yershari siyasiy weziyiti misli korulmigen derijide ozgiriwatqan bugunki kunde, dunyadiki eng chong ikki dolet amerika qoshma ishtatliri bilen xitay xelq jumhuriyiti otturisidiki istrategiyelik riqabet xelqara munasiwetlerning yadrosigha aylandi. nurghunlighan kozetkuchiler, analizchilar we siyasetchiler arisida «amerika xitaygha nisbeten ajiz orungha chushup qeliwatamdu?» degen muhim bir soal peyda bolmaqta. bu soalgha addiyghina «hee» yaki «yaq» dep jawab berish mumkin emes. chunki her ikki terepning ozige xas ewzellikliri we yoshurun kirizisliri mewjut. melum sahelerde amerikining eneniwi ustunluki tariyiwatqandek qilsimu, yene bezi sahelerde uning yengiliq yaritish kuchi teximu gewdilenmekte.
xitayning yershari miqyasidiki tesir kuchining kengiyishi, iqtisadiy qudritining eshishi we texnikiliq bosushliri nurghun kishilerde «xitayning dunya rehberlikini qolgha kirguzushi muqerrer» dek bir xil tuyghu yaratti. emma, biz korunush bilen realliq otturisidiki perqni ayrishimiz, reqemlerning arqisigha yoshurunghan sistemiliq kirizislarni analiz qilishimiz kerek.
towende biz iqtisad, texnika, herbiy kuch we diplomatiye qatarliq bir qanche asasliq nuqtidin amerika bilen xitay otturisidiki kuch selishturmisini we buning yershari rehberlikige korsitidighan tesirini etrapliq mulahize qilip chiqimiz.
iqtisadiy we soda tesir kuchining «yershari jenubi» gha yotkilishi
amerikining nowette eng eghir xirisqa duch keliwatqan we melum derijide arqida qeliwatqan sahesi xelqara soda, bolupmu «yershari jenubi» (Global South) dep atilidighan tereqqiy qiliwatqan doletler bilen bolghan iqtisadiy alaqidur.
amerika uzun yillardin buyan dunyadiki eng chong bazar we eng asasliq soda hemrahi bolup kelgen idi. emma 2000-yilidin bashlap bu weziyette ghayet zor burulush barliqqa keldi. melumatlargha asaslanghanda, 2000-yilidin 2024-yilighiche bolghan ariliqta, yershari jenubidiki doletlerning xitaydin qilghan import nisbiti 21 pirsenttin koprek ashqan bolsa, amerikidin qilghan import nisbiti oxshash mezgilde 10 pirsent towenligen [1].
bu xil suret bilen dawamlashqanda, dunya nopusining mutleq kop qismini igileydighan bu tereqqiy qiliwatqan rayonlarning xitay iqtisadigha tayinip qelishi teximu tezlishidu. 2000-yilidin 2024-yilighiche bolghan 24 yil ichide, xitayning yershari jenubigha qilghan omumiy eksporti 39 hesse ashqan bolsa, amerikining eksporti peqet ikki hessila kopeygen [1]. bu jeryanda, dolet qudritige wekillik qilidighan we istrategiyelik ehmiyetke ige bolghan halqiliq sanaet we yasimichiliq mehsulatlirida (National Power Industries), xitay yershari jenubidiki tereqqiy qiliwatqan asasliq 12 dolette amerikini zor perq bilen arqida qaldurdi. chetelge biwasite meblegh selish (FDI) korsetkuchlirige nezer salsaq, riqabet menzirisi yenimu aydinglishidu. 2010-yilidin 2024-yilighiche bolghan ariliqta, xitayning asiya-tinch okyan rayonidiki tereqqiy qiliwatqan doletlerge salghan meblighi amerikidin besh hesse eship ketken bolup, afriqa qitesidimu amerikidin ikki hesse kop bolghan [1]. peqet latin amerikisidila amerikining meblegh selish miqdari xitaydin uch hesse ustun turidighan bolup, ottura sherq we ottura asiyadimu amerikining yetekchilik orni %56 yuqiriliq bilen saqlinip qalghan [1].
bu korsetkuchler amerikining yershari jenubidiki iqtisadiy hokumranliq ornining heqiqeten ajizlawatqanliqini korsitip beridu. xitay hokumiti «bir belbagh, bir yol» qurulushi we suniy yosunda yuqiri toluqlima berilgen mehsulatliri (mesilen, elektirliq aptomobil, quyash energiyesi batareyesi qatarliqlar) arqiliq bu doletlerning bazirini oz monopolluqigha almaqta. netijide, nurghun tereqqiy qiliwatqan doletler iqtisadiy jehette xitaygha mehkem baghlinip qeliwatidu. bu ehwal amerika uchun eytqanda istrategiyelik jehette nahayiti passip bir weziyet bolup, yersharidiki diplomatiyelik qollashni qolgha kelturushte tosalghu peyda qilmaqta.
texnika riqabiti: ustunluk kimge mensup?
iqtisadiy riqabet bilen teng mengiwatqan yene bir jeng meydani yuqiri texnika sahesidur. awstraliye istrategiyelik siyaset instituti (ASPI) ning yeqinda elan qilghan «halqiliq texnikilarni iz qoghlash doklati» kishini chochutidighan bir realliqni ashkarilidi.
doklatta korsitilishiche, xitay nowette dunyadiki 74 xil halqiliq texnikining 66 side (yeni texminen %90 ide) yuqiri tesir kuchke ige tetqiqat netijiliri bilen dunyada birinchi orunni igiligen [2]. bu texnikilar ilghar senzorlar, elektirliq batareyeler, yengi materiyallar we bir qisim suniy eqil sahelirini oz ichige alidu. bu derijidiki texnikiliq monopolluq xewpi amerika we uning ittipaqdashlirini qattiq endishige saldi.
yene bir muhim texnika bolghan kiwant texnikisida, xitay bilen amerika oxshimaydighan ikki xil siyaset we pelsepewi asasta tereqqiy qilmaqta. amerika siyasiti karxanilarni we erkin bazarni merkez qilghan, ochuq yengiliq yaritish we yershariwi hemkarliqqa tayanghan mexanizm bilen mengiwatidu. eksiche, xitay kompartiyesi hokumetni merkez qilghan, mutleq pilanliq we yuqiridin towenge bashqurulidighan sistema arqiliq kiwant xewerlishishi qatarliq sahelerni dolet xewpsizliki we ichki muqimliq ehtiyaji uchun mexsus tereqqiy qildurmaqta [3]. xitay siyasitide eniq qilip «kiwant xewerlishishi» we sanaetke tez surette qollinish tekitlense, amerika siyasitide «kiwant bixeterliki», «meblegh selish» we «iqtidar qurulushi» qatarliqlargha bekrek ehmiyet berilmekte [3].
amerika bu xirislargha qarap turmidi. xitayning texnika we herbiy jehettiki zamaniwilishishini cheklesh uchun, amerika soda ministirliqi (BIS) kuchluk eksport cheklimilirini yolgha qoydi. yeqinqi ozgirishlerde, amerika ilghar hesablash ozeklirige cheklime qoyupla qalmay, hetta tarixta tunji qetim suniy eqil model eghirliqinimu (AI Model Weights) eksport cheklimisi tizimlikige kirguzdi [4]. bu, amerikining melum derijidiki yuqiri hesablash iqtidarigha ige (10^26 din yuqiri hesablash kuchi telep qilidighan) yepiq suniy eqil modellirini xitaygha eksport qilishni, hetta bu xil texnikini chetelde tereqqiy qildurup xitaygha setishnimu qanunluq meni qilghanliqini bilduridu [4]. gerche amerikining bu eksport cheklimiliri xitayning suniy eqil we herbiy ishlargha ishlitilidighan ilghar hesablash qurulmilirigha erishishini melum derijide astilatqan bolsimu, xitay dolet pilani boyiche oz aldigha musteqil yengiliq yaritish we «ozi ozini teminlesh» gheyritini teximu kucheytti.
herbiy kuch we jughrapiyelik siyasiy realliq
xitay xelq azadliq armiyesi yeqinqi yillardin buyan korunerlik tezlikte zamaniwiliship, xelqaraliq ochuq dengizdiki, bolupmu hindi-tinch okyan rayonidiki kuch tengpungluqigha tehdit selishqa bashlidi. amerika bolsa ozining herbiy sanaet bazisidiki eghir boshluqlarni we kemchiliklerni asta-asta hes qilmaqta. mesilen, xitay bilen bolushi mumkin bolghan yuqiri derijilik we uzun muddetlik bir urushta, amerika herbiy qismining uzun musapilik bashqurulidighan bomba we oq-doriliri eghir derijide kemlik qilidu. melumatlargha asaslanghanda, amerikining muhim qoralliridin bolghan SM-6, JASSM, we Tomahawk qatarliq bashqurulidighan bombilarni yasash uchun zakaz qilinghandin tartip tapshurup berilgiche bolghan dewriylik 36 aydin 40 ayghiche waqit ketidu [5].
bu xil asta we jansiz herbiy sanaet teminlesh zenjiri, tez surette kengiyiwatqan we paraxot yasashta dunyaning aldigha otup ketken xitayning herbiy sanaitige taqabil turushta amerikini xeterlik haletke chushurup qoyidu. buning bilen bir waqitta, xitayning 2027-yilighiche ozining herbiy zamaniwilishish we qoralliq qisim qurulushidiki muhim nishanlirigha yetish pilani bar. gerche qisim ichidiki chiriklikke zerbe berish heriketliri we bir qisim yuqiri derijilik generallarning tekshurulushi melum derijide tesir korsetken bolsimu, xitayning herbiy tereqqiyati dawamliq turde ilgirilimekte [6].
teywen boghuzidiki besim buning eng janliq ispatidur. amerika we teywen mudapie melumatlirigha korsitilishiche, xitay teywenge qaratqan herbiy paraxot we ayropilan besimini misli korulmigen derijide ashurghan. 2025-yili xitay armiyesining ayropilanliri teywen hawa mudapie rayonigha (ADIZ) 3764 qetim besip kirip, aldinqi yildikidin %22.4 lik rekort yaratqan [6]. xitay dengiz saqchi paraxotlirining teywenge besim qilish heriketlirimu 2020-yilidin 2025-yilighiche bolghan ariliqta her kunluk otturiche qetim sani nuqtisidin %500 tin koprek ashqan bolup, teywenning ikkinchi mudapie siziqigha kirishi tot hesse kopeygen [7]. bu xil «ezish» (Coercion) we daimliq kuch korsitish teywenning mudapie sezgurlukini suslashturush hemde kelgusidiki tuyuqsiz heriketler uchun sehne hazirlashni meqset qilidu.
korunush bilen realliq otturisidiki perq
yuqiridiki reqemler we realliqlar amerikining bezi tereplerde heqiqeten ajiz orungha chushup qeliwatqanliqini korsetsimu, emma bu «xitay yengilmes, amerika weyran boldi» degenlik emes. korunush bilen realliq otturisida intayin chong perq bar.
aldi bilen, xitayning xelqaradiki obrazi we diplomatiyelik siyasetliri ghayet zor qarshiliqlargha duch kelmekte. siyasiy mutexessislerning tehliliche, xitay hazir ozining diplomatik «altun purset» ini oz qoli bilen nabut qilmaqta. amerika melum nuqtidin elip eytqanda yetekchilik boshluqi qaldurghan teqdirdimu, xitayning oz beshimchi, mutihem heriketliri ularni ittipaqdashlarni jelp qilishta meghlubiyetke yuzlendurdi [8].
xitayning afriqa we tereqqiy qiliwatqan doletlerde elip barghan meblegh selishliri daim yerlik muhitni weyran qilish, yerlik xelqni kemsitish we beqindi qilip qerzge boghush qatarliq selbiy amillar bilen bille kelgenliki uchun, xitaygha nisbeten dunyawi endishe kucheymekte. shunglashqa, yawropa ittipaqi we amerikigha oxshash gherb kuchliri nowette xitay bilen bolghan munasiwette putunley «uzup tashlash» (Decoupling) siyasitini emes, belki «xeterni towenlitish» (De-risking) siyasitini merkez qilmaqta. xeterni towenlitishning meqsiti, xitaydin kelidighan xam eshya, elektironluq zapchas we teminlesh zenjirige bolghan artuqche beqindiliqni azaytip, menbelerni kop xillashturush arqiliq bixeterlikni qoghdashtur [9].
bu xil istrategiye, xitayning dunya iqtisadini goruge eliwelish pilanini bitchit qilishta intayin kuchluk unum bermekte.
ichki jehettin eytqanda, xitay nowette eghir tuzulmiwi kirizislerge duchkeliwatidu. yuqiri suret bilen towenlewatqan tughulush nisbiti, qerilishiwatqan nopus, yimiriliwatqan oy-muluk baziri we dolet karxanilirining xususiy igilikni boghushi xitay iqtisadining yengiliq yaritish kuchini ajizlashturmaqta. eksiche, amerika demokratik tuzumning ewzelliki arqiliq tuzulmiwi mesililerni ozlukidin tuzitish, kapital we dunyadiki eng ilghar eqil igilirini ozige jelp qilish jehette helihem mutleq ustunlukke ige.
kelgusi tereqqiyat: qaysi terepning ghelibe qilish ehtimalliqi yuqiri we nemishqa?
yighip eytqanda, bu bir qetimliq qisqa muddetlik musabiqe emes, belki ikki xil sistema, ikki xil qimmet qarashning dunyawi yetekchilik hoquqini talishish kurishidur.
qisqa muddettin qarighanda, xitay hokumetning kuchluk merkezleshturulgen teqsimlesh iqtidari arqiliq yasimichiliq, melum texnikilar we yershari jenubidiki soda nisbitide aldigha otup ketiwatqandek korunidu. emma uzun muddetlik sijilliq, kirizisqa taqabil turush we dunyaning maslishishini qolgha kelturush jehette amerikining uli teximu puxta.
eger amerika ozining dolet ichidiki yasimichiliqni kucheytip, «xeterni towenlitish» siyasiti boyiche teminlesh zenjirini qayta qurup chiqsa, we hindi-tinch okyan rayonidiki ittipaqdashlirini qoghdash wedisini emelge ashuralisa, amerikining bu riqabette ghelibe qilish ehtimalliqi yenila eng yuqiri. chunki tarix shuni ispatlidiki, yepiq, mustebit we yuqiridin besim bilen bashqurulidighan tuzumler qanche kuchluk korunsimu, janliq, erkin we yengiliq yaritish kuchi kuchluk sistemilar bilen bolghan uzun muddetlik kureshte haman yengilidu. xitayning hazirqi bir qisim «ustunlukliri» doletning kelgusi kapitali we xelqning parawanliqini qurban qilish bedilige keliwatqan qisqa muddetlik kopuktur.
menbeler:
1 Atkinson, R. D. The Global Trade Battleground: US-China Competition in the Global South. Information Technology and Innovation Foundation (ITIF), April 6, 2026.
2 Capri, A. China decoupling versus de-risking: What’s the difference? Hinrich Foundation, December 12, 2023.
3 Fernandez, J., & Lyall, L. New U.S. Export Controls on Advanced Computing Items and Artificial Intelligence Model Weights: Seven Key Takeaways. Data Matters Privacy Blog, Sidley Austin LLP, January 21, 2025.
4 Jones, S. G. Is the United States Prepared for a War with China? Center for Strategic and International Studies (CSIS), 2026.
5 Lin, B., Hart, B., Li, L., & Tinsley, T. Tracking China’s Increased Military Activities in the Indo-Pacific in 2025. ChinaPower Project, CSIS, February 5, 2026.
6 Macias III, J. M., & Jensen, B. The Geometry of Coercion: Tracking the PRC’s Maritime and Air Pressure on Taiwan. CSIS, May 5, 2026.
7 Pao, J. China cries foul after topping ASPI tech rankings. Asia Times, December 24, 2025.
8 Shambaugh, D., & Jackson, S. F. China Is Squandering a Golden Opportunity. Foreign Affairs, May 12, 2026.
9 Wang, S., & Ni, C. Comparative Analysis of Quantum Technology Policies in the United States and China: Strategic Directions and Philosophical Foundations. Quantum Reports, 8(1), 9, January 23, 2026.
