surette: uyghur diyasporasining ezaliri 2025-yili 5-iyul kuni kanadaning alberta olkisi edmonton shehride jem bolup, «2009-yilliq urumchi qirghinchiliqini eslimek» paaliyitini otkuzmekte. (suretni artur widak tartiqan/NurPhoto/Getty Images arqiliq)

yalqun uluyol

ABC, 2026-yili 20-aprel

otken on yil ichide, dadam memet yaqupni oz ichige alghan onlighan aile ezalirim peqet uyghur bolghanliqi uchunla xitayning keng kolemlik qamaqxanilar sistemisida ghayib boldi. birleshken doletler teshkilatidiki birleshme bayanatlar, taratqularning keng kolemlik xewerliri we dolet parlamentlirining elip berilghan jinayetlerni qirghinchiliq dep tonushi bilen bizning echinishliq ehwalimizgha xelqaraning diqqiti kucheygende, men bu besimlarning yeqinlirimning qoyup berilishige yeterlik bolidighanliqigha ishengen idim.

biraq, dadamning mejburiy ghayib qilinghanliqigha sekkiz yil bolghan bolsimu, men yenila uning nede ikenliki, salametlik ehwali yaki uni turmige solashqa seweb bolghan eyibleshler heqqide hechqandaq uchurgha ige emesmen. shuning bilen bir waqitta, dunyaning diqqiti bashqa yaqqa buruldi.

dadam 2016-yilidin bashlap shinjang uyghur aptonom rayonida xitay hokumitining eghir kishilik hoquq depsendichilikige uchrighan yuz minglighan kishilerning biridur. xitay dairiliri uyghurlarni we bashqa turkiy musulmanlarni keng kolemlik xalighanche tutqun qilish, naheq turmige solash, parakendichilik xarakterlik nazaret qilish we mejburiy emgekke selishqa duchar qildi.

birleshken doletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissarliqi 2022-yili elan qilghan abide xarakterlik doklatida, xitay hokumitining shinjangda insaniyetke qarshi jinayet sadir qilghan bolushi mumkinlikini xulasilidi. bu etirap qilish uyghur xelqi dunyaning diqqitini qozghighandek korungen az uchraydighan bir peyt boldi. emma shu chaghdimu xitayning yer shari xarakterlik tesiri toluq namayan boldi. bir turkum doletlerning shinjang mesilisini b d t kishilik hoquq kengishining resmiy kun tertipige kirguzush tirishchanliqi beyjingning kuchluk besimi bilen azghine awaz perqide meghlup qilindi. yuz bergen ishlar beyjingning pilani boyiche boldi: tenqidchilerni qorqutush, ittipaqdashlarni toplash we ularni heriketke kelturush, hemde tenqidlerning tesir kuchini uzluksiz ajizlitish.

shinjangda xitay hokumiti kishilerning kundilik turmushi, qanunluq we tinch heriketliri heqqidiki uchurlarni qoral supitide ishlitip, ulargha qarshi qollanmaqta. dairiler hemme ademni, ularning herikitini, alaqisini, telefon ishlitish ehwali we mezmunini, aptomobil ornini we cheteldiki kishiler bilen bolghan alaqisini iz qoghlash uchun «birleshme jeng meshghulat supisi» dep atilidighan keng kolemlik nazaret qilish qorallirini ornatti. dairiler xalighanche we mexpiy halda «sezgur» dep ayrighan doletlerde tughqanliri bar bolghan yaki u doletlerni ziyaret qilghan uyghurlarni tutqun qilish we turmige solash arqiliq, chetel bilen alaqisi barlarni jazalidi. bu qoral yene kishilerning WhatsApp yaki VPN (wirutual shexsiy tor) gha oxshash, doletning bezi nazaretlirini aylinip otushke yol qoyidighan eplerni ishletkuchilerni eniqlap chiqishigha yardem berdi.

beyjing ozige qarshi teshwiqatlarning bedilini ashurush we shinjangda normalliq tuyghusi peyda qilish arqiliq, xelqaraliq himaye qilish paaliyetlirige zerbe berish uchun tajawuzchilarche xizmet qildi. xitay dairiliri cheteldiki uyghurlarni nazaret qilishni kengeytti, diyasporadiki paaliyetchiler we tetqiqatchilarni qorqutti, b d t ning kishilik hoquq mexanizmlirigha dexli qildi hemde chetellik diplomatlar we muxbirlar uchun qattiq kontrol qilinghan teshwiqat sayahetlirini uyushturdi; shuning bilen bir waqitta, kishilik hoquq tekshurguchiliri we b d t mutexessislirining musteqil kirishini tosup qoydi.

biraq, xitayning mesilini bashqa yaqqa burashtiki muweppeqiyiti peqet zulumningla netijisi emes. u yene ozgiriwatqan yer shari muhitinimu eks etturidu. hokumetler tramp hokumitige qarshi ozini qoghdash tedbiri supitide reis shi jinping bilen korushushke ochrette turuwatqan bir peytte, xitaydiki kishilik hoquq mesililiri ikki tereplik alaqilerde daim chetke qeqiliwatidu, bu beyjingning oz jinayetlirini perdazlishigha we xitayni ishenchlik yer shari kuchi hemde amerikigha nisbeten bir tallash supitide qaytidin korsitishige purset yaritip bermekte.

keng kolemlik xalighanche tutqun qilish bashlanghandin buyan sekkiz yilgha yeqin, b d t doklatidin buyan tot yilgha yeqin waqit otken bolsimu, uyghurlargha qaritilghan jinayetler uchun texiche hechqandaq jawabkarliqqa tartish bolmidi. emma, eger bashqa hokumetler beyjingning qilmishlirini ashkara eyiblise, nishanliq jaza tedbirlirini qollansa we kishilik hoquqni ozlirining meblegh selish, soda we bixeterlik siyasetlirige singdurse, jawabkarliqqa tartish mumkin bolidu. awstraliye uchun tashlinidighan muhim bir qedem, mejburiy emgek arqiliq ishlepchiqirilghan her qandaq nersini import qilishni cheklesh qanunini maqullashtur. bundaq qilish peqet xitaydiki zulum astida yashawatqanlar uchunla emes, belki ikki chong kuch — amerika we xitayning uzluksiz hujumi sewebidin besim astida qalghan xelqara kishilik hoquq sistemisining kelgusi uchunmu intayin muhimdur.

xitay oz teshwiqatini kucheytip, dunyaning diqqiti suslashqanseri, beziler shinjangdiki ehwallarning «normalliq» qa qaytiwatqanliqigha ishinishke bashlishi mumkin. bu putunley xatadur. mendin daim heqiqiy normalliqning qandaq bolidighanliqini soraydu. jawabi eniq: erkinlik, jawabkarliq we tosalghusiz kirish.

bular:

• dadamgha oxshash naheq turmige solanghan uyghurlar uchun erkinlik;
• insaniyetke qarshi jinayetler we bashqa depsendichilikler uchun jawabkarliq;
• hemde mutexessislerning — mendek surgundiki uyghur tetqiqatchilarni oz ichige alghan — shinjanggha kirip, ziyankeshlikke uchrighuchilar bilen erkin sozlishelishi, zulumlarni hojjetleshturushi we och elinishtin qorqmay kishilik hoquqni himaye qilalishi uchun tosalghusiz kirish pursitidur.

xitay hokumiti keng kolemlik nazaret qilish sistemisi qurushqa, yuz minglighan kishilerni asassiz turmige solashqa, jawabkarliqtin qechishqa we teshwiqat arqiliq shinjang heqqidiki yer shari xarakterlik chushenchini shekillendurushke yeterlik kuchke ige bolushi mumkin. emma dunya rehberliri amalsiz emes: ular uyghurlar uchun awaz chiqirish, xitayning cheteldiki ziyankeshlik heriketlirini tosush uchun bashqilar bilen hemkarlishish we shinjangdiki kishilik hoquqqa hormet qilinishi uchun konkret tedbirlerni qollinish arqiliq, bu kongul qoyup yasalghan saxta korunushni parchilap tashliyalaydu.

uyghurlarning hayati xeter astida, ulargha sel qarashning bedili intayin yuqiridur.

yalqun uluyol «kishilik hoquqni kozitish teshkilati» (Human Rights Watch) ning xitay ishliri tetqiqatchisi.