turkistan taymiz, 26-aprel, istanbul: xitay hokumitining sherqiy turkistanda yurguzgen keng kolemlik qanunsiz qamash we «qayta terbiyelesh lageri» sistemisi xelqara jemiyetning qattiq eyiblishige uchrawatqan bir peytte, bu sistemining ichki qismida biwasite wezipe otigen bir saqchi germaniyede turup kishini chochutidighan heqiqetlerni pash qildi. sabiq saqchi jang yabo sherqiy turkistandiki uyghurlar we bashqa milletlerning turmushining lagerlar tenqidke uchrighandin keyin qandaq ozgergenlikini, bolupmu ozining 2014-yilidin 2023-yilighiche bolghan ariliqta xoten, aqsu qatarliq jaylardiki 50 ke yeqin turme we lagerlarda shahit bolghan dehshetlik realliqini bayan qilip berdi. jang yaboning bayanliri sherqiy turkistandiki basturushning peqetla waqitliq «lager» emes, belki sistemiliq bir «turme dewriyliki» ikenlikini pash qilmaqta.
jang yaboning ashkarilishiche, sherqiy turkistandiki xitay saqchiliri uchun eng muhim bolghan netije korsetkuchi (KPI) jinayetni azaytish emes, belki tutqunlar sanini kopeytish yaki qoyup berilgenlerni qaytidin turmige tashlash bolup qalghan. u 2020-yili shaya turmisidin qoyup berilgen 60 tin artuq uyghurning teqdirini teswirlep, ularning turmidin chiqqan haman ailisige emes, belki dolet xewpsizlik saqchilirining qayta soraq qilishigha tapshurup berilgenlikini eytip berdi. saqchilar bu kishilerni «chongqur qezish» bahanisi bilen, ilgiriki jaza mudditini otep bolghan bolsimu, yene bir qetim «qayta hokum kesish» uchun namaz oqughanliqi, yaghliq chigish yaki beden chiniqturush uchun wasketbol oynighanliqidek addiy seweblerni tepip chiqqan.
xewerde alahide tilgha elinghan nuqtilarning biri, «rohiy kesellikler doxturxanisi» namida qurulghan lagerlarning ichki ehwalidur. jang yabo 2017-yilidin 2018-yilighiche xoten rayonluq salametlikni eslige kelturush doxturxanisida ishligen mezgilde, u yerdiki tutqunlarning qiyin-qistaq jeryanidiki achchiq peryadlirini oz quliqi bilen anglighan. uning ashkarilishiche, nurghun kishiler teximu qattiq lager yaki turmilerdin qutulush uchun, ozini «rohiy kesel» korsitip, doxturxanida yetishni tallighan. emma bu jeryanda ular mejburiy dora yeguzush arqiliq saghlamliqidin ayrilghan, beziliri bolsa qiyin-qistaqtin keyin olup ketken. jang yabo bu xil qiyin-qistaqlarning lagerlarda kundilik adetke aylanghanliqini tekitlidi.
jang yabo yene xitay dairilirining xelqaraliq tekshurushlerni qandaq aldaydighanliqinimu tepsiliy sozlep berdi. chetellik muxbirlar yaki omekler kelishtin burun, yerlik kadirlar uyghur kentliridiki ahalilerni yotkiwetip, ularning ornigha uyghurche bilidighan xitay kadirlarni yaki «terbiyelengen» yerlik xadimlarni kiydurup, ularning eghizidin «bextlik turmush» hekayilirini sozletken. bu arqiliq sistemiliq qiyin-qistaq we lager mewjutluqini putunley ret qilghan. shuning bilen bir waqitta, sherqiy turkistanda sinaq qilinghan «ten ching» (tomur tor) sistemisi we yuqiri texnikiliq nazaret tori keyinche putun xitay miqyasida omumlashturulghan.
xewerdiki eng tesirlik qisimlarning biri «uchurchilar» sistemisi bolup, jang yabo bir uyghur mashina remontchisining hekayisini misal qilghan. bu kishi xitay saqchilirigha uchur yetkuzup turush bedilige turmidin qutulghan bolsimu, emma her kuni kech saet 8 din burun kent saqchixanisigha doklat berish mejburiyiti tupeyli, sheherdiki qiz dosti bilen korushush pursitidinmu mehrum qalghan. bu xil kontrol qilish sistemisi putkul jemiyetni bir chong ochuq turmige aylandurup qoyghan. jang yaboning eytishiche, her bir kentte mushundaq bir qanche uchurchi bolup, ular saqchilarning yerlik kontrolluqining tuwruki hesablinidu.
eng axirida, jang yabo 2025-yili awghustta oghlini elip yawropagha sayahetke chiqqan pursettin paydilinip, germaniyede qelip qalghan. u xitaydiki ailisini, xizmitini we barliq imtiyazlirini tashlap qechishidiki sewebni, ozi shahit bolghan bu «qorqunchluq realliq» ni dunyagha ashkarilash we oz wijdanini qutuldurush dep chushendurdi. uning sozi bilen eytqanda, «u wetinidin ayrildi, emma rohini qayturup keldi». xewerde yene, xitayning sherqiy turkistandiki yuqiri derijilik rehberlik qatlimidiki ozgirishler, jumlidin ma shingruyning wezipidin qaldurulushi we tekshurulushimu tilgha elinghan.
eskertish: bu xewer germaniye awazi (DW) xelqara telewiziye istansisi xitayche bolumining 2026-yili 25-aprel elan qilghan «xitaydin qachqan sabiq shinjang saqchisi: u wetinidin ayrildi, emma rohini qayturup keldi» namliq mexsus ziyaret xewirige asasen teyyarlandi.
