turkiye «dewa» (DEVA) partiyesi parlament ezasi ertughrul kaya xitay hokumitining uyghur turklirige qaratqan siyasitini «medeniyet qirghinchiliqi» dep atidi. u nutqida: «soda-setiq munasiwiti uyghur turklirige qiliniwatqan zulumgha sukut qilishning bahanisi bolalmaydu» dep tekitlidi.
turkiye buyuk millet mejlisi (TBMM) omumiy kengishide soz qilghan mejlis diwan katipi, ghaziantep parlament ezasi ertughrul kaya, xitay xelq jumhuriyitining sherqiy turkistandiki uyghur turklirige qaratqan ziyankeshliklirini keskin til bilen eyiblidi. kaya xitayning ghayet zor teshwiqat apparatliri arqiliq heqiqetning ustini yepishqa urunuwatqanliqini otturigha qoyup, rayondiki echinishliq realliqni bir-birlep sherhlep otti.
«sukut qilish — insaniyet uchun bir nomustur»
xitay bilen bolghan soda munasiwitining kishilik hoquq depsendichilikige koz yumushqa seweb bolmasliqi kereklikini eskertken kaya mundaq dedi:
«xitay bilen tijaret qilish yaki erzan bahada mal bilen teminlinish, hergizmu 25 milyon uyghur turkige yurguzuluwatqan qirghinchiliq, mejburiy emgek we mejburiy kochurulush qismetlirige sukut qilishning weji bolalmaydu. maddiyetchilikning esirige aylanghan insaniyetning bu pajieler aldidiki sukuti heqiqeten bir nomus menbesidur.»
kaya nutqida yene, bosniye-gertsegowinaning merhum rehbiri eliya izzetbegowichning qebler toridin orun alghan: «hemme ish axirlashqanda, quliqimizda qalidighini dushmenlirimizning sozliri emes, belki dostlirimizning sukuti bolidu» degen sozini eslitip otti. u turkiye we putun dunyaning bu zulumgha qarshi teximu kuchluk awaz chiqirishi kereklikini teshebbus qildi.
«esli heqiqet mundaq»
ertughrul kaya nutqining eng tesirlik qismida xitay hokumitining xelqara jemiyetni qaymuqturush uchun oydurup chiqqan «terbiyelesh lageri» we «kespiy terbiyelesh» degen sepsetilirini pakitliq reddiyeler bilen chushurup tashlidi. u sherqiy turkistandiki achchiq realliqni «esli heqiqet mundaq» dep korsitip, towendiki uch nuqtini mejlis xatirisige kirguzdi:
- sistemiliq assimilyatsiye we nopus qurulmisini ozgertish:
kaya rayondiki nopus tuzulushining qesten ozgertiliwatqanliqini tekitlep: «uyghur xelqi mekkirlik bilen pilanlanghan assimilyatsiye we demografik manewirning nishanigha aylanmaqta. buningdiki tup meqset — bir xelqning yiltizini qurtushtin ibaret. esli heqiqet ene shu!» dedi. u yene xitay dairilirining musulman uyghurlarning etiqad erkinlikini boghuwatqanliqini, hetta muqeddes kitabimiznimu oz menpeetige maslashturup teshwiqat qiliwatqanliqini qattiq eyiblidi.
- zamaniwi qulluq tuzumi:
3 milyongha yeqin uyghur turkining «emgek kuchi yotkesh» namida zamaniwi qulluqqa mejburliniwatqanliqini pash qilghan kaya: «xitay dunyani aldawatidu. lagerlardin chiqirilghan milyonlighan kishi sanaet rayonlirigha tarqitiwetildi. bu kishiler qattiq nazaret astida, eng eghir qulluq sharaitida ishlitilmekte. esli heqiqet ene shu!» degenlerni tilgha aldi.
- embargoni aylinip otush hiylisi:
xitay shirketlirining gherbning embargoliridin qechish uchun «mal menbesini ozgertish» hiylisini qolliniwatqanliqini otturigha qoyghan kaya, hokumetke soal qoyup, turkiyege kiriwatqan xitay mallirining sherqiy turkistandiki mejburiy emgek bilen chetishliqi bar-yoqluqining estayidil tekshurulushini telep qildi.
«zulum menggu dawamlashmaydu»
kaya nutuqini: «zulum qilghuchi herqanche qudretlik bolushidin qetiynezer, tarix aldida hemishe ghelibe qilghuchilar mezlumlar bolidu», degen sozler bilen axirlashturup, aliyjanab bir milletning wekilliri supitide her waqit mezlum uyghur xelqining yenida turidighanliqini ipadilidi.
menbe: memohaber | terjime: turkistan taymiz
