sam koper (Sam Cooper)
ottawa – 2025-yili aprelda, ottawada turushluq tonulghan uyghur kishilik hoquq paaliyetchisi memet toxtining «watsap» (WhatsApp) hesabigha adettikidek korunidighan bir uchur keldi. uchur ewetkuchi ozini meshhur uyghur kino reJissori we etno-muzika tetqiqatchisi dep tonushturghan bolup, memet toxtining bu kishige ishinishi uchun yeterlik sewebliri bar idi. reJissor uninggha elxet arqiliq resmiy bir hojjet ewetmekchi bolghanliqini eytip, elektironluq pochta adresini sorighan.
memet toxti xitay hokumitining biwasite nishanigha aylinishning neme ikenlikini bashqilargha qarighanda alliqachan achchiq tejribiler bilen bilip yetkenidi. kop yillardin buyan u xitaydin kelgen, aile ezalirining olup ketkenliki heqqidiki tehdit telefonlirigha duch kelip kelgen bolup, 2023-yili yanwarda bir xitay saqchisi buning rastliqini jezmleshturgenidi. u yene ozining jismaniy jehettin nazaret qiliniwatqanliqini amerika we kanadadiki munasiwetlik bixeterlik organlirigha melum qilghanidi. u hoshyar bolushni ogengen bolsimu, lekin bu «watsap» uchuri nahayiti rasttek tuyulghachqa, elxet adresini berip qoyghan.
arqidin kelgen elxet bolsa reJissorning ozidin emes, belki natonush bir adrestin kelgen bolup, memet toxti yengi ishlengen bir hojjetlik filimni aldin korushke teklip qilinghanidi. tekisttiki ulanma bir musteqil filim tarqitish shirkitining tor betidek korungen, memet toxti tekshurgende shirketning rast ikenliki ashkarilanghan we u ulanmini chekken.
biraq, ulanma uni filimge emes, belki «Google» hesabining parolini soraydighan bir saxta betke bashlap kirgen. buningdin gumanlanghan memet toxti betni derhal taqiwetken. shu esnada «Google» bixeterlik sistemisining agahlandurushi sheklide yasalghan yene bir elxet kelgen bolup, uningda gumanliq kirish urunushi yuz bergenliki toghrisida agahlandurush berilgen. qiziqarliq yeri shuki, bu agahlandurush murekkep xitay yeziqida yezilghan bolup, memet toxti bu yeziqni ne oquyalaydighan, ne ishliteleydighan emes idi.
shuning bilen u torunto uniwersiteti qarmiqidiki, dolet qollighan tor jasusluq paaliyetlirini 20 yildin buyan iz qoghlap keliwatqan «sitizen lab» (Citizen Lab) tor bixeterliki tetqiqat guruppisi bilen alaqileshti.
«sitizen lab»ning tekshurush netijisi uning endishilirining teximu chong kolemde delillinishini ashkarilidi. tekshurush jeryanida dunyaning herqaysi jayliridiki oktichi uyghur rehberliri we xitayning chet eldiki tenqidchilerni sukutke mejburlash heriketliri heqqide xewer bergen muxbirlarni nishan qilghan 100 din artuq ziyanliq tor beti (dayire nami) bayqalghan. tetqiqatchilar yuqiri derijilik ishench bilen shuni delillidiki, bu sistemiliq reqemlik parakendichilik salidighan, shexsiy uchurlarni oghrilaydighan we nazaret qilidighan heriket xitay hokumitining menpeeti uchun xizmet qilidighan aktiyorlar teripidin elip berilghan. bu heriketler shi jinpingning «etrapliq dolet bixeterliki» nezeriyesi astida xitay dolet bixeterlik ministirliqi we uninggha qarashliq istxbarat organliri yurguzuwatqan meshghulatlar bilen tamamen oxshashliqqa ige.
memet toxti tetqiqatchilar otturigha qoyghan netijiler heqqide toxtilip «The Bureau»gha mundaq dedi: «bu hujumlar peqet birla qetimliq singip kirish bolmastin, belki uningdin teximu chong nishanlargha qaritilghan. uning aqiwiti xitayning bixeterlik sistemisini demokratik jemiyetlerge kengeytishige qarshi chiqqan paaliyetchiler we jemiyet rehberliri bilenla cheklinip qalmaydu.» u yene bu texnikiliq meshghulatlarning teximu tup xarakterlik mesililerge, yeni demokratik doletlerning mustebit tuzumlerge qarshi turushidiki eng chong ewzelliki bolghan alaqe erkinliki we jemiyettiki ozara ishenchke zerbe beridighanliqini tekitlidi.
memet toxti sozini dawamlashturup: «ularning asasliq meqsiti peqet shexsiy sanliq melumatlarni we sezgur uchurlarni oghrilashla emes, belki shexsler we teshkilatlarning tup asasini weyran qilip, iqtidarsizlashturush, qalaymiqanchiliq chiqirish, hetta bezi ehwallarda jismaniy we mal-muluk jehettin talapet yetkuzushtur. bu hujumlar kundilik alaqilirimizdiki ishenchni yoqitiwatidu. ular hetta eng adettiki uchur almashturushlarmu guman bilen qarilidighan gumanxorluq muhitini yaritiwatidu. bu xil kunseri kuchiyiwatqan ishenchsizlik reqemlik sahedin halqip, jemiyet uchun uzun muddetlik menpiy aqiwetlerni elip kelidu» degenlerni dedi.
«sitizen lab»ning doklatida xakkerliq paaliyetliri «GLITTER CARP» we «SEQUIN CARP» dep nam berilgen ikki chong guruppigha ayrilghan. gerche bu ikki guruppining nishani we usulliri bir-biridin perqliq bolsimu, lekin her ikkilisi shi jinping hokumitining chet eldiki tenqidchilirini nazaret qilish, qorqutush we sukutke mejburlashtin ibaret ortaq istrategiyelik meqset uchun xizmet qilidu.
https://www.thebureau.news/p/ccp-hackers-targeted-uyghur-leaders
