ramananda sengupta (Ramananda Sengupta)
arslan hidayetke nisbeten eytqanda, shinjangning — uning atishiche sherqiy turkistanning — hekayisi peqetla diniy ziyankeshlik mesilisi emes. u buning bir «mustemlike» mesilisi ikenlikini tekitleydu.
wirginiye ishtatining arlington shehiridin soz qilghan «qeshqer waqit geziti» (Kashgar Times) ning qurghuchiliridin biri bolghan hidayet, bu kirizisning yiltizini xitay kommunistik partiyesi rayonni kontrolluqigha alghan 1949-yiligha tutashturidu. bugunki kunde dunya bu yerni xitayning gherbiy shimaligha jaylashqan, hindistan, pakistan, ottura asiya we rusiye bilen chegralinidighan keng zemin — «shinjang» dep bilidu. emma hidayetke nisbeten, bu xil atashning ozi siyasiydur. u: «biz shu waqittin bashlap mustemlike astida qalduq», deydu.
otken on yilda dunyaning diqqitini tartqan mesile turkumlep tutqun qilish doklatliri boldi. hidayet uyghurlar we bashqa turkiy musulmanlarning ozi «jaza lagerliri» dep teswirligen orunlargha, turmilerge we mejburiy emgek meydanlirigha ewetilgenlikini, kopinche ehwalda peqet musulman bolghanliqi uchunla mushundaq bolghanliqini ilgiri suridu.
u ziyankeshlikning peqet tutqun qilish bilenla cheklenmeydighanliqini otturigha qoyidu. saqal qoyush, hijablinish, hetta adettiki islamiy salamlishishlargha oxshash kundilik etiqad ipadiliri cheklengen. uning eytishiche, meschitler cheqiwetilgen, taqalghan yaki bashqa meqsetlerge ozgertilgen.
bezi rayonlarda ochuq qalghan meschitler qattiq kontrol astida turuwatqan bolup, bezide sirttikilerge diniy paaliyetni korsitish uchun «heqliq artislar» ishlitilidighanliqini dewa qilidu.
uning dewa qilishiche, ilgiri cheklimige uchrighan ramizanda roza tutush hazir emeliyette putunley cheklengen. nazaret qilish hemme yerge omumlashqan bolup, dairiler diniy paaliyetlerni qiliwatqanlarni eniqlash uchun oy, xizmet orni we mekteplerni kozitidu. hetta kunduzi tamaq yeyishte ikkilinish degendek kichik heriketlermu tekshurushke seweb bolidu.
tutqun qilish orunlirining ichide, hidayet idiyewi mejburlashlar heqqidiki guwahliqlarni bayan qilidu. uning eytishiche, tutqunlar islam dinidin waz kechishke, xitay dolitige we uning rehberlikige sadiq bolushqa qesem qilishqa mejburlinidu. u sozlep bergen bir guwahliqta, bir ayalning bozek qiliniwatqanda «allah» dep nida qilghanliqi uchun tayaq yegenliki teswirlengen. u bu weqe arqiliq diniy kimlikni yoqitish uchun sistemiliq tirishchanliq korsitiliwatqanliqini tekitleydu.
dindin bashqa yene, u nopus qurulmisini ozgertish qurulushining barliqini ilgiri suridu. uning dewa qilishiche, uyghur ayalliri xitay erliri bilen toy qilishqa besimgha uchrighan, shuning bilen birge, rayongha koplep kochurulgen xitay nopusi rayonning milliy tengpungluqini ozgertiwetken.
u tilgha alghan xitay sitatistikiliq melumatlirigha asaslanghanda, ilgiri mutleq kop sanliqni teshkil qilidighan uyghurlar hazir nopusning texminen yeriminila teshkil qilidu.
siyasiy jehettin hidayet «bolgunchilik» degen qalpaqni ret qilidu. musteqilliq telep qiliwatqan uyghurlar ozini dolettin ayrilip chiqquchilar emes, belki besiwelishqa qarshi turghuchilar dep qaraydu, deydu u. u bu mesilini bashqa talash-tartishtiki zeminlargha oxshitidu we mesilining «aptonomiye» emes, belki «suwerenliq» (igilik hoquqi) mesilisi ikenlikini otturigha qoyidu.
uning bayanliri yene nahayiti shexsiy tesirge ige. ayalining aile ezaliri 2017-yili tutqun qilinghan. beziliri keyin qoyup berilgen bolsimu, alaqe yenila qattiq kontrol qilinidu we saqchilarning wasitichilikide orunlashturulghan, kozitilidighan telefon bilenla cheklinidu. bashqiliri bolsa yenila lagerlarda, deydu u.
xeterge qarimay, hidayet dawamliq soz qilmaqta. u cheteldiki uyghur paaliyetchilirining dolet halqighan besimgha duch keliwatqanliqini, tenqidlerni jimiqturush uchun yurtidiki tughqanlirigha tehdit seliniwatqanliqini bayan qilidu.
uning uchun bu bir mewjutluq mesilisi: medeniyet, etiqad we kimlik. siyasiy ozgirish tez pursette kelsun yaki kelmisun, tirishchanliq choqum dawamlishishi kerek, deydu u.
menbe: StratNews Global
