nyu-york, amerika (MNTV) – diniy erkinlik teshkilatliri, xiristiyan teshebbuskar guruppiliri we kishilik hoquqni kozetkuchilerdin terkib tapqan bir ittipaq, pirezident donald trampni pat arida xitay dolet reisi shi jinping bilen otkuzulidighan diplomatik uchrishishta, xitayning az sanliq diniy toplargha tutuwatqan muamilisini merkiziy orungha qoyushqa chaqirip, kopligen diniy jamaetlerge qaritilghan besimning kucheygenliki heqqide agahlandurush berdi.
bu guruppilar, shining rehberlikide yer asti xiristiyan cherkawliri, uyghur musulmanliri, tibet buddistliri we bashqa diniy ahalilerge qaritilghan sijil we kengiyiwatqan basturushni tilgha aldi. ilgiri surulgen eyibleshler ichide dolet kontrolluqidiki diniy organlargha qatnishishqa mejburlash, diniy zatlar we diniy rehberlerni tutup turush, ibadet paaliyetlirige bolghan nazaretni kucheytish we musteqil diniy paaliyetlerge keng kolemlik cheklime qoyush qatarliqlar bar.
amerika xelqara diniy erkinlik komitetining reisi, awam palata ezasi wikiy hartzler xitay kommunistik partiyesining amerika hokumiti teripidin ilgiri uyghur musulmanlirigha qilinghan irqiy qirghinchiliq dep bekitilgen qilmishlar bilen shughullanghanliqini eytti hemde bu mesilining beyjing bilen otkuzulidighan yuqiri derijilik sohbetlerde pirezidentning biwasite arilishishini telep qilidighanliqini otturigha qoydi.
wikiy hartzler teshebbuskar teshkilatlargha bergen bayanatida: «hokumetning diniy yaki siyasiy etiqadi sewebidin tutup turuluwatqan shexslerning qoyup berilishi uchun besim ishlitishte alahide bir pursiti bar» degenlerni qeyt qildi.
amerika xelqara diniy erkinlik komiteti (USCIRF) ning muawin reisi asif mehmudmu kopligen diniy toplargha qaritilghan basturushning kengeygenlikini tilgha elip, shining hokumranliqidiki weziyetni diniy erkinlikning eghir derijide nacharlishishi dep teswirlidi.
buningdiki bir muhim delo beyjingdiki ziyon cherkawining pastori ezra jin bolup, u tizimlatmighan «oy cherkawliri» gha qaritilghan teximu keng kolemlik basturush herikiti jeryanida tutup turulghan. uning tutup turulushi, xitayning dolet ruxset qilghan organlar sirtidiki musteqil xiristiyan ibadetlirige bolghan kontrolluqni kucheytiwatqanliqini eytqan diniy erkinlik teshebbuskarliri uchun bir simwolgha aylandi. ikki partiyening qanun chiqarghuchiliri we teshebbuskar guruppiliri hazir uning delosini biwasite xitay emeldarliri bilen bolghan uchrishishta otturigha qoyushqa chaqirmaqta.
bu mesile yene dallas baptist uniwersitetidiki eweret yer shari diniy erkinlik merkizi yetekchilik qiliwatqan «ikki bosh orunduq» herikitigimu turtke boldi. bu heriket amerika emeldarlirini pastor ezra jin we 2014-yili tutqun qilinghandin keyin bolgunchilikke alaqidar eyibleshler bilen muddetsiz qamaq jazasini otewatqan turmidiki uyghur alimi ilham toxtining qoyup berilishini teshebbus qilishqa chaqirmaqta.
kishilik hoquqni kozitish teshkilatining doklat qilishiche, xitaydiki molcheren 12 milyon katolik muritigha qaritilghan cheklimiler teximu kucheytilgen bolup, bu kopeytilgen nazaret qilish, sayahetni kontrol qilish we dolet testiqlighan diniy qurulmilargha boysunushqa besim ishlitish qatarliqlarni oz ichige alidiken. mezkur teshkilat watikanning yer asti katolik jamaetlirini qoghdiyalmighanliqi toghrisidiki endishiler kuchiyiwatqan bir peytte, watikanni xitay bilen 2018-yili imzalighan episkop teyinlesh kelishimini qayta bahalap chiqishqa chaqirdi.
kishilik hoquqni kozitish teshkilatining xitay ishliri tetqiqatchisi yalqun uluyol xitayning «xitaylashturush» siyasiti astida diniy basturushning kucheygenlikini eytip, organ terep yolliri sirtidiki diniy zatlar we ibadet qilghuchilargha bolghan besimning eship beriwatqanliqini teswirlidi.
teshebbuskarlarning eytishiche, kopligen diniy toplarda korulgen bu xil endize, xitayning din ustidin yurguzuwatqan dolet kontrolluqining sistemiliq halda chingitiliwatqanliqini korsitip beridighan bolup, xelqaraning mas qedemlik besim ishlitishige we amerikaning eng yuqiri diplomatik sewiyede biwasite arilishishigha bolghan yengi chaqiriqlarni otturigha chiqarmaqta.
menbe: https://www.muslimnetwork.tv
