suret menbesi: Depositphotos

eger tramp shi jinping bilen yuzturane olturghanda, amerikaliq uyghurlar we ularning aile-tawabiatlirining delolirini otturigha qoyalmisa, beyjing bu sel qarashni emeliyetchillik emes, belki ajizliq dep qaraydu.

aptori: omer qanat, «diplomat» (The Diplomat) Jurnili, 2026-yili 12-may

eqide polatning anisi bilen sozleshmiginige sekkiz yil boldi. bu yilliq anilar bayrimi uning 2017-yili xitay doliti teripidin tutup ketilip iz-dereksiz ghayib bolghan, tonulghan uyghur antropolog we folklorchusi rahile dawutsiz otkuzgen sekkizinchi qetimliq anilar bayrimidur. doktor rahile dawut oz hayatini uyghurlarning mazarlirini xatirileshke we uyghur medeniyet miraslirini saqlap qelishqa beghishlighan idi. xitay hokumiti uni qilghan mushu xizmetliri uchunla muddetsiz qamaq jazasigha hokum qildi.

men otken yili «diplomat» Jurniligha yazghinimdek, uning delosi yalghuz bir misalla emes. amerikadiki uyghur diyasporasida, nurghunlighan aililer oxshashla rehimsizlerche ayrilip qelish qismitini bashtin kechurmekte: ularning uruq-tughqanliri, jumlidin oz dewridiki eng hormetke sazawer nurghun uyghur ziyaliyliri xitay hokumiti teripidin turmige tashlandi. 2014-yili muddetsiz qamaq jazasigha hokum qilinghan uyghur alimi ilham toxtining qizi jewher ilham shuningdin beri atisining qoyup berilishi uchun paaliyet elip barmaqta. tumaris we kamalturk yalqunmu xewer qilinishiche, edebiy obzorchi we derslik kitab tehriri bolup ishligenliki uchun 15 yilliq qamaq jazasigha hokum qilinghan atisi yalqun rozi uchun nechche yillap seperwerlik qildi.

uyghur kishilik hoquq qurulushi (UHRP) amerikada yeqin aile-tawabiatliri bar bolghan, naheq tutup turuluwatqan yaki turmige tashlanghan kem degende 11 neper uyghur alimi we medeniyet erbabining ehwalini xatirige aldi.

amerika pirezidenti donald trampning aldimizdiki xitay dolet reisi shi jinping bilen bolidighan uchrishishi — bu naheqchilikke xatime berishtiki bir pursettur. u qolidiki barliq tesir korsitish kuchidin paydilinip, naheq turmige tashlanghan we iz-dereksiz yoqitiwetilgen uyghur ziyaliylirini we medeniyet erbablirini, bolupmu yeqin tughqanliri amerikada bolghanlarni qoyup berishni telep qilishi kerek.

amerika we xitay rehberliri otturisidiki bashliqlar yighini sodidin tartip bixeterlik, texnika we bashqa nurghunlighan riqabet xarakterlik muhim mesililer bilen liq tolghan bolidu. emma kishilik hoquqqa qoshumche mesile supitide muamile qilishqa bolmaydu. amerikaliq uyghur aililiri uchun eytqanda, bu delolar intayin jiddiy we texiche hel qilinmighan mesililerdur.

xitayning uyghur ziyaliylirigha qiliwatqan ziyankeshliki — uning uyghurlarning dini, tili we kimlikini yoqitish siyasitining merkiziy qismidur. beyjingning pirofessorlar, shairlar, neshriyatchilar, senetkarlar, diniy olimalar, karxanichilar we medeniyet erbablirini nishan qilishi, ularning bir milletning medeniyet este tutush qabiliyitini saqlap qelip, uni keyinki ewladlargha otkuzup beridighanliqi sewebidindur. xitay hokumiti ularni turmige qamash arqiliq, peqet uyghurlarning siyasiy hayatinila emes, belki uyghur medeniyitining ozinimu kontrol qilishqa urunmaqta.

rahile dawut uyghur folklori we yadikarliqliri ustide tetqiqat elip barghan alimdur. ilham toxti bolsa uyghurlar we xenzular otturisida diyalog we ozara chushinishni teshebbus qilghan iqtisadshunastur. yalqun rozi uyghur edebiyati dersliklirini tuzushke yardem qilghan. ularning xizmiti tinch, ilmiy we oz waqtida dolet teripidin testiqlanghan xizmetler idi. biraq beyjingning basturushi astida, hazir hetta uyghurlarning medeniyet miraslirini xatirileshmu jinayet supitide bir terep qilinmaqta.

xitayning uyghur ziyaliylirini sukut qilishqa mejburlash herikitining kolimi kishini chochutidu. besh yil ilgiri, uyghur kishilik hoquq qurulushi xitay hokumiti teripidin qandaqtur bir xil shekilde tutup turuluwatqan kem degende 312 ziyaliy we medeniyet serxillirining ehwalini xatiriligen idi. uyghur diyaridin sirtqa uchur yollap tutulup qalghanlar uchun berilidighan eghir jazalar we alaqining putunley degudek uzup tashlinishi dawamida, heqiqiy sanning buningdinmu kop yuqiri ikenliki shubhisizdur.

tramp hokumiti daim «kuch arqiliq tinchliqni ishqa ashurush» toghrisida sozleydu. kuch-qudret peqet tamoJna beji yaki herbiy halet bilenla olchenmeydu. u amerika qoshma ishtatlirining oz puqralirini, ahalilirini we qimmet qarashlirini qoghdash qiyin bolghan ehwaldimu, ularni qoghdashni xalaydighan-xalimaydighanliqi bilen olchinidu. eger tramp shi jinping bilen yuzturane olturghanda bu jiddiy delolarni otturigha qoyalmisa, beyjing bu sel qarashni emeliyetchillik emes, belki ajizliq dep qaraydu.

bu ehwal «aldi bilen amerika» tashqi siyasitidin chekingenlik emes. belki bu amerikaning muhim nishanlirining tebiiy ipadisidur. «aldi bilen amerika» usuli chet el mustebit hokumetlirining qolidin amerika puqraliri we ularning aile-tawabiatlirini qoghdashni meqset qilishi kerek. amerikaliq uyghurlar we ularning yeqinliri xitay hokumiti teripidin nishangha elinghanda, ularning delolirini otturigha qoyush chet elliklerge qilinghan xeyr-saxawet emes. bu amerika uchun ornidin des turghanliq bolup, beyjingning amerika aililirige qilghan parakendichilikining bedel tolimey qalmaydighanliqini aydinglashturushtur.

xitay kommunistik partiyesi uyghurlarni doletke mutleq sadiq bolup yashashqa we pikir qilishqa mejburlash uchun, shundaqla doletning ularning ozgiche kimlikini yoqitishigha yardem berishi uchun qiynash we keche-kunduzluk (24/7) nazaret qilish tuzumini qollanmaqta. amerika qoshma ishtatliri ularning erkinlikige ikkinchi derijilik mesile supitide muamile qilish arqiliq, bu kimlik yoqitish qilmishini teximu asanlashturup bermesliki kerek.

bu heptilik bashliqlar yighinida, tramp choqum ularni qoyup berishni telep qilishi hemde xitay-amerika munasiwitini muqimlashturush uchun qilinghan herqandaq estayidil tirishchanliqning naheq turmige tashlanghanlar uchun adalet ornitishni choqum oz ichige elishi kereklikini eniq otturigha qoyushi lazim.

«diplomat» Jurnilining «tutup turuluwatqan uyghur ziyaliyliri» namliq arxiplirini bu yerdin korung.

omer qanat

omer qanat - uyghur kishilik hoquq qurulushining ijraiye mudiri. uninggha @omerkanat1 din egishing.