel qilinghan we hakimiyetning, shundaqla xitayning siyasiy xahishi boyiche chushendurushke tamamen maslashturulghan idi [25].
-2026yili 1-aydin bashlap, namayish yuz bergen jaydin nechche yuz kilometir yiraq bolghan, sotning tesirini azaytish meqsitide taldiqorghan shehirige yotkelgen sot, qattiq yepiq we binormal halette elip berildi. musteqil kozetkuchiler, xelqaraliq muxbirlar we kishilik hoquq adwokatlirining sotni izchil we ashkara kozitishige dolet bixeterliki we bashqa her xil asassiz bahaniler bilen cheklime qoyuldi. sot jeryanida xitay dolitining qirghinchiliq siyasitige qarshi pikir qilish bir putun «xitay millitige we etnik topqa nepretlinish» supitide tonushturulup, puqralarning siyasiy pikir bayan qilish erkinliki, naraziliq bildurush hoquqi, asasiy qanunluq soz erkinliki putunley depsende qilindi we inkar qilindi.
-2026yili 13-aprel kuni, sotchi erjan baybolof (Erzhan Baibolov) teripidin chiqirilghan axirqi hokum heqiqiy menidiki bir qanuniy mesxire we edliyelik tiragediye boldi. sotqa tartilghan 19 neper paaliyetchining hemmisi birdek jinayetchi dep bekitildi. ularning ichidiki 11 nepiri (bularning ichide atajurtning nowettiki yetekchisi, bekzat meqsutqanmu bar idi) besh yilliq muddetlik eghir turme qamaq jazasigha; qalghan sekkiz nepiri doletning qattiq cheklengen we nazaret qilinidighan erkinliktin mehrum qilish, yeni mehellidin ayrilmasliq jazasigha biwasite hokum qilindi [26]. buningdin bashqa bu 19 kishining hemmisining keyinki uch yilghiche hechqandaq siyasiy we ijtimaiy paaliyetlerge qatnishishi cheklendi, shundaqla ular xeterlik siyasiy jinayetchiler tizimlikige kirguzulup, banka hesabatliri tonglitildi we her qandaq iqtisadiy paaliyet qilish hoquqidin mehrum qilindi [27].
bu pajiening eng rehimsiz, insaniyetning wijdanini eng azablaydighan we kishini heyran qalduridighan yeri shuki, turmige hokum qilinghanlar arisida xitayda sewebsiz tutqun qilinghan eri alimnur turghanbayni qutuldurush uchun koz yeshi qilip peryat qilghan bigunah ayal guldariye shehrizadmu bar idi. uning ustige, sot mezgilide yette ayliq eghir hamilidar bolghan, hetta tughut operatsiyesidin keyin ornidin turalmay, kesel kariwitida yetip internet arqiliq sotqa qatnishishqa we hokum anglashqa mejburlanghan nazigul meqsutqanmu jazalanghuchilar tizimlikide bar idi [28]. qazaqistan hokumitining bir chetel diktaturisini xush qilish, uning iqtisadiy yardimini elish uchun oz puqraliri bolghan, adalet tiligen ajiz ayallargha we anilargha mushunchilik rehimsizlik qilishi we wijdansizliqi, doletning exlaqiy jehettin qanchilik chirikliship we towenlep ketkenlikini putun dunyagha ashkarilap qoydi.
xelqaraliq dangliq tetqiqat orunliri we kishilik hoquq teshkilatliri, xususen «kishilik hoquq kozitish teshkilati» (Human Rights Watch), «xelqara kechurum teshkilati» (Amnesty International) we «xelqara kishilik hoquq hemkarliqi» (IPHR) qatarliqlar bu hokumni bir awazdin «adaletning ayagh asti qilinishi», «hokumetning jinayi ishlar qanunini suyiistemal qilishi» degen sozler bilen yuqiri awazda, keskin tenqid qildi [29]. ular qazaqistanning xitay bilen bolghan iqtisadiy munasiwetni, yeni yipek yoli qurulushidiki qerz we mebleghni dep oz puqralarning asasiy qanunluq hoquqlirini we soz erkinlikini qurbanliq qoyigha aylandurghanliqini tarixiy pakit supitide korsitip berdi. bu rehimsiz we siyasiy jaza emeliyette, ottura asiyadiki herqandaq kishining sherqiy turkistan mesiliside xitayni ashkara tenqid qilsa, xitayning emes, belki biwasite oz doliti we oz qanuni teripidin rehimsizlerche jazalinidighanliqidin ibaret bir wehimilik, qanliq qizil signalni rayongha we putun dunyagha tarqatti [30].
siyasiy pelsepe we zamaniwi xelqara hoquqshunasliq nuqtisidin analiz qilghanda, bu delo qazaqistanning edliye musteqilliqining, sotning terepsizlik putunlukining yoqilip tugigenlikining eng roshen alamitidur. qazaqistan sot mehkimisi doletning musteqil asasiy qanuni we xelq iradisige emes, belki xitay diplomatlirining diplomatik notisigha we yoshurun buyruqigha shertsiz boysundi. doletning jazalash, tekshurush apparatliri we turmiliri peqet ichki muqimliqni we adaletni saqlash qorali bolushtin halqip, xitayning dunyawi we xelqaraliq basturush, dolet halqighan teqiblesh mexanizmining ayrilmas bir qismigha, yeni xitayning chegra sirtidiki qorchaq qoraligha aylinip qaldi [31].
bu xil ochuq-ashkara siyasiy we edliyelik setilish hadisisi qazaqistanning musteqil igilik hoquqigha we doletlik ghururigha qaritilghan eng chong siyasiy mesxire we dexli-teruzdur. xitay doliti qazaqistan territoriyesige birer talmu esker chiqarmay turupla, peqet yumshaq kuch, qerz deplomatiyesi, meblegh tehditi we diplomatik besim arqiliqla, qeghez yuzide toluq igilik hoquqluq bir terepsiz doletning qanunini ozining siyasiy dushmenlirini, yeni shinjangdiki qirghinchiliqni ashkarilighuchilarni tazilash uchun ishlitishke muweppeq boldi. bu xil yumshaq emma ejellik dolet halqighan basturush, kelguside sherqiy turkistan mesilisini dunya kuntertipidin yoqitishning we ottura asiya xelqining engidin mejburiy siqip chiqirishning eng esebiy siyasiy istrategiyesi hesablinidu.
geopolitikiliq tengpungluqning yimirilishi we kop qutupluq diplomatiyening kirizisi
qazaqistan we bashqa ottura asiya doletleri musteqil bolghandin tartip ozlirining tashqi siyasitide bashtin-axir «kop qutupluq diplomatiye» (Multi-vector foreign policy) istrategiyesini kuchluk teshebbus qilip we pexirlinip terghib qilip kelgen idi. bu siyasetning merkiziy oqi we logikisi shuki, rusiye, xitay we amerika qoshma shtatliri, shundaqla yawropa ittipaqi qatarliq gherb dunyasi otturisida inchike we siliq bir siyasiy tengpungluqni izchil saqlap, hechqaysi chong doletke putunley beqindi we qorchaq bolup qalmastin, doletning igilik hoquqi, iqtisadiy xewpsizliki we istrategiyelik menpeitini eng yuqiri chekke yetkuzush idi [3].
emma, dunyadiki we xususen yawroasiyadiki murekkep, tez ozgirishchan we rehimsiz geopolitikiliq realliq aldida bu putunley tesewwurgha we konguldiki arzugha tayanghan pelsepewiy we kop qutupluq kozqarash putunley sugha chokti. rusiyening ukrainagha tajawuz qilishidin keyin, gherbning tarixtiki eng qattiq embargosi we iqtisadiy embargosi astida qiyniliwatqan rusiyening rayondiki tesiri, xususen herbiy qoghdash we iqtisadiy teminat kapaliti korunerlik derijide ajizlashti, shuning bilen birge gherb dunyasining rayongha, yeni ottura asiyagha kongul bolushi we meblegh selishi yenila cheklik we nisbeten passip halette qaldi [32].
bu ghayet zor we xeterlik geopolitikiliq boshluqni peqet xitay dolitila ozining ghayet zor kapitali, cheksiz meblighi, bir belwagh bir yol qurulushidiki ul-eslihe turliri we siyasiy hiyle-mikiri bilen tezlikte toldurdi. gherbning demokratiye we kishilik hoquqqa qoyghan telepliri aldida qiynalghan ottura asiya rehberliri, xitayning hechqandaq siyasiy islahat telep qilmaydighan kapitaligha ozlirini atti. netijide, pexirlinidighan kop qutupluq siyaset emeliyette bir tereplimilik we qutulghusiz halda xitaygha beqindiliq we teslim bolush siyasitige aylinip qaldi. bu siyasiy we iqtisadiy beqindiliq doletning ichki mexanizmidiki chiriklik, shundaqla hakimiyetning bir ademge yaki kichik bir guruppigha merkezlishish kesili bilen zich baghlanghanliqi uchun, teximu xeterlik we apet xarakterlik tus aldi. mustebit rehberler oz hoquqini xelqtin qoghdap qelish we shexsiy bayliq toplash, ailisining kelechikini kapaletlendurush uchun putunley xitayning mexpiy qerzlirige tayandi, xitay bolsa bu tarixiy pursettin toluq we ustiliq bilen paydilinip, dolet rehberlirini we dolet apparatlirini siyasiy we diplomatik jehette goruge aldi.
ichki siyasettiki yene bir muhim burulush, qazaqistanning xitay we rusiyege oxshash mustebit doletlerning siyasiy bashqurush endizisini we qanunlirini biwasite kochurup kelip, oz xelqige tetbiqlishidur. mesilen, yeqinda qazaqistan parlamenti maqullighan we rusiyening qanunigha oxshap ketidighan LGBTQ gha qarshi «teshwiqat» ni cheklesh qanuni, puqraliq jemiyitini we musteqil awazlarni jimiqturushning yengi bir qorali supitide xizmet qilmaqta [33]. cheteldin meblegh alidighan ammiwi teshkilatlarning qattiq tizimgha elinishi we ularning «chetel wakaletchisi» dep qarilishi xitay we rusiye modelining ottura asiyada yiltiz tartqanliqini ispatlaydu. shuning bilen birge, musteqil taratqular we muxbirlar hokumetning mislisiz zerbisige uchrimaqta. mesilen, chiriklikni pash qilghan Orda.kz supisining tekshurulushi, bash muherrirlerning oy tutquni qilinishi, hetta ularni qoghdighan adwokatlarning kespiy kinishkisining tartiwelinishi doletning puqralarning soz erkinlikige qilghan biwasite tajawuzidur [33]. bundaq diktatora xahishi, doletning yoqilip beriwatqan demokratik niqabini putunley yirtip tashlap, xelq bilen hokumet otturisidiki ishench kowrukini weyran qildi.
ekologiye we energiye siyasitidimu hokumet xelqning awazini boghmaqta. qazaqistanda yengidin qurulmaqchi bolghan yadro elektr istansisigha qarshi pikir bayan qilghan, muhit asrashni telep qilghan aktiwistlar «topilang chiqirishqa urunush» jinayiti bilen eyiblinip, sotlinip jazalandi [34]. dolet ozining qararlirigha qarshi chiqqan her qandaq kishini, meyli u siyasiy oktichi yaki muhit asrighuchi bolsun, sistemiliq halda tazilashni we turmige tashlashni ozining eng muhim wezipisi qilip bekitti. xuddi qirghizistanda maarip sahesidiki musteqil sabat (Sapat) mekteplirining dolet teripidin tartiwelinip turkiye hokumitige setip berilishige oxshash, qazaqistanmu chetel hokumetliri uchun oz ichide tazilash elip barmaqta.
shu wejidin, ottura asiya xelqlirining xitaygha qarshi xahishi, kochidiki naraziliqliri we namayishliri emeliyette ozining setilghan hakimiyitige, chirik we chetelge beqindi sistemisigha bolghan qarshiliqning biwasite we qanliq simwoligha aylandi. xelq xitayning tajawuzidin qanchilik nepretlense, xitaygha doletni satqan oz hokumitidin we emeldarliridin shunchilik nepretlenmekte [35]. bu ehwal demokratiyeni ret qilghan hakimiyetlerning axiri berip yengi tiptiki mustemlikining qorchaqlirigha aylinip qelishining eng tipik tarixiy korunushi bolup hesablinidu.
xulase
xulase qilip eytqanda, xitayning ottura asiyadiki siyasiy we iqtisadiy kengeymichiliki peqetla addiy bir qisqa muddetlik meblegh selish pilani bolmastin, belki u intayin sistemiliq we uzun muddetlik bir geopolitikiliq yutush istrategiyesidur. u peqetla tebiiy bayliq we kanlarni talishish bilen cheklenmeydu. xitayning tup meqsiti bir putun rayonning etnik kimlikini, tarixiy rishtini suslashturush, xelqler arisidiki islamiy we turkiy tomurni uzup tashlash we axirida siyasiy, iqtisadiy, we medeniyet jehette putunley ozige beqindi qilip dolet musteqilliqini weyran qilishni nishan qilghan yengiche mustemlikichilik herikitidur.
19 neper atajurt paaliyetchisining xitayning bir parche notisi bilenla oz dolitide eghir jinayetler bilen turmige tashlinishi, bu geopolitikiliq meghlubiyetning, dolet igilik hoquqining yoqilishining eng janliq we eng qanliq ispatidur. sot arqiliq oz xelqini xitayning telipi bilen jazalighan qazaqistan hokumiti, doletning mewjut bolup turushidiki eng tup exlaqiy asas, yeni «puqralarni qoghdash» pirinsipini putunley ayagh asti qildi. dolet rehberliri oz xelqining, oz anilirining we turmide azab tartiwatqan qerindashlirining qanliq nidasini boghup, xitayning dolet menpeetini we kapitalini qoghdishi, siyasiy qurulmining qanchilik derijide chirik, satqun we zeipliship ketkenlikini putun dunyagha echip tashlap berdi. bu peqetla bir yerlik sot delosi bolmastin, u xitayning ottura asiyadiki toluq siyasiy ghelibisining we ottura asiya doletlirining yengiche mustemlike dewrige putunley qedem qoyghanliqining tarixiy abidisidur [36].
eger qazaqistan we bashqa ottura asiya doletliri nowettikidin oxshashla, dawamliq turde xitayning diplomatik besimigha we puligha bash egip, oz xelqining erkinlikini we kishilik hoquqini qurban qilishni, heq sozligen puqralirini turmige tashlap basturushni izchil dawamlashtursa, jemiyettiki bu yoshurun naraziliq oti, bu qanliq ghezep yenimu yoghinap, kelguside teximu chong, tizginligili we tosup qalghili bolmaydighan siyasiy we ijtimaiy inqilablargha, qanliq partlashlargha yol achidu. dolet exlaqtin, hokumet xelqtin we edliye sistemisi adalettin ayrilip qalghan chaghda, hechqandaq chetel kapitali yaki shiddetlik herbiy basturush u hakimiyetning yimirilishini we zawalliqqa yuzlinishini tosup qalalmaydu. sherqiy turkistan xelqining esirlerdin beri tartiwatqan derd-elimi we ularni qoghdighuchi ottura asiyadiki jesur xelqlerning tokulgen yeshi we qeni, shek-shubhisizki kelgusidiki tarixiy we geopolitikiliq chong ozgirishlerning tup heriketlendurguch qudretlik kuchi bolup qalghusi.
paydilinilghan menbeler:
1 Lillis, Joanna. Kazakhstan: Nations in Transit 2017 Country Report. Freedom House, 2017.
2 Djumanova, Munisa. Why Has Central Asia Resisted Democratization? Yale Journal of International Affairs, Volume 21, Issue 1, December 7, 2025.
3 Kassenova, Nargis. Kazakhstan: An Aspiring Middle Power in the Heart of Eurasia. Belfer Center for Science and International Affairs, Harvard Kennedy School, Spring 2026.
4 Anonymous Author. Diasporic geopolitics and differentiated policies of transnational repression. Taylor & Francis Online, 2026.
5 Baş, Doğukan. Rising Sinophobia in Kyrgyzstan: The Role of Political Corruption. M.Sc. Thesis, Middle East Technical University (METU), September 2020.
6 Temerko, Anastasia. Anti-China Protests in Kazakhstan: Signaling the Slowdown of the Belt and Road Initiative? Atlas Institute for International Affairs, 2025.
7 Karibayeva Meyer, Akbota. SPECIAL REPORT: Public Attitudes Toward China in Central Asia. Caspian Policy Center, May 11, 2020.
8 Kulintsev, Yuri V., et al. Sinophobia in the Post-Soviet Space. Russia in Global Affairs, No. 3 2020.
9 McGlinchey, Eric. Questioning Sinophobia in Central Asia. PONARS Eurasia Policy Memo, December 2019.
10 Shoraka, Madison. Kazakh Citizens protests against land bills, 2016. Global Nonviolent Action Database, Swarthmore College, 2017.
11 Columbia Global Freedom of Expression. The Case of Max Kebenuly Bokaev and Talgat Tulepkalievich Ayanov.
12 Plakhina, Yevgeniya. How Sinophobia is instrumentalized in Kazakhstan as a form of oppositional politics. Global Voices, 15 June 2021.
13 Umarov, Temur. What’s Behind Protests Against China in Kazakhstan? Carnegie Moscow Center, 2019.
14 Niyazbekov, Nurseit. Potential Democratizing Effects of Central Asian Anti-Chinese Sentiments. OSCE Academy in Bishkek, Policy Brief #55, January 2020.
15 RFE/RL’s Kyrgyz Service. Brawl Exposes Growing Anti-Chinese Sentiment In Kyrgyzstan. Radio Free Europe / Radio Liberty, 2026.
16 Bekmurzaev, Nurbek and Hioe, Brian. Clashes, protests, and raids: The story of backlash to China in Kyrgyzstan. Global Voices, 20 November 2025.
17 Svoboda, Emma. ***Has Kazakhstan Failed Xinjiang’s Ethnic Kazakhs?***. Lawfare, April 5, 2021.
18 Mukanova, Zarina. Introduction to Atajurt Human Rights activities in Kazakhstan. Remote Xuar, May 7, 2024.
19 Waldersee, Victoria and Dave, Paresh. YouTube takes down Xinjiang videos, forces rights group to seek alternative. Reuters, June 25, 2021.
20 Radio Free Asia. Freed Kazakh Activist Says Authorities Offered Plea Bargain to Placate China. August 22, 2019.
21 Agence France-Presse. Xinjiang activist freed in Kazakh court after agreeing to stop campaigning. The Guardian, August 16, 2019.
22 Schenkkan, Nate, et al. Perpetrators and methods of transnational repression and possible counter strategies. European Parliament Directorate-General for External Policies, January 2026.
23 Mukankyzy, Maqpal, et al. China’s Diplomatic Pressure Looms Over Case Against Xinjiang Activists In Kazakhstan. Radio Free Europe / Radio Liberty, January 19, 2026.
24 Corley, Felix. KAZAKHSTAN: Husband jailed in Xinjiang, wife to be jailed from 2027. Forum 18 News Service, 17 April 2026.
25 IPHR & KIBHR. Criminalising Peaceful Protest: Kazakhstan’s Case Against Atajurt Activists. January 15, 2026.
26 Amnesty International. Kazakhstan: Sentencing of 19 activists over peaceful Xinjiang protest a travesty of justice. Press Release, 14 April 2026.
27 Human Rights Watch. Kazakhstan Jails Activists for Peaceful Xinjiang Protest. Dispatches, April 13, 2026.
28 FIDH & OMCT. Kazakhstan: Alarming arbitrary arrest, detention and judicial harassment of 19 human rights activists, including seven-month-pregnant Nazigul Maksutkhan. Urgent Appeal, 2 February 2026.
29 IPHR. Kazakhstan: Convictions of Atajurt Activists Reflect Misuse of Criminal Law to Silence Dissent. April 14, 2026.
30 Kang, Dake. Kazakhstan sentences 19 for protest against repression in China’s Xinjiang region. The Associated Press (AP News), April 16, 2026.
31 Howard, Angela and Burnham, Jack. China Uses Political Leverage To Influence Foreign Courts. Foundation for Defense of Democracies (FDD) Policy Brief, April 15, 2026.
32 Weitz, Richard. Sino-Russian Interactions Regarding Central Asia: Preliminary Summary. Hudson Institute, July 21, 2025.
33 CIVICUS Monitor. Kazakhstan: Pressure on media, LGBTQI+ “propaganda” law, and criminal cases against activists. January 27, 2026.
34 Human Rights Watch. World Report 2026: Kazakhstan. 2026.
35 Koçak, Muhammet and Gürel Yeşilçimen, Gökçen. Kazakhstan’s Anti-China Protests: Implications for the Belt and Road Initiative in Central Asia. Alternatif Politika, 2024.
36 Freedom Now. Kazakhstan: Freedom Now Condemns Sentencing of 18 Human Rights Activists. April 13, 2026.
