ANI | 2026-yili 2-may, washington: dunya uyghur qurultiyining (WUC) eng yengi heptilik qisqa uchurigha asaslanghanda, uyghur teshkilatliri, xelqaraliq apparatlar we dunyadiki kishilik hoquq teshkilatliri xitay dolet siyasiti astida uyghurlar bilen bashqa milletlerni nishan qilghan mejburiy assimilyatsiye qanunlirining kuchiyishi, dolet halqighan basturush kolimining kengiyishi we shirketlerning jinayetke sherik bolushidiki qanuniy jawabkarliq mesililirige qarita yengidin endishe qozghighan.
dunya uyghur qurultiyi «Citizen Lab»ning 2026-yili 27-aprel xelqara tekshurush Jurnalistliri birleshmisi (ICIJ) bilen birlikte elan qilghan yengi tekshurush doklatini neqil kelturup, xitay hokumitige terepdar kuchlerning Jurnalistlar we muhajirettiki jemiyetlerni yalghan kimlik, elektironluq aldamchiliq (phishing) we tor wirusi (malware) hujumliri arqiliq nishanlighanliqini pash qildi. mezkur heptilik uchurda eytilishiche, bu tor hujumlirining tesirige uchrighuchilar arisida dunya uyghur qurultiyi qatarliq uyghur teshkilatlirimu bar iken.
dunya uyghur qurultiyining qeyt qilishiche, «Citizen Lab» doklatida 2025-yili iyulda qurultay rehberliridin birining bir yardemchi yawropa parlament ezasining namida ewetilgen yalghan teklipname elektironluq xetini tapshuruwalghanliqi heqqide pakitlar korsitilgen. bu yalghan xet mexpiy nomur we kirish uchurlirini oghrilash uchun layihelengen. oxshash bir mezgilde, teshkilat yene bir kishilik hoquq tetqiqatchisining namida ewetilgen, ichige ziyanliq wirus ulinishi yoshurulghan elektironluq xetni tapshuruwalghan. qurultay bu weqelerning chet eldiki uyghur teshkilatlirigha qaritilghan reqemlik dolet halqighan basturushlarning dawamlishiwatqanliqini ispatlaydighanliqini tekitligen.
dunya uyghur qurultiyi yene amerikidiki tereqqiyatlarghimu diqqet tartti. 2026-yili 28-aprel amerika aliy sot mehkimisi «Cisco Systems shirkitige qarshi namsiz dewagerler» (Cisco Systems, Inc. v. Doe I) degen deloni anglighan. bu delo amerikidiki chong bir texnika shirkitining xitay hokumitining diniy we milliy az sanliq milletlerni nazaret qilishi we ziyankeshlik qilishigha yardem bergenliki uchun qanuniy jawabkarliqqa tartilish-tartilmasliqi ustide elip berilmaqta.
dunya uyghur qurultiyining bildurushiche, uyghur kishilik hoquq qurulushi (UHRP) bashqa hemkarlashquchi teshkilatlar bilen birlikte dewagerlerni qollap sotqa pikir bayani sunghan hemde doletning basturush siyasetlirige imkaniyet yaritip bergen shirketlerning choqum jawabkarliqqa tartilishi kereklikini otturigha qoyghan. mezkur dewadiki ziyankeshlikke uchrighuchilar «Cisco» shirkitini qiyin-qistaqlarni oz ichige alghan kishilik hoquq depsendichilikige qolayliq yaritip beridighan nazaret texnikilirini layihelep bergen, dep eyiblimekte. qurultayning qarishiche, bu delo xelqaraliq kishilik hoquq depsendichilikige chetishliq shirketlerning kelgusidiki mesuliyiti jehette zor ehmiyetke ige bolushi mumkin.
yawropagha kelsek, dunya uyghur qurultiyi 2026-yili 30-aprel yawropa parlamentining xitayning yengi «milletler ittipaqliqi we tereqqiyatini ilgiri surush qanuni»ni eyibleydighan bir qarar qobul qilghanliqini xewer qildi. parlament bu qanunning sherqiy turkistandiki uyghurlar, tibetler, mongghullar, xuyzular we bashqa az sanliq milletlerge qaritilghan basturush we mejburiy assimilyatsiyeni teximu chongqurlashturidighanliqini agahlandurdi. yawropa parlamenti bu qanunning xitay tilini (mandarin) aldinqi orungha qoyushini, medeniyet we diniy erkinlikke cheklime qoyushini, shundaqla chet eldiki shexslergimu tesir korsitishi mumkin bolghan «chegradin halqighan maddiliri»ni tenqid qildi.
mezkur qarar xitayni bu qanunni emeldin qaldurushqa chaqirdi, yawropa ittipaqini bolsa mesul emeldarlargha we orunlargha jaza yurguzushke dewet qildi; shundaqla bu qanunning ijra qilinishi yawropa ittipaqi-xitay munasiwetlirige eghir ziyan yetkuzidighanliqini agahlandurdi. parlamenttiki qarar awazgha qoyulush jeryanida, dunya uyghur qurultiyining bir wekiller omiki neq meydanda bolghan hemde yawropa parlamenti xitay wekiller omikining reisi, parlament ezasi engin eroghlu (Engin Eroglu) bilen unumluk korushushlerni elip barghan. dunya uyghur qurultiyi bu qararning maqullinishini qollash uchun, berussel we strasburgda ikki nowetlik teshwiqat paaliyiti elip barghanliqini bildurdi.
