2026-yili 1-may
doktor henrik shadjiwiski (Dr. Henryk Szadziewski)
uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqat direktori
bu yilliq «dunya metbuat erkinliki kuni» kishini endishige salidighan bir qatar sanliq melumatlarning sayiside yetip keldi. «chegrasiz muxbirlar teshkilati» teripidin elan qilinghan 2025-yilliq metbuat erkinliki korsetkuchide, xitay 180 dolet ichide 178-orungha qoyuldi. xitayning kop yillardin buyan mushundaq towen orunni izchil igilep kelishi bu dolette musteqil xewer berish sharaitining neqeder eghir we xeterlik ikenlikini tordiki pakit supitide korsitip bermekte.
sherqiy turkistan (uyghur rayoni depmu atilidu) xitayning eslidinla yepiq bolghan dolet muhiti ichidiki eng chekidin ashqan nuqta hesablinidu. «xitaydiki chet ellik muxbirlar kulubi» (FCCC) ning bildurushiche, 2024-yili rayondin xewer berishke urunghan chet ellik Jurnalistlar puqrache kiyingen saqchilarning uzluksiz nazaritige duch kelgen; ziyaret qilinidighan kishiler bolsa texi soz bashlimayla daimliq tehdit we besimlargha duchar bolmaqta. sherqiy turkistangha barghan muxbirlarning tottin uch qismidin kopreki xizmet jeryanida eghir tosalghulargha yoluqqanliqini tilgha alghan.
rayonni putunley uchur boshluqigha aylandurush uchun layihelengen bu tuzumning tesirige peqet chet ellik muxbirlarla uchrap qalghini yoq. «Jurnalistlarni qoghdash komiteti» ning nowette turmige qamalghan muxbirlar heqqidiki sandanida korsitilishiche, xitay kem degende 50 metbuat xizmetchisini turmige qamash arqiliq, dunyadiki Jurnalistlarni eng kop turmige tashlighuchi doletke aylanghan. teximu echinarliqi, xitayda turmige qamalghan bu taratqu xadimlirining yerimigha yeqini uyghur bolup, emeliyette uyghurlar dolet omumiy nopusining bir pirsentigimu yetmeydu.
uyghur tilidiki taratqularni yoqitish herikiti sistemiliq we uzun muddetlik pilan asasida elip berildi. 2009-yildiki urumchi namayishidin keyin yolgha qoyulghan on ayliq tor tosalghusi uyghurlar bashqurushidiki tor betlerning texminen 80 pirsentini yoqitip tashlidi. bu supilar peqet siyasiy we iqtisadiy obzorlarghila emes, belki medeniyet, til we kundilik turmush mesililirigimu beghishlanghan idi. mezkur boshluqlarni qurghan tor bashqurghuchilarning turmige tashlinishi peqetla bir «reqemlik kitab koydurush» herikitining tamamlinishi idi. yazma metbuat sahesining teqdirimu buningdin yaxshi bolmidi. nowette uyghur tilidiki taratqular asasliqi teshwiqat komitetliri teripidin tekshurulgen xitayche mezmunlarni terjime qilip tarqitidighan bir qoralgha aylinip qaldi. abdulla qazanchi bilen abduweli ayup 2021-yili elan qilghan bir doklatida, «shinjang telewiziye istansisi», «shinjang geziti», «shinjang yashliri» Jurnili we «qeshqer uyghur neshriyati» qatarliq orunlarda ishleydighan nurghun xizmetchilerning ziyankeshlikke uchrighanliqini pakitliq otturigha qoydi. 2026-yili qobul qilinghan «milletler ittipaqliqi qanuni» bolsa uchur tarqitishta xitay tilini qanuniy normigha aylandurup, uyghur tilining jemiyet turmushidiki emeliy qimmitini teximu suslashturdi.
mezkur uchur boshluqini toldurush uchun dolet apparati sehnige chiqti. xitayning shinxua agentliqi, «xitay kundilik geziti» (China Daily) we CGTN qatarliq resmiy taratquliri uyghur rayoni heqqide dolet ichidiki supilarda, shundaqla xitay chegrasi ichide cheklengen feysbuk, X we yutub qatarliq ijtimaiy taratqularda uzluksiz teshwiqat elip barmaqta. oz puqralirining erkin torgha chiqish hoquqini depen qilghan bir hokumet, dunyagha ozi xalighan bayanlarni yetkuzush uchun shu tor dunyasidin nahayiti zor mahirliq bilen paydilanmaqta. buningdin bashqa, xitay dolet bayanliri nopuzluq xewer organlirigha berilgen heqliq mezmunlar we xitayni qollashqa teyyar bolghan bir turkum «tesir korsetkuchi tor cholpanliri» (influencers) arqiliq teximu bazar tapmaqta. tenqidiy Jurnalistikini boghush bilen bir waqitta teshwiqatni algha surushtin ibaret bu mustebitche taktika yengiliq bolmisimu, emma uning bugunki kolimi we dolet halqighan tesir kuchi kishini heyran qalduridu.
bu yerdiki eng diqqetni tartidighan we mesuliyet tuyghusini oyghitidighan nuqta bolsa, xitayning bu uchur istrategiyesining bezi sahelerde intayin ajiz qarshiliqqa uchrishidur. uyghur rayonidin kelidighan musteqil we puqrawi xewerler tugeshken bir sharaitta, eslide tenqidiy soallarni qoyushi kutulgen soda sahesi, akademik orunlar we hokumetler arisida bir xil sukut we qiziqmasliq ewj aldi. xelqaraliq mehmansaray zenjirliri rayondiki heshemetlik yengi yataqlarni teshwiq qilmaqta, uniwersitet neshriyatliri «omumyuzluk medeniyet almashturush» ziyaretlirini uyushturmaqta, soda omekliri bolsa oz xizmetlirini dawamlashturmaqta. soal qoyulghanda, ular «yetim qaldurghandin kore alaqe qilghan ewzel», «dolet emeldarliri rayon ehwaligha kapaletlik qildi» yaki «weziyet hokum chiqarghili bolmaydighan derijide murekkep» degendek kona bahanilerni tekrarlimaqta.
uyghur Jurnalistlarning turmige tashlinishi, chet ellik muxbirlarning parakendichilikke uchrishi we muhajirettiki taratqulargha qaritilghan tosalghular xitay teshwiqatigha yol echip, heqiqiy tenqidiy bayanlarni mujmelleshturuwatidu. netijide, doletning toqup chiqqan hekayisi ozlukidinla «emeliy realliq»qa aylinip qalidighan bir boshluq shekillendi. bu ehwal uyghur rayonining kundilik realliqini ashkarilash uchun musapilik tetqiqat usulliridin paydilanghan Jurnalistlar, tetqiqatchilar we alimlarning meghlubiyiti emes, belki xitaydiki soda menpeetliri we dolet kuchliri bilen bolghan munasiwetni murekkepleshturuwetmeslik uchun, toqup chiqirilghan bir realliqni sukut ichide qobul qilghanlarning «qiziqmasliq meghlubiyiti»dur. dunya metbuat erkinliki kunide, sherqiy turkistandiki bu uchur boshluqidin kimning menpeetliniwatqanliqi we kimning yenila eghir bedel tolewatqanliqi heqqide semimiy bolush hemmimizning burchidur.
https://uhrp.org/insights/press-freedom-uyghurs-and-unquestioned-narratives/
