roshen abbas

yeqinda washington metrosida ketiwetip, bir somkigha esilghan labubu qorchiqini kordum. yurikimde bir xil biaramliq peyda boldi. men uchun eytqanda, bu qorchaq zamaniwi qulluq tuzumige wekillik qilidu, bu men uchun shexsiy bir mesile.

«nyu-york waqit geziti»ning musteqil tekshurushi yeqinda labubu qorchaqlirining yumshaq tiplirining mening wetinim sherqiy turkistanning (hazir xitayning mustemlikichi nami bolghan shinjang dep atilidu) paxtisidin yasalghanliqini jezmleshturdi.

uyghur mejburiy emgiki paxta sanaitige shunchilik singip ketkenki, amerika qanuni her bir tal paxta talasini «bulghanghan» dep qaraydu. xitay paxtisining %90 tin koprekini uyghur rayonidin teminleydu, bu dunya paxta ishlepchiqirishining %20 ni teshkil qilidu.

uyghurlar mejburiy emgek kuchi yotkesh, idiyewi terbiyelesh we nazaret qilishqa mejburlinidu, andin ozliri tergen paxtilar bilen birlikte guangdunggha oxshash olkilerge ewetilidu; labubu qorchaqlirini ishlepchiqarghuchi «pop mart» (Pop Mart) shirkitining qorchaqlirining %70 i del mushu yerde ishlepchiqirilidu.

uyghur rayoni xitay kommunistik partiyesining nazaret qilish we dolet teripidin yolgha qoyulghan mejburiy emgek kuchi yotkesh qatarliq eng radikal kontrol qilish qorallirining sinaq meydanidur. bular keyinche ottura asiya, afriqa we dunyaning bashqa jenubiy qisimlirigha eksport qilinidu.

uyghur jemiyiti ozlirining milliy we diniy kimlikini nishan qilghan irqiy qirghinchiliq siyasetlirige duch kelmekte. 1 milyondin artuq bala ailisidin ayriwetilip, dolet bashqurushidiki yetimxanilargha ewetildi. ayallar mejburiy tughut cheklesh operatsiyesi qilindi yaki xitay erliri bilen toy qilishqa mejburlanghan.

xitayning yeqinqi «milletler ittipaqliqi qanuni» xitay tilini (mandarin) mejburiy oqutush, mejburiy nikah we xitay kochmenlirini righbetlendurush arqiliq uyghur kimlikini yoqitishni meqset qilidu, shuning bilen bir waqitta barliq balilar uchun xitay kommunistik partiyesining siyasiy idiye terbiyesini telep qilidu.

xitay kommunistik partiyesi uyghurlarning azabini paydigha aylanduridighan, kiyim-kechek, yeza igiliki, muhim mineral maddilar, aptomobil we bashqa nurghun sahelerning dunyawi teminlesh zenjirini ozuqlanduridighan bir yoqitish we irqiy qirghinchiliq sistemisi berpa qildi.

beyjing kishilerning diqqitini buriwetish senitini pishshiq igiliwalghan bolup, zulumni tereqqiyat we medeniyet dep atiwalidu. mesilen, ular uyghur rayonigha qarita potemkinche (saxta korunushluk) sayahetlerni estayidilliq bilen teshkilleydu. pirinseton uniwersiteti neshriyatining xadimlirimu mushundaq sayahetlerge qatnashti we uyghur medeniyiti, tili we dinining yoqitiliwatqanliqigha ait nahayiti kop ispatlar bolushigha qarimay, rayonning «medeniyet kop xilliqi»ni nomussizlarche medhiyelidi.

bu sayahetler uyghurlarning tili cheklengen, kitabliri koydurulgen we diniy etiqadi jinayet dep bekitilgen bir peytte, ularning naxsha eytip ussul oynawatqanliqini korsitidu. telefonlardin uchur yighish we chiray tonush kameraliri soz we heriketlerni nazaret qilidighan aldin molcherliguchi saqchi sistemilirini ozuqlanduridu.

TikTok we dolet qollighan taratqular irqiy qirghinchiliqni yoshurush, guman peyda qilish we jawabkarliqni suslashturush uchun, sehnileshturulgen «bextlik» uyghur obrazlirini kopeytip tarqitidu.

shundaqtimu, hechqandaq teshwiqat mening ailemge oxshash uyghur aililiri beshidin kechuruwatqan heqiqetni ochurelmeydu.

2021-yili xadson institutida xitayning keng kolemlik tutqun qilish siyasiti heqqide sozligen idim. bir nechche kundin keyin, xitay kommunistik partiyesi mening acham doktor gulshen abbasni giriptar qildi. u mening paaliyetlirimge och elish supitide 3000 kunge yeqin turmide yatti. bu ashkara halda chegra halqighan besim qilish we agahlandurushtur; hetta amerika puqrasi bolghan teqdirdimu, mening awaz chiqirishimning bir bedel toleydighanliqining signalidur.

achamning turmige tashlinishi, xitay rejimining eng qorqidighan nersisining neme ikenlikini eskertip turidighan achchiq bir eskertishtur, u bolsimu — heqiqet.

2021-yili amerika uyghurlargha qaritilghan zulumni ashkara halda irqiy qirghinchiliq dep etirap qildi we shu yili dekabirda parlament «uyghur mejburiy emgikining aldini elish qanuni»ni maqullidi.

bu qanun import qilghuchilardin oz mallirining uyghur mejburiy emgiki bilen alaqisi yoqluqini ispatlashni telep qilidu. «pop mart» shirkiti bundaq bir ispatlash uchun hechqandaq tirishchanliq korsetmidi.

bu xitay oyunchuq ishlepchiqarghuchisi hetta shinjang paxtisini aqlap, adedas (Adidas) munasiwitini uzgendin keyin adedas xitay shirkitige «teminlesh zenjirini siyasiylashturdi» dep hujum qildi. «pop mart» shuningdin keyin amerikida kengiyip, 2 milyongha yeqin ezagha — yeni ishlepchiqarghuchidin nomur toplash uchun tizimlatqan istemalchilargha erishti we ularning uchurliri xitay mulazimetirlirida saqlanmaqta.

shuning bilen bir waqitta, bu bulghanghan labubu qorchaqliri los-anjelestin tartip nyu-yorkqiche bolghan dukanlarda we aptomatik setish mashinilirida turmaqta.

xitay kommunistik partiyesining bash geziti «pop mart»ning «labubu 3.0» ni xitay medeniyitining amerika istemalchilirini jelp qilalaydighanliqining ispati dep medhiyelidi. «pop mart»ning bash ijrachi emeldari xitay xelq siyasiy meslihet kengishining ezasi bolup, bu partiye bashqurushidiki organ dunya miqyasida tesir korsitish we teshwiqat uchun ishlitilidu. bu ehwal shirketni dolet qollighan bir ekosistemining del merkizige qoyidu.

«pop mart»ning «achliq marksning» (suniy qisliq yaritish) endizisi qorchaqlarni cheklik miqdarda bazargha salidu. TikTok bu suniy yaritilghan qisliqni kishilerde bir xil xumar peyda qilidighan choqunushqa aylanduridu we istemalchilarni uyghur mejburiy emgiki bilen yasalghan oyunchuqlargha qimmet baha toleshke yetekleydu.

labubu xitay kommunistik partiyesining «yumshaq kuchi»ning amerika istemalchilirini bir mustebit iqtisadiy sistemigha qandaq qilip muweppeqiyetlik bir gewde qilghanliqini namayan qilip bermekte.

2025-yili iyulda, «uyghur herikiti» teshkilati amerika tamoJna we chegra qoghdash idarisige resmiy erz sunup, «pop mart»ni tekshurushni we uni «uyghur mejburiy emgikining aldini elish qanuni»diki jazalash tizimlikige kirguzushni telep qildi. biz hazirghiche hechqandaq heriket kormiduq.

shundaqtimu, ispatlar eniq: «pop mart» tekshurulushi we amerikagha mal kirishi cheklinishi kerek.

eger sizde alliburun bir labubu qorchiqi bolsa, uni saqlap qoyung. emma shuni esingizde tutungki, u dunya yene bir qetimliq tashliwetilidighan moda bilen shughullinishi uchun ailisidin we turmushidin ayrilghan uyghur qulliri teripidin qolda tirilgen paxtidin yasalghan.

uyghurlargha qiliniwatqan zulumgha skut qilish hemmimizni bu jinayetke sherik qilidu.

• roshen abbas «uyghur herikiti» (Campaign for Uyghurs) teshkilatining ijraiyedirektori we «sunmas: bir uyghurning erkinlik uchun kurishi» namliq kitabning aptoridur.

«washington pochtisi» da elan qilinghan ingilizche maqalining menbesi: 

 https://www.washingtontimes.com/news/2026/may/6/ugly-truth-labubu-dolls-uyghur-forced-labor/