materiyal suriti: 12 yashliq bir namayishchi amerika paytexti washingtondiki kanada elchixanisi aldida otkuzulgen yighilishqa qatniship, kanada we bashqa doletlerni xitayning uyghur we musulman az sanliq milletlerge tutqan muamilisini «irqiy qirghinchiliq» dep bekitishke chaqirmaqta. (2021-yili 19-fewral)
amerika xelqara diniy erkinlik komiteti yer shari xarakterlik musulmanlargha bolghan ochmenlik heqqide guwahliq berish yighini otkuzdi.
lin feng | amerika awazi | 2026-yili 5-may
amerika hokumitining xelqara diniy erkinlik ehwalini nazaret qilishqa mesul bir komiteti seyshenbe kuni (5-ayning 5-kuni) guwahliq berish yighini otkuzup, yer shari miqyasida musulmanlargha qaritilghan hujum weqelirining kopiyish yuzlinishini tekshurdi. bir uyghur paaliyetchi yighinda agahlandurush berip, xitay hokumiti mejburiy yolgha qoyuwatqan mejburiy emgek tuzumining dunyadiki kundilik istemal buyumliri teminlesh zenjirige singip kirgenlikini, diniy etiqad mesilisining bolsa beyjing dairiliri teripidin oz xelqige sistemiliq ziyankeshlik qilishqa bahane supitide ishlitiliwatqanliqini otturigha qoydi.
amerika xelqara diniy erkinlik komiteti (USCIRF) sahibxanliq qilghan bu qetimliq tor guwahliq berish yighini «kuchiyiwatqan musulmanlargha bolghan ochmenlik: chet ellerdiki musulmanlar duch keliwatqan diniy erkinlik depsendichiliki» (Rising Anti-Muslim Hatred: FoRB Violations Against Muslims Abroad) dep tema qoyulghan bolup, yighingha yawropa, pikistan we chet eldiki uyghur jemiyetliridin kelgen guwahchilar teklip qilinip, yer sharidiki musulmanlarning diniy etiqad erkinliki duch keliwatqan tehditlerni birlikte kozdin kechurdi.
dangliq uyghur ziyaliysining qizi amerikani heriketke kelishke chaqirdi
guwahliq berguchilerning biri, hazir «ishchilar hoquqi ittipaqi» (Worker Rights Consortium) ning mejburiy emgek turi direktori bolup ishlewatqan jewher ilham. uning dadisi — dangliq uyghur iqtisadshunasi ilham toxti 2014-yili xitay dairiliri teripidin «doletni parchilash» jinayiti bilen muddetsiz qamaq jazasigha hokum qilinghan bolup, hazirghiche turmide yatmaqta.
jewher komitetqa dadisi bilen ayrilghan chaghdiki menzirini sozlep berdi: «u chaghda men 18 yashta idim.» u we dadisi beyjing paytext xelqara ayrodurumida turghanda, xitay dairiliri ayropilangha chiqishtin burun dadisini tosuwalghan. «bu mening uni eng axirqi qetim korushum idi.»
jewherning eytishiche, u amerikagha kelgendin keyin andin tunji qetim «quran kerim»ni qoligha alghan we tunji qetim meschitke kirgen — bu del shinjangdiki (sherqiy turkistandiki) uyghurlarning xitay ichide duch keliwatqan diniy cheklimilirini eks etturidu.
u guwahliq sozide mundaq dedi: «xitay resmiy elan qilinghan ateist (xudasiz) dolet, kommunistik partiye ezalirining herqandaq dingha etiqad qilishigha yaki diniy paaliyetler bilen shughullinishigha yol qoyulmaydu. dairiler diniy etiqadning kommunizmgha bashqiche bir tallash bolup qelishidin, shu arqiliq xelqning hokumetke bolghan sadaqitining tewrinip qelishidin ensireydu.»
«dinni xitaylashturush» we etrapliq nazaret qilish
jewher xitay rehbiri shi jinping 2013-yili textke chiqqandin buyan, xitay dairilirining atalmish «dinni xitaylashturush» siyasitini zor kuch bilen yolgha qoyghanliqini tepsiliy bayan qildi. bu siyaset barliq diniy guruppilarning oz etiqad emeliyetlirini xitay medeniyiti we kommunistik partiye idiyesi ramkisigha kirguzushni mejburiy telep qilidu.
dairiler kichik balilargha diniy telim-terbiye berishni cheklidi; yengi chiqirilghan belgilimiler tizimliktin otmigen diniy guruppilarning torda diniy mezmunlarni tarqitishini meni qildi; yerlik xelq «sherqiy turkistan» dep ataydighan, resmiy ismi «shinjang uyghur aptonom rayoni» bolghan rayonda, yerlik dairilerning kochida konserwatip kiyingen ayallarni tosup, kongleklirini mejburiy qirqip kalte qilghanliqi xewer qilindi; yerlik eneniwi yeza we kocha imliri «ittipaqliq baziri» yaki «qizil bayraq yoli» gha oxshash siyasiy tus alghan imlargha almashturuldi.
shi jinping 2014-yili shinjangni kozdin kechurgendin keyin, xitay hokumiti keng kolemlik zerbe berish herikitini qozghap, texminen 1.8 milyon uyghur, qazaq, qirghiz we bashqa turkiy milletlerning xalighanche tutup turulushini kelturup chiqardi.
jewher mundaq dedi: «dairiler sirtigha bu tedbirlerni bu milletlerdiki 'esbiylik' idiyesini yoqitish uchun dep jakarlighan bolsimu, emeliyette bolsa ularning medeniyitini ajizlitish we yoqitish, musulmanlarning diniy paaliyetlirini besiqturushtur.»
mejburiy emgek dunya teminlesh zenjirige chongqur singip kirgen
jewher komitet ezalirigha, bu ziyankeshlikning dolet teripidin bashqurulidighan ghayet zor bir mejburiy emgek sistemisini barliqqa kelturgenlikini, hazir buning dunya teminlesh zenjiridiki az degende 17 kesipke singip kirgenlikini eytti.
uning korsitishiche, dunya baziridiki her besh paxta kiyimning birining xam eshyasi shinjangdin kelidu; dunyadiki %10 PVC siplang qurulush materiyalliri, %10 ke yeqin alyumin materiyali we quyash energiyesi batareyesi ishlepchiqirishta ishlitilidighan poli kiristalliq silitsiyning 35% i mushu rayonda ishlepchiqirilidu.
uning eytishiche, shangxey, nenjing, beyjing qatarliq jaylardiki zawutlargha yotkep kelingen uyghurlar her kuni etigen saet 5 tila ishni bashlap, uda 10 saet ishleydu; ular ziyade qistangchiliq, 24 saetlik nazaret astidiki yataqlargha orunlashturulghan bolup, namaz oqush we yaghliq chigish qetiy cheklengen; her hepte mejburiy siyasiy terbiye dersige qatnishidu; boysunushni ret qilghuchilar «qayta terbiyelesh lageri» gha qamilish tehditige duch kelidu.
jewher neqil kelturgen tetqiqat sanliq melumatlirigha qarighanda, hokumetning emgek kuchi yotkesh turi arqiliq, az degende 3.17 milyon adem shinjangdiki yurtidin ayrilishqa mejburlinip, bashqa rayonlargha yotkelgen.
«yeqinda ashkarilanghan pash qilghuchilarning guwahliq sozi shuni korsitiduki, u yerdiki yashash sharaiti hetta xitay turmiliridinmu nachar,» dedi u. putun sistemigha «hemme yerni qaplighan qorqunch keshipiyati» hokumranliq qilmaqta.
amerikani siyasiy heriket qollinishqa chaqirdi
jewher komitetni we amerika hokumitini emeliy tedbirlerni qollinishqa, jumlidin «uyghur mejburiy emgikining aldini elish qanuni» (UFLPA) ning jaza tizimlikini kengeytishke undidi. bu qanun boyiche, shinjangdin kelgen import mallar eger terkibide mejburiy emgek yoqluqini ispatliyalmisa, putunley kirish meni qilinidu.
uning bildurushiche, xelq teshkilatliri jaza tizimlikining yengilinishini bir yildin artuq kutken, bu tizimlikni dawamliq kengeytish import sodigerlirige amerika hokumitining qanun ijra qilish salmiqini towenletmeydighanliqi heqqide eniq signal berish uchun zorur iken.
u yene washingtonni mejburiy emgek mehsulatlirini chekleshni yolgha qoyghan yaki oylishiwatqan bashqa doletler bilen maslishishni kucheytip, amerika ret qilghan mallarning bashqa bazarlargha eqip kirishining aldini elishqa chaqirdi.
«bizning kiyim ishkapimizdiki kiyimler, ashxanimizdiki yemeklikler, hemmisi mening qerindashlirimning qan-terige bulanghan bolushi mumkin,» dedi u.
dolet ichide, donald tramp (Donald Trump) pirizedent keler hepte beyjinggha berip xitay dolet reisi shi jinping bilen bashliqlar uchrishishi otkuzush aldida turghanda, jewher amerika hokumitini kishilik hoquq mesilisini ikki tereplik sohbettiki ikkinchi derijilik tema qilip qoymasliqqa chaqirdi.
komitet ezaliri yer sharidiki musulmanlar duch keliwatqan zorawanliqqa diqqet qildi
amerika xelqara diniy erkinlik komitetining reisi wiki xartzler (Vicky Hartzler) echilish sozide yeqinqi mezgilde dunyaning herqaysi jaylirida yuz bergen musulman jemiyetlirige qaritilghan kopligen zorawanliq weqelirini eslep otti.
u 2025-yili 2-ayda pikistanning islamabad etrapidiki bir meschitte yuz bergen ozini qoshup partlitish hujumini tilgha aldi, «islam doliti» (IS) keyin buninggha mesul bolidighanliqini jakarlighan, weqede 32 namazxan qaza qilip, 160 tin artuq adem yarilanghan bolup, bu shu sheherde 18 yildin buyanqi eng eghir hujum weqesi hesablinidu.
u yene hindistanning bir kichik yezisida yuz bergen qoralliq shaykilarning hujumini teswirlidi, hujum nishani putunley ularning musulmanliq salahiyiti tupeylidin bolghan; shundaqla pariJ etrapidiki toqquz meschit aldida beshi kesilgen choshqa beshi tashlap ketilgen mas qedemlik weqeni tilgha aldi. tekshurguchiler eng axirqi weqening rusiye jasusluq organliri bilen alaqisi barliqini korsetken.
«bu hujumlargha toghra qarash intayin muhim, chunki herqandaq bir guruppining diniy erkinlikige qilinghan depsendichilik, hemmimizge qilinghan depsendichiliktur,» dedi xartzler.
arqa korunush: islamdin qorqush (Islamophobia) bilen geopolitikining gireliship ketishi
bu qetimliq guwahliq berish yighini yene islamdin qorqush bilen geopolitika otturisidiki chongqur baghlinishqa diqqet qaratti. jewherning qarishiche, xitayning islam dinini tehdit qilip korsitish usuli, 2001-yildiki «11-sentebir weqesi» din keyin andin keng omumlashqan.
«11-sentebirdin keyin, bu xitay hokumitining xelqara jemiyetning eyiblishidin qutulup qelishidiki eng yaxshi bahane bolup qaldi,» dedi u. «xitay hokumiti islamdin qorqushning paydilinishqa bolidighan bir qoral ikenlikini bayqighandin keyin, uni ishlitishte qilche ikkilenmidi.»
shundaqtimu, u dinning beyjingning herikitidiki tup seweb emeslikini tekitlidi. «islam hergizmu yadroluq mesile emes. biz tutqan qimmet qarashlarning perqi, shundaqla u zemindiki tebiiy gaz, altun, uran qatarliq istrategiyelik bayliqlar eng tup sewebtur.»
USCIRF amerika hokumitige diniy erkinlikni xitay bilen bolghan barliq ikki tereplik we kop tereplik sohbet kuntertipige kirguzushni, uyghurlar we bashqa xeter astidiki guruppilargha berilidighan panahliq we insanperwerlik yardem turlirini kucheytishni, hemde kishilik hoquq depsendichilikini musteqil xatirilesh xizmiti we chet eldiki muhajirlar jemiyiti teshkilatlirini meblegh bilen teminleshni tewsiye qildi.
komitet yene siyaset belgiliguchilerni diniy etiqad erkinlikini qoghdash siyasitining izchil bolushigha kapaletlik qilishqa, uning peqet amerika tashqi siyasitide izchil muhim orun tutup kelgen xiristiyanlargha oxshash az sanliq guruppilarnila emes, belki yer sharidiki musulmanlarghimu teng tekshi qollinilishi kereklikige chaqirdi.
«diniy etiqad erkinlikini qollash amerika pexirlinidighan enene, u uzundin buyan ikki partiyening ortaq qollishigha eriship keldi,» dedi USCIRF muawin reisi asif mehmud (Asif Mahmood). «musulmanlargha bolghan ochmenlikke toghra qarash, del mushu muhim tirishchanliqlarning bir qismidur — bu meqsette barliq kishiler diniy erkinliktin behrimen bolalisun.»
amerika xelqara diniy erkinlik komiteti 3-ayning 4-kuni elan qilghan 2026-yilliq yilliq doklatida korsitilishiche, xitayning diniy erkinlik ehwali otken bir yilda dawamliq nacharlashqan, xitay hokumitining shinjangdiki uyghurlar we bashqa musulman az sanliq milletlerge tutqan siyasiti yenila dunyadiki eng eghir diniy erkinlik mesililirining biri bolup qalmaqta.
amerika xelqara diniy erkinlik komiteti amerika kongrisi teripidin 1998-yili qurulghan ikki partiyelik musteqil organ bolup, yer sharidiki diniy erkinlik ehwalini bahalashqa, hemde amerika pirizedenti, dolet ishliri mehkimisi we kongrisqa siyasiy teklip berishke mesul.
