bu sozni her anglighanda qeshqerlikning ichidin bir nerse yulup eliniwatqandek, baliliqi, oyi we putkul rohi eslesh ichre qaytidin awazagha keliwatqandek tuyulidu.

 

«ey guzel qeshqer!» yaki «ey ezizane qeshqer!» degen bu sozni tunji qetim kim eytqan? bilmeymen.

 

belkim bir qeshqerlik musapir karwanidin ayrilip qalghanda, belkim bir ana newrisini quchaqlap elley eytqanda, belkim manga oxshash yeraq ellerdiki bir muhajir, hesret bilen kozlirini yumghanda eytqan bolishi mumkin.

 

chunki bu soz oz igisini izdeydu. her bir uyghurning tilida u yengidin tughulidu, her bir qelbte u bashqiche bir sada bilen yangraydu. chunki u soz emes, u bir sir. xuddiy qeshqerning ozidekla kop qatlamliq bir sir.

 

qeshqerning hekayisi ikki zitliq we ikki cheksizlikning quchaqlishishidin bashlinidu. bir terepte, asman bilen boy talashqan muztaghlar. ularning ming yildin buyan aq chachliridek erimigen qarliri, ming yildin buyan igilmigen ghururluq qeddiy qamiti. ular goya wijdanning pakliqining namayendisidek apaq, emma, sozsiz.

 

yene bir terepte, yerning baghri, yap - yeshil wadilar, kichik balilar quyashqa oxshitighan yumilaq otluq anar we enjirlik baghlar... ikki teripi ya ipar hidi chechip turidighan jigde derixi yaki meghrur suwadan terekliri bilen oralghan yeza yolliri...

 

bu ikki zitliq we bu ikki cheksizlik arisida tawlanghan bir ajayip xelq yashaydu. ularning kozliride muztaghlarning pak wijdani julalansa, qelbliride payansiz ikinzarliqlarning beriketlik mehri -muhebbiti singip ketken qeshqerliklerdur.

 

qeshqer xelqi kozliride muztaghning salapitini, yurikide mol baghlarning nuzu-nemetlik mihri shepqitini saqlaydighan sirliq insanlardur. ularning awazida ne toluq shadliq, ne toluq ghem-qayghu bar. chunki ularning kulkisi goya muz taghlirigha oxshashla yiraqlargha tikilgen bir seghinish, azabimu ichide mehkem yoshurunghan ochmes umidning ipadisidur.

 

ularning tarixida shadliq hechqachan putun bolup boqmighan, her bir bextning sayisida bir yoqitish, her bir kulkining arqisida bir ayrilish jarahiti mewjut bolup turghan. shunglashqa qeshqerliklerning mediniyet engi del mushu inchike hessiyatlarning birikishidin tughulghan.

 

bir qoshaqta hem toyning shadliqi, hem matemning ahu zari teng yoshurunghan bolidu. bir dastixanda hem tupraqning berikiti, hem ming yilliq eslimilerning izlirini teng korgili bolidu. kishi u dastixanda olturghanda peqet taamdin huzurlanmaydu, belki ming yilliq bir otmush bilen sirdishidu.

 

at ustide shamal bilen birge ghuyuldap ketiwatqandimu, yaki jimjit hoylida mamuq korpiler ustide chay ichishiwatqandimu, ularning hayati goya sheirgha oxshap ketidu. chunki ularning neziride hayat adettiki bir yashash emes, belki bir uzun musape. her bir toxtash bir tarix, her bir deqiqe bir eslimidur.

 

qeni esleyli! qeshqerlikler kim?

 

seherde tunurning issiq nanliri bilen ghizalinishtin ilgiri, qoshnisining ishikini qaqidighan insanlar...

 

hoylisida chay qaynighanda yalghuz ozi uchun emes, kelishi mumkin bolghan namelum mehman uchunmu alahide dosqan teyyarlaydighan insanlar…

 

bazardin otkende setiwalmaqchi bolghan anarning bahasini emes, awwal satquchi bowayning halini soraydighan enenining qurghuchiliri we qoghdughuchiliri bolghan insanlar...

 

hoyliliri kichik, emma yuriki keng. dastixini addiy, emma ustide ming yilliq bir eslime namayan bolup turidu. ujme derixining astida olturup dutar chalghanda, tarilarning neghmiliri we qoshaqlirigha ata-bowilirining namlirinimu qoshup pichirlaydighanlar...

 

«ey ezizane qeshqer!»

 

bu sozni tunji qetim rehmetlik dadamning eghizidin anglighanda, men texi kichik bala idim. emdi u awazni menggu angliyalmaymen. emma u hergiz quliqimdin ketmeydu.

 

qeshqer tupriqining tarixi peqet bir sheherning tarixila emes, putkul bir medeniyetning boshukidur.

 

sutuq bughraxan bu yerde islamning tunji nurini bilen nurlanghanda qeshqer sheher bolushtin halqip, putkul turk dunyasining kelgusi nishanini belgileydighan kompasqa, ilahiy bir ghayige, wiyananing dewzisighiche yetip barghan elayi kelemitullahning nerisige aylanghan idi.

 

yusup xas hajip «qutadghu bilig» ni mushu tupraqta yazghanda, u edebiyat emes, bir xelqning hem exlaq desturini hem islam bilen turkiy xelqlerning eeniwiy dolet eqlini mujessemleshturgen hakimiyet nizamnamisini yaratqan idi.

 

adalet, eqil, etiqad, saxawet we axiret qeshqer exlaqining tup yiltizi bolup qalghan idi.

 

mehmud qeshqeri oz tilini, yeni bizning tilimizni mushu yerde jem qilip, «diwanul lughatit -turk» ni yazghanda bir lughet supitidila emes, bir milliy mudapie qorghini supitide yazghan idi.

 

«biz barmiz, bizning sozimiz bar, bizning sozimiz bilen alem bar»

 

bolupmu shu uch asas; etiqad, exlaq, til, qeshqerning uch tuwruki bolghan idi. bu uch tuwruk ustide ni ni xanliqlar quruldi, karwanlar toxtidi, medriseler gullendi, shairlar tughuldi, alimlar koz yumdi.

 

eyni zamanda qeshqer, sherq bilen gherbning birleshken yuriki boldi. yipek yolining tozanida xitay, hindistan, iran, bizans qeshqer arqiliq medeniyet almashturatti we hemmisi qeshqerde toxtap chay ichip, qeshqerning issiq nanlirini tetip andin yolini dawamlashturatti.

 

emma tarix, bir chong derya. uning suyi gahida bal, gahida qan.

 

1955-yilliri, qeshqerning mol dastixini bashqiche bir hal aldi. ashliq tugidi, acharchiliq keldi. tebiy apet supitide emes. ishghalchi qizil xitayning qesten sistemiliq yoqutush pilani bilen.

 

bir qanche ay ichide bu eziz zemin, balisini oz qoli bilen depne qilghan anigha oxshap qaldi.

 

ellik besh ming kishi.

 

bu ellik besh mingning her birsi bir isim, her birsining bir anisi, bir balisi, bir qoshnisi, hetta qeshqerche xoshchaqchaqliri bilen insanlarni kulduridighan parang ustazliri idi.

 

ellik besh ming dastixan bosh qaldi. ellik besh ming chine chiqildi. ellik besh ming ana oz balilirining achliqtin yerilghan qaqshal lewlirige we bir tire bir songekke aylanghan bedenlirige koz yashlirini tamchitti. emma koz yeshi ne ussuzluqni, ne achliqni qanduralmaytti. ellik besh ming muhebbet bir biridin ayrildi. ellik besh ming dua ijabet jawabini almay turup axiretke yol aldi. belki axirette shahadet mertibisi uchun lewhul mehpuzgha qayta putuldi. ellik besh ming jan achliqtin tepirlap jan berdi.

 

shu kundin bashlap, qeshqerlikning shatliqi yerim, bir kozi yash, ichige yutulghan nepes, untulmighan isim ayrilmas qismitige aylandi.

 

bu wehshiy qirghinchiliq we acharchiliq qeshqerning medeniyet yiltizigha urulghan eng eghir palta, yurikige oyulghan eng chong jarahet boldi. shu sewebtin, qeshqerlikning eng xushalliq deqiqiliridimu otmushning eshu dehshetlik azabini hes qilghili bolidu. bir toyda yangrighan jushqun muzikining tuyuqsiz mungluq hal elishi, bir kulkining ichide koz yeshini yoshurushtiki qeshqerche ustiliq tasadipiy emes. qeshqer xelqining hayatida hechqandaq shadliq nuqsansiz, toluq bolup baqqan emes, her bir xushalliqning yerimi ishghaliyetning, mustemlikining we yoqitilghan ezizlikining elemlik eslimisi bilen tolghan. shunga qeshqer muzikisimu bu kop qatlamliq hessiyatlarning eng sap we eng titrek halidur.

 

heytgah jamesining ogziside chelinidighan sunayning sadasimu yiraq bayawanlarni eslitidu. duttar we temburning inchike zari yoqitilghan yillarni, xarlanghan etiqadni we tutun bolup tozighan arzu- armanlarni kuyleydu. qeshqer qoshaqliridiki «dert-elem» peqet bir soz emes, belki oz tupriqida yatqa aylinip qalghan, etiqadidin, ozlikidin we azadliqidin yulup tashlanghan bir milletning pighanidur.

 

«ey guzel qeshqer!»

 

bu soz merhum anamning eghizidin chiqqanda, jimjit keche idi. goya xushalliq bilen emes malamet bilen eytiwatqandek tuyulghan idi.

 

qeni bir sorap baqayli!

 

bir sheherni neme bina qilidu?

 

tashlirimu, yaki u tashlargha soygusini singdurgen qelblermu? wetendin juda bolghan bir insanning bina qilidighan wetini bolamdu? xeritidimu? duasidimu? yaki balilirigha qoyghan isimlerdimu?

 

untush olumning eng xupiyene bir turi emesmu?

 

we eng chongqur soal:

 

tili yashawatqan bir xelqni olturgili bolamdu?!

 

ezizane qeshqer bu soallargha jawab bermeydu. u peqet uxlimaydighan bir ana supitide kozlirini yumup saqlaydu.

 

qeshqer naxshisi bu jawabning eng sap terjimisi.

 

dutarning tarlirimu qildek inchike, chelinghanda peqet qulaqqa emes, uning tektidiki yurekke tegidu. qeshqer qoshaqliridiki «dert-elem» bir milletning ezeliy pighani ikenlikini shiwirlaydu.

shunglashqa qeshqer toyida muzika jushqun bashlinip, mungluq axirlishidu. shunglashqa qeshqer kelini anisini eng axirqi qetim quchaqlighanda, unluk yegha zere qilinidu. bu koz yashlar peqet ayrilishtin emes, ming yil awalqi momisining yash tokush enenisining dawami bolghanliqini jakarlaydu.

 

«ey ezizane qeshqer!»

 

bu soz muhajirettiki bir bowayning axirqi nepiside anglinidu.

 

ewwal «ey ezizane qeshqer!», arqidin kelime shahadet bilen kozlirini yumidu. chunki kozi aldigha olumdin burun qeshqer kelidu. chunki umid qeshqerlikning tallishi emes, ayrilmas bir parchisi we ozgermes xarakteri.

 

qeshqerlikning umitwarliqi sodigha ustiliqidin, yaki hessizliqtin, we yaki dert bilmesliktin emes, belki dert elemni eng chongqur bilidighanliqidindur.

 

chunki ular bilidu, «ey ezizane qeshqer!» dep bashlanghan her bir soz, emeliyette azadliqqa bolghan cheksiz telpunushtur. wetendin juda bolghan biz muhajirlar uchun bolsa, yiraqta qalghan jennet yurtigha qaytish arzusining duasidur.

 

chunki ular bilidu , tupraq kutidu. tash sozleydu. eslime olmeydu we bu tupraqning ustide bir chaghlarda mehmud qeshqerining qelimidin tiklengen abide sozler bir kuni yene azadane yangraydu.

 

bir kuni emma choqum bir kuni, qeshqerning hoyliliri yengi kelinlerning kulkisi bilen tolidu. bir kuni, haman bir kuni anilar qeshqerche erkin elley naxshilirini eytidu.

 

choqum bir kuni, heytgah meydanida jem bolghan jamaet bir-birige qarap azadliq marshini unluk oquydu we qeshqerche chaxchaqlirini untumay yene ich ichidin qaqaplap kulidu.

 

shu kuni bizning balilirimiz we newrilimiz bu «muhajiret», «surgun», «qayta terbiyelesh lageri» degen sozlerni peqet tarix kitabidinla oquydighan bolidu. u kuni dutar, tembur chelinghanda, neghmining keynide koz yeshi bolmaydu. «ey guzel qeshqer!», «ey ezizane qeshqer!» degen bu soz judaliqning nalisi emes, heqiqiy didarliqning naxshisigha aylinidu .

qeshqer uxlimaydu, dostlar, hechqachan uxlap baqqan emes.

 

u peqet kozlirini yumup olturuptu. uning yuriki hazirmu tipcheklep soquwatidu , her bir uyghurning qelbide, her bir «ey guzel qeshqer!» degen awazda, her bir qaytip berish arzusida.

 

ay yultuzluq kok bayraq heytgahqa tikilgen shu kuni, biz uning sayisida toplashqanda, qilidighan duayimiz peqet ozimiz uchun bolmaydu. qurughdalghan ellik besh ming dastixanning, yoqutulmaqchi bolghan ming yilliq medeniyetning we shundaqtimu umidini uzmigen milyonlighan yurekning ershini lerzige salidighan jur sadasi bolidu.

 

we shu kuni, qeshqerning pak wijdanining apaq tughliri bolghan muztaghlirimiz yene meghrur emma jimjit qarap turushni dawamlashturidu. chunki ular bu kunge haman shahit bolidighanliqini sili bizdin obdan bilidu.

 

«ey ezizane qeshqer!» ezizliking menggu dawam qilsun.