yeqinqi bir xewerde korsitilishiche, sherqiy turkistan surgundiki hokumitining muawin reisi sayragul sawutbay engliye bash weziri kiyer stamerni londonda xitayning ghayet zor elchixana binasini qurushigha ruxset qilghanliqi uchun «kishilik hoquqqa hormet qilmidi» dep eyibligen.

engliyening «musteqilliq geziti» (The Independent) ning ziyaritini qobul qilghan qazaq millitidin bolghan sawutbay 2017-yili xitayning sherqiy turkistandiki jaza lagerlirining biride mejburiy ishleshke orunlashturulghan mezgilide, eghir xorlash we ziyankeshliklerge shahit bolghanliqini bayan qilghan. u bash wezir stamerning iqtisadiy we siyasiy menpeetni xelqara qanunlardin ustun qoyghanliqini tenqid qilghan.

«musteqilliq geziti» sawutbayning munu sozlirini neqil kelturgen: «nowettiki engliye hokumitining yeqinqi heriketliri bizni chongqur qayghu we qorqunchqa saldi». u yene engliyening xitay we reis shi jinping bilen bolghan munasiwitini qoyuqlashturush yolini tallishigha egiship, engliye hokumitining erkinlik we demokratiye heqqide sozleshke «hechqandaq heqqi yoq» luqini qoshumche qilghan.

u uyghur we qazaqlarni oz ichige alghan turkiy milletlerning wetini bolghan sherqiy turkistan rayonidiki jaza lagerlirida yuz bergen eghir xorlashlarni teswirlep bergen. shundaqla tutqunlar qiyin-qistaqqa elinidighan «qara oy» ning dehshetlik menzirilirini esligen.

sawutbayning xitay dairilirining lagerdiki «tutqunlargha qilghan wehshiylerche ziyankeshlikliri» ni alahide tilgha alghan sozliri «musteqilliq geziti» de mundaq bayan qilinghan: «ular tutqunlargha jismaniy we rohiy jehettin qiynashni oz ichige alghan barliq wehshiy usullarni qollinidu. ular ayallargha sistemiliq tajawuz qilidu. men topliship tajawuz qilish weqelirinimu oz kozum bilen kordum».

sawutbay ozining bir oqutquchi bolushigha qarimay, oxshashla «insan qelipidin chiqqan muamile» ge uchrighanliqini bildurgen.

u eyni waqittiki ehwalni eslep: «siz gep qilalmaysiz, yighliyalmaysiz, hetta kulelmeysiz. bir oqutquchi bolghan teqdiringizdimu, ulargha ders otushtin bashqa waqitlarda tutqunlar bilen sozlishishingizge ruxset qilinmaydu» degen.

oz endishisini otturigha qoyghan sawutbay burun qazaq we uyghurlarning engliyeni bir «umid we yardem» mayaki dep bilidighanliqini eytqan. biraq uning korsitishiche, yeqinqi aylarda beyjingning kishilik hoquq xatirisining intayin nachar bolushigha qarimay, engliye hokumiti xitay bilen bolghan jiddiy munasiwetni eslige kelturushke urunghan.

engliye bash weziri 1-ayda beyjinggha qilghan tarixiy xarakterlik ziyaritide, xitay hokumiti bilen «teximu chongqur» munasiwet ornitishqa chaqiriq qilip, dunyadiki ikkinchi chong iqtisadiy gewde bilen bolghan munasiwetni yaxshilashning iqtisadiy ewzelliklirini tekitligen.

sawutbay mezkur ziyarettin birnechche kun ilgiri, engliye hokumitining londonda ghayet zor xitay elchixanisi qurushtek «talash-tartishliq pilan» ni testiqlighanliqini, bu qararning mezkur layiheni dolet xewpsizlikige kelgen tehdit dep qaraydighan nurghun kishilerning kuchluk tenqidige uchrighanliqini bayan qildi.

engliyening nopuzluq kundilik gezitliridin biri bolghan «musteqilliq geziti» sawutbayning munu sozlirini neqil kelturgen: «stamer kishilik hoquqqa hormet qilmaywatidu. u xelqara qanun we mejburiyetlergimu sel qarimaqta, chunki kishilik hoquq hemme nersidin, jumlidin iqtisadiy we siyasiy menpeetlerdinmu ustun turushi kerek».

u yene mundaq dep qoshumche qilghan: «her bir doletning xelqara qanunlar asasida imza qoyghan, kishilik hoquqni aldinqi orungha qoyushqa we uninggha hormet qilishqa kapaletlik qilidighan qanuniy mejburiyiti bar. eger ular buninggha hormet qilmisa, u halda ularning dunyaning bashqa jayliridiki erkinlik we demokratiye heqqide soz echishqa hechqandaq hoquqi yoq. shunga men engliye hokumitining xelqimiz mesilisidiki bu munapiqliqini alahide tekitlimekchimen». (IANS)