maykil arkush (Michael Arkush) 2026-yili 19-may

2024-yilining yaz peslide, men kanzas ishtatining sabiq bash waliysi we kengesh palata ezasi sam brownbek (Sam Brownback) bilen birlikte xitaydiki diniy erkinlik kurishi toghrisida bir kitab yezishqa kirishtim — bu kitab otken hepte neshr qilindi. men deslepte buni peqet adettiki bir xizmet, yeni bashqa bir ish depla oylighan idim. din men uchun hergizmu unche muhim bolup baqmighan idi. men tenterbiyege qiziqidighan bolup, ilgiri fil jekson (Phil Jackson), sikotti pippen (Scottie Pippen), shuger rey leonard (Sugar Ray Leonard) we bashqilar bilen birlikte kitablarni yazghan idim.

men xata oylaptikenmen. bu peqet adettiki bir xizmetla emes iken. men bu heqiqetni xitayning gherbiy shimalidiki kopinchisi musulman bolghan millet — uyghurlarning bir ezasi bolghan mehrigul tursun bilen sozleshken ashu axshimi hes qildim. shi jinpingning rehberlikide, xitay hokumiti sherqiy turkistanda uyghurlarni keng kolemlik tutqun qilish, nazaret qilish we ularning medeniyiti bilen etiqadini yoqitish herikitige duchar qildi. 36 yashliq mehrigul tursun bizge ozining uch kezek bowaqlirining biri bolghan yengi tughulghan oghlining xitay kommunistik partiyesi teripidin olturulgenlikini, ozining bolsa jaza lagerlirida qiyin-qistaqqa uchrighanliqini sozlep berdi. u ong quliqining anglash qabiliyitidin putunley degudek ayrilip qalghan idi. mehrigulning tun niصfida chiqirap chochup oyghinip ketishi, hetta «xuda meni bu dunyadin tezrek elip ketse yaxshi bolar idimu» dep oylinip qelishi hechqandaq heyran qalarliq ish emes idi. u: «men ulardin och elishni, xitai hokumitini putunley weyran qilishni xalayttim», dedi. bu sohbettin keyin, men qattiq ghezepke toldum we u bashtin kechurgen zulmetlik kunler uchun adalet telep qilish otida koydum.

mening bir adettiki xizmettin bundaq qattiq ghezepke kelishimning sewebi neme? bu mening yehudiy terbiyesi tapqan aile arqa korunushumge baghliq idi — men ozumning ikki qetimliq bar mitzwa (yehudiylarning balighetke yetish murasimi) ning birinchisini yerusalemdiki yigha tamida otkuzgen idim — shundaqla yerim esir ilgiri men qatnashqan, sowet ittipaqidin qechip qutulushni arzu qilghan yehudiy refuseniklar (dolettin ketishi cheklengenler) uchun elip berilghan kuresh bilenmu munasiwetlik idi. xitaydiki bu kureshning mahiyiti asasen oxshashtur: u bolsimu oz etiqadi tupeylidin ziyankeshlikke uchrawatqan qehrimanlarning kurishidur.

mehrigul bilen sohbetleshkendin keyin, men xitayning zulmigha uchrighan birer ziyankeshlikke uchrighuchi bilen sozleshken her qetimda, ashu sowet yehudiyliri esimge kelidighan boldi. mesilen, yette yil jeryanida ikki qetim turmige tashlanghan, teshwiqat wereqilirini besip tarqatqan 70 yashliq falun gung muriti wang chunyen (Wang Chunyan)ni alayli. yaki ozining oy cherkawining (keyin nami «meyflawer cherkawi» dep ozgertilgen) 63 ezasining deslepte jenubiy koreyening bir ariligha, andin taylandqa, axirida bolsa bugunki kunde yashawatqan we ibadet qiliwatqan teksas ishtatining midland shehirige qechip qutulushigha yardem bergen 48 yashliq pop pen yungguang (Pan Yongguang) ni alayli.

yaki tibetlik dangliq lama, 75 yashliq arjya rinpoche (Arjia Rinpoche) ni alayli, u 1958-yili 8 yash waqtida, xitay eskerliri uning eng yaxshi koridighan ibadetxanisidin 500 ge yeqin rahibni tutqun qilghan bolup, ularning kopinchisi shuningdin keyin qayta korunmigen idi.

ikki ay ilgiri, men 1970- we 80-yillarda sowet ittipaqida toqquz yil turmide yatqan meshhur refusenik natan sharanskiy (Natan Sharansky) bilen sozleshtim. men uningdin: «biz amerikadin kelgenler nemishqa xitaydiki zulumgha kongul bolushimiz kerek?» dep soridim. nowette israiliyede yashawatqan 78 yashliq sharanskiy: «biz kongul bolushimiz kerek, chunki silermu bu dunyaning bir qismi, ularmu bu dunyaning bir qismi», dep jawab berdı. u sozlewatqanda, mening esimge 1978-yili martta ozum oquwatqan an arbor (Ann Arbor) diki michgan uniwersitetining oqughuchilar geziti bolghan «Michigan Daily» gha sharanskiyning ayali awital (Avital) heqqide yazghan bir parche xewirim chushti.

Awital bir yil ilgiri «doletke xiyanet qilish» jinayiti bilen qolgha elinghan yoldishi we bashqa sowet ittipaqidiki oktichiler uchun qollash toplawatqan idi. men yeqinda u maqalini qaytidin tepiwaldim. u terjiman arqiliq mundaq degen idi: «peqet xet yezishning ozila kapaye qilmaydu. siler choqum bu dolettiki barliq sowet puqralirigha ozunglarning pozitsiyesini korsitishinglar kerek. qanche kop naraziliq bildursenglar, weziyet shunche yaxshilinidu.»

Awitalning eytqanliri bugunki kunde ilgiriki her qandaq waqittikidinmu bekrek heqiqetke uyghundur. dolitimizning qurghuchilirining korushchanliqi sayisida diniy erkinliktin behrimen boluwatqan biz choqum oz naraziliqimizni bildurushimiz kerek. men bu ishlarning xitay bilen bolghan iqtisadiy munasیwitimizge ziyan yetkuzush-yetkuzmeslikige perwa qilmaymen. pirezident kennedi 1963-yili iyunda amerika qoshma ishtatliridiki puqralar hoquqi kurishi toghrisida eytqinidek: «biz asasliqi bir exlaqiy mesilige duch keliwatimiz». xitay uyghurlar, falun gung we tibet xelqige qarshi keng kolemlik wehshiyliklerni elip barmaqta. kishini heyran qalduridighini we echinduridighini shuki, dunya sukut qilmaqta. buning ichide amerika qoshma ishtatlirimu bar. shundaqtimu, men yenila umidwarmen. men ilgirimu oyliship baqmıghan jaylarda umid alametlirini korgen idim.

2016-yili sentebirdiki bir jume axshimi, men moskwadin texminen ikki saet yiraqliqtiki twerd (Tver) shehiridiki bir yehudiy ibadetxanisigha bardim. u yerde peqet toqquz er bar idi, emma ortodokis yehudiy ibadetxanisida kollektip ibadet qilish uchun choqum 10 er yehudiyning bolushi (bu «minyan» dep atilidu) telep qilinatti. mening barghinim bilen ularning sani del 10 gha yetti. men ularning birlikte dua qilishigha sewebchi bolalighanliqimdin bekmu tesirlendim we toluq ottura mekteptiki oqutquchumning sowet ittipaqidiki yehudiylar bilen korushken ashu yilliridin bugunki kungiche bolghan ariliqta nemidek uzun bir musapini besip otkenlikimizni oylidim.

bu tereqqiyatqa pirezident regan, rim papisi jon paul II (John Paul II) we mixayil gorbachewlarning qoshqan tohpisi az emes. 1970-yillarda sowet ittipaqidiki yehudiylarning weziyiti intayin qarangghu korungen idi, bugunki kunde xitaydiki etiqadchilarning weziyitimu shundaq qarangghu korunmekte. emma weziyet ozgirishi mumkin. eger biz otturigha chiqip, hergiz teslim bolmisaqla bolidu.

maykil arkush «los anJeles waqit geziti» ning sabiq yazghuchisidur.

https://www.latimes.com/opinion/story/2026-05-19/chinese-oppression-uyghurs-tibet-falun-gong