turkistan waqt tori, 24-aprel, istanbul: awstraliyelik sotsiyalist tetqiqatchi, uyghur tarixi we siyasiti boyiche mutexessis deywid brofi (David Brophy) yeqinda «qayturma zerbe» (CounterPunch) torida maqale elan qilip, xelqara solchillar lageridiki bir qisim shexslerning xitayning sherqiy turkistandiki basturush siyasetlirini aqlash uchun «saxta pakit» we «oydurma menbeler»ge tayanghanliqini pash qilghan. brofi diqqitini wijay prashad we tings chaqning «ayliq obzor» (Monthly Review) Jurnilida elan qilinghan xitay hokumitining zulumlirini aqlash xarakterlik maqalisige merkezleshturgen.
deywid brofi maqalisining beshidila prashad we chaqning bayanliridiki ilmiy asaslarning neqeder ajizliqini otturigha qoyup tenqid qilghan. uning ashkarilishiche, bu aptorlar oz qarashlirini delillesh uchun xitay ziyaliysi wang xuygha mensup dep korsetken muhim sozlerni putunley oydurup chiqarghan, hetta xitay siyasitini tenqid qilghuchi tetqiqatchi wang kening yazmighan kitabini bar dep korsetken. prashad keyinche bu «ilmiy saxtipezlik»ni etirap qilghan bolsimu, brofi buni bilimlik ziyaliylar we solchil bilim meydanlirigha nisbeten nomus qilarliq setchilik dep bahalighan.
maqalidiki tarixiy bayanlarni tenqid qilghan brofi, xitay hokumitining «bu zemin qedimdin tartip xitayning ayrilmas bir qismi» degen siyasiy teshwiqatining solchil aptorlar teripidin eynen qobul qilinishini qattiq eyibligen. u xen we tang sulalilirining rayonda peqet qisqa muddetlik, uzul-kesil bolmighan kontrolluq ornatqanliqini, yuen sulalisining bolsa xitay emes, belki mongghul imperiyesi ikenlikini tarixiy pakitlar bilen sherhlep bergen.
brofining qarishiche, ching sulalisining 18-esirdiki qilmishi eniqla bir imperiyalistik tajawuzchiliqtur. u prashad we chaqning xitay imperiyelirining kengeymichilikini «medeniyet xarakterlik tewelik» dep aqlishini eyiblep, bu xil logikining zionizimning pelestin zeminini talishish dewasi bilen mahiyette oxshash ikenlikini alahide eskertken. u xelqara solchillarning bir tereptin gherb imperiyalizmigha qarshi turup, yene bir tereptin xitayning mustemlikichilikini qollishidiki kishini heyran qalduridighan ziddiyetni korsitip bergen.
aptorlarning «sherqiy turkistan» sozining sirttin kelgenliki heqqidiki dewasigha qarita, brofi bu namning rayon xelqi uchun uzun esirlik tarixiy we medeniy kimlikke ige ikenlikini bayan qilghan. u pelestinning isminingmu sirttin kelgenlikini bahane qilip, pelestin xelqining mewjutluqini inkar qilghuchilarning meydani bilen xitay terepdarlirining meydani otturisidiki mentiqe birlikini tekitligen. uyghur milliy kimlikining shekillinishini bir murekkep we tebiiy tarixiy jeryan dep qarash kereklikini otturigha qoyghan.
brofi maqaliside xitayning yeqinqi yillardiki rehimsiz basturush siyasetlirige keng orun bergen. xitay hokumitining «terrorluqqa qarshi turush» perdisi astida yurguzgen siyasetlirining emeliyette putun bir milletning medeniyet, til we diniy kimlikini yoqitishni nishan qilghanliqini eytqan. bolupmu suniy eqil, ilghar nazaret sistemisi we chong kolemlik idiyewiy ozgertish lagerlirining insaniy qedir-qimmetke eghir zerbe ikenlikini bildurgen.
rayondiki qanuniy pajielerge toxtalghan brofi, xitay sot mehkimiliri teripidin berilgen jaza hokumlirining adettin tashqiri surette ashqanliqini delilligen. b d t doklatlirigha tayinip, 2017-yili rayonda sotlanghanlar sanining besh hesse orlep ketkenlikini, nurghun musulmanlarning adettiki diniy paaliyetliri, hetta oyide tinch turushi seweblik «ashqunluq» bilen eyiblinip, eghir jazagha tartilghanliqini qeyt qilghan.
brofi prashad we chaqning maqaliside yuqiriqi realliqlarning putunley kichiklitip korsitilgenlikini tenqid qilghan. aptorlarning xitaydiki lagerlarda peqet «bir nechche adem» qamalghan dep yezishini «neq meydandiki qanliq we echinishliq pakitlargha qesten koz yumush» dep supetligen. xitayning bezi musulman doletlerni qoral qilip ozini aqlishini, emeliyettiki insaniyetke qarshi jinayetlerni yoshuralmaydighanliqini eskertken.
maqalide yene xitay terepdari bolghan solchillarning «bashqini korsitip turup ozini aqlash» (Whataboutism) taktikisi qattiq tenqid qilinghan. xitayning qilmishlirini rusiyening chechiniyediki yaki amerikaning iraqtiki qilmishliri bilen selishturup aqlashqa urunush, xitay hakimiyitining oz puqralirigha qiliwatqan zulumining eghirliq derijisini tereptarliq bilen towenlitishtin bashqa nerse emeslikini otturigha qoyghan.
«irqiy qirghinchiliq» degen sozning qollinilishi heqqide toxtalghan brofi, gerche ozi bu atalghuni ishlitishte ilmiy nuqtidin ehtiyatchan bolsimu, emma xitayning qilmishlirining keng kolemlik basturush we medeniyet qirghinchiliqi ikenlikide guman yoqluqini eytqan. u prashadqa oxshash kishilerning irqiy qirghinchiliq dewasidiki bezi siyasiy talash-tartishlarni bahane qilip, uyghur xelqining tartiwatqan heqiqiy azabini inkar qilishini nainsapliq dep bahalighan.
xewerning axirqi qismida, brofi xitay ziyaliysi wang xuyning «siyasetsizlik» tenqidini tilgha alghan. u xitayning rayonda heqiqiy bir diyalogni emes, belki bir tereplime idiyewiy bulangchiliqni kucheytkenlikini eskertken. professor ilham toxtidek tinchliq we diyalog terepdari bolghan bir ziyaliyning muddetsiz qamaqqa hokum qilinishi, xitay hokumitining milliy ziddiyetlerni hel qilishqa qilche semimiyiti yoqliqining eng ochuq delili ikenlikini tekitligen.
deywid brofi xewirini xulasilep, marksizmning esli jewhirining zulumgha qarshi turush, milliy hoquqlarni we adaletni qoghdash ikenlikini, prashad we chaqning maqalisining bolsa marksizmdin bekrek xitay milletchilikige xizmet qilidighanliqini bildurgen. u xelqara solchillar lagerini xitayning yalghan teshwiqatlirigha aldanmay, sherqiy turkistandiki insaniyetke qarshi jinayetler heqqide heqiqetni sozleshke chaqirghan.
