yazghuchi: josef masilamani | turkistan taymiz terjimisi
malaysiyaliq paaliyetchiler doletning insanperwerlik mesililiridiki «tallanma» pozitsiyesini tenqid qilmaqta. ottura sherq musulmanlirini kuchluk qollash, miyanmar we xitaydiki kishilik hoquq depsendichiliklirige sukut qilish bilen tamamen zitliq shekillendurdi. heqqaniyet we erkinlik kurishide «exlaqiy izchilliq»ni saqlash chaqiriq qilinmaqta.
kualalampur (AsiaNews) – malaysiyaning pelestinni qetiy qollishi uzundin buyan uning xelqaraliq kimlikining tuwruki bolup kelgen. emma kishilik hoquq teshkilatliri kualalumpurning insanperwerlik mesililiridiki «tallanma» pozitsiyesining doletning exlaqiy inawitige ziyan yetkuzush xewpi barliqini otturigha qoymaqta. «bugunki erkin malaysiya» (Free Malaysia Today) gezitide elan qilinghan bir maqalide, paaliyetchi hokumetsiz teshkilatlar bolghan Suaram we Pusat Komas ning sozi neqil kelturulup, xelqaradiki ritorika (nutuq) bilen dolet ichidiki musapirlar we panahliq tiliguchilerge tutulghan pozitsiye otturisidiki chongqur perq tekitlendi.
bu tenqidler xelqara kechurum teshkilatining (Amnesty International) malaysiyaning pelestin mesilisidiki kuchluk pozitsiyesini (qismen «musulmanlar ittipaqliqi» namida) tilgha elip, miyanmardiki rohingyalar we xitaydiki uyghurlarning duch keliwatqan zulumlirigha putunley sukut qilghanliqini korsitip otkendin keyin otturigha chiqti. munazirining merkizide mundaq bir qiyin soal bar: neme uchun bezi azab-oqubetler dolet miqyasida kuchluk hesdashliq qozghaydu-yu, bashqa insanperwerlik kirizisliri sus inkasqa erishidu yaki siyasiy jehettin sel qarilidu?
kimlik siyasiti we jughrapiyelik siyasiy amillar
Suaram teshkilatining ijrachi mudiri azura nasron malayshiyadiki ammiwi hesdashliqning kopinche kimlik siyasiti, islamlishish we jughrapiyelik siyasiy oylinishlar teripidin shekillinidighanliqini otturigha qoydi. u pelestin bilen bolghan ittipaqliqning intayin kuchluk ikenlikini, chunki uning «ummet» chushenchisige we musulmanlargha qaritilghan zulum tarixigha mas kelidighanliqini, buning dolet we diniy apparatlar teripidin kucheytilgenlikini chushendurdi. paaliyetchi yene pelestinni qollashning bashqa insanperwerlik mesililirige qarighanda siyasiy xewpining azliqinimu qoshup qoydi.
nasron sozide: «pelestin bilen bolghan ittipaqliq towen tennerx bilen yuqiri siyasiy payda elip kelidu; emma rohingya, uyghur we kochmen ishchilar mesilisi kochmenlik, chegra kontrolluqi we emgek kuchi mesilisidiki dolet ichi ziddiyetlirini ashkarilap qoyidu» dedi. u bu mesililerning doletni ichki tenqidlerge yol achidighan pozitsiyelerdin ozini qachurushqa mejburlaydighanliqini eytip agahlandurdi. pelestinni qollash erzan tennerx bilen korunerlik ichki siyasiy ewzellik elip kelidu. buninggha selishturghanda, rohingya kirizisi malayshiyani kochmenlik, tutup turush, emgek kuchini eksplatatsiye qilish we chegra kontrolluqigha munasiwetlik teximu biaram qilghuchi realliqlar bilen yuzleshturidu.
makan we jemiyettiki perqlendurush
yene bir muhim perq shuki: pelestinlikler jughrapiyelik jehettin yiraqta, bu bolsa ittipaqliqning asasliqi simwolluq we diplomatik sewiyede elip berilishigha sharait yaritidu. eksiche, rohingya musapirliri fizikiliq jehettin dolet chegrasi ichide. ularning malayshiya territoriyesidiki mewjutluqi ammiwi pikirde barghanseri bixeterlik tehditi, iqtisadiy yuk we ijtimaiy jiddiylik tili bilen teswirlenmekte.
netijide, bir xil «hesdashliq qatlamliq perqi» shekillengen. melumatlargha qarighanda, miyanmarning gherbidiki raxin ishtatidin kelgen 2000 din artuq musulman az sanliq millet musapiri yenila kochmenler merkizide tutup turulmaqta, ularning beziliri bir nechche yildin beri shu yerde. Pusat Komas ning mudiri jerald josef bu uzun muddetlik tutup turushni intayin endishilik ehwal we kualalumpurning dunyada ozini «zulumgha uchrighanlarning hamiysi» qilip korsitiwatqan obrazigha putunley zit dep atidi.
tarixiy selishturma we iqtisadiy menpeet
malayshiya 1990-yillardiki balqan urushi mezgilide bosniyelik musulman musapirlarni qobul qilghan bolup, bu heriket dolet miqyasida islamiy ittipaqliqning ulgisi supitide tebriklengen idi. emma efiyopiyediki acharchiliqqa oxshash oxshash diniy yaki siyasiy tesirge ige bolmighan bashqa insanperwerlik kirizisliri hergizmu oxshash derijidiki ammiwi seperwerlikke turtke bolmidi. oxshashla, xitayning uyghurlargha tutqan muamilisige qaritilghan tenqidlermu intayin ehtiyatchan bolup, bu beyjing bilen bolghan iqtisadiy we diplomatik munasiwetning sezgurlukini eks etturidu.
bu xil tallanma pozitsiye doletning kishilik hoquq mesilisidiki pirinsipal rehberlik dewasini ajizlashturuwetidu. chunki kishilik hoquq pirinsipliri peqet siyasiy jehettin qolayliq bolghanda tilgha elinip, diplomatik jehettin qimmetke chushidighan yaki dolet ichide qollashqa erishelmeydighan ehwalda sel qaralsa bolmaydu. paaliyetchilerning endishisi malayshiyaning pelestinni qollashni azaytishida emes, belki insanperwerlik kurishide «exlaqiy izchilliq»ni saqlishidur. cheteldiki yurt-makanidin qoghlinish, tutup turush we adaletsizlikni eyibligen bir dolet, oz chegrasi ichidiki musapirlar we panahliq tiliguchilerge tutulghan pozitsiyegimu oxshash telepni qoyushi kerek.
eger kualalampur xelqara sehnide adaletning awazi bolush supiti bilen inawitini saqlap qalmaqchi bolsa, kishilik hoquq teshkilatlirining qarishiche, u choqum «tallanma ittipaqliq»tin halqip, teximu izchil bolghan dolet ichi kishilik hoquq siyasitini qollinishi kerek. bolmisa, uning exlaqiy nopuzi pirinsip mesilisi emes, belki siyasiy menpeet mesilisi supitide korulup qelish xewpige duch kelidu.
menbe: PIME– AsiaNews
