denhaq (The Hague), 2026-yili 21-may — gollandiyede uzun yillardin buyan xitay rejimining uyghurlargha yurguzuwatqan zulmigha qarshi tinch namayish qilip keliwatqan tonulghan aktip paaliyetchi abdurehim ghenining jesurluq bilen elip barghan qanunluq qarshiliq heriketliri gollandiyede bosush xarakterlik siyasiy we qanuniy netijilerni qozghidi. weqe denhaq sheherlik hokumet benasidiki xitay teshkilatlirining cheklinishi, parlamentta yengi qanun layihesining qobul qilinishi we xitayning «chegra halqighan basturush» qilmishlirigha qattiq zerbe berish bilen axirlashti.
gollandiye parlamentida mushu ayning 11-kuni «chegra halqighan basturushni cheklesh qanun layihesi» mutleq ustun awaz bilen maqullandi. bu qanun layihesi gollandiyediki denk (Denk) partiyesi teripidin parlamentqa sunulghan. mezkur partiye rehberliri ilgiri abdurehim gheni bilen sohbet otkuzup, uning bu yil fewralda xitayning gollandiyediki chaghan paaliyitige bosup kirgen cheghida yoluqqan zorwanliqliri heqqide melumat igiligen we shu ehwalgha asasen mezkur layiheni teyyarlighan idi.
sheherlik hokumet benasidiki weqe we xitay teshkilatining cheklinishi
2026-yili 14-fewral kuni, denhaq sheherlik hokumet benasi ichide atom ju (Atom Zhou) bashchiliqidiki xitay doletlik chaghan bayrimini teshkillesh komiteti teripidin yengi yil paaliyiti otkuzulgen. shu kuni paaliyetchi abdurehim gheni siyasiy shuarlar yezilghan tashqi kiyim we sherqiy turkistan bayriqi (pilakat) bilen zalgha kirip, sehne terepke qarap mangghan hemde xitayning uyghur qirghinchiliqigha qarshi ghezeplik tonda shoar towlighan.
shu jeryanda, xitay teshkilati yallighan amanliq saqlighuchilar denhaq sheherlik hokumetning resmiy belgilimilirige xilap halda, oz beshimchiliq bilen abdurehim ghenigha jismaniy kuch ishlitip, boyni we qollirini tolghap, qopalliq bilen sirtqa qoghlap chiqarghan. weqedin keyin abdurehim gheni saqchigha berip, ozige hujum qilghan xitay xadimlirining ustidin «jismaniy hujum qilish we olum tehditi selish» jinayiti bilen resmiy delo turghuzghan.
bu weqe gollandiyening eng chong gezitliridin biri bolghan AD gezitide muxbir amarins sikkama (Amarins Siccama) ning imzasi bilen elan qilinghandin keyin, jemiyette kuchluk ghulghula qozghidi. denhaq sheher bashliqi yan wan zanen (Jan van Zanen) otkuzulgen siyasiy yighinda xitay teshkilatining qilmishini qattiq eyiblidi we mundaq dedi:
«bu qilmish bizning kelishimimizge putunley zit. paaliyet meydanida yuz bergen her qandaq weqege peqet we peqet denhaq sheherlik hokumetning ozining resmiy amanliq saqlighuchilirila arilishishqa hoquqluq idi. xitay teshkilatining amanliq saqlighuchiliri hokumet xadimlirining bir terep qilishini kutmey, oz beshimchiliq bilen namayishchigha jismaniy jehettin ariliship, kuch bilen sirtqa qoghlap chiqarghan. buninggha qetiy yol qoyulmaydu.»
sheher bashliqi yan wan zanen denhaq sheherlik hokumetning bu xitay teshkilati bilen bolghan barliq hemkarliqni uzgenlikini, emdi qayta sheherlik hokumet benasida chaghan bayrimi qatarliq hechqandaq paaliyetni otkuzushke sorun hem purset bermeydighanliqini nahayiti keskin turde bayanat qildi.
xitay teshkilliguchi komiteti we atom ju ozlirini aqlap, ghenini «zorawanliq qildi, balilargha wehime elip keldi» dep eyibligen we hechqandaq zorawanliq yuz bermidi dep ret qilghan bolsimu, sheherlik hokumet xitay terepning qilmishini «qobul qilghili bolmaydighan nomussizliq» dep bekitti.
parlamenttiki siyasiy bosush we yengi qanun layihesi
abdurehim gheni denhaq sheherlik hokumet benasida uchrighan jismaniy zorawanliqni qobul qilip teslim bolmidi. u 2026-yili 27-fewral kuni bir iptar paaliyitide gollandiye parlament ezasi we denk (DENK) partiyesining rehbiri stefan wan barle (Stephan van Baarle) bilen korushup, ozi uchrighan zorawanliqning sinalghu ispatlirini korsetti we xitayning gollandiyediki uyghurlargha qaritiwatqan «chegra halqighan basturush» tehditini parlamentqa elip kirishni telep qildi.
wan barle bergen wedisige wapa qilip, 2026-yili 16-aprel kuni gollandiye parlamentida abdurehim ghenining delosini resmiy otturigha qoydi we tashqiy ishlar ministiri tom berendsen (Tom Berendsen) gha tashqi kuchlerning besimi heqqide otkur soallarni soridi.
bu tirishchanliqlarning netijiside, «chegra halqighan basturushni cheklesh qanun layihesi» parlamentqa sunuldi. mezkur layihe yeqinda (mushu ayning 11-kuni dep resmiyleshken qarar yighini jeryanida) gollandiye parlamentidiki 150 awazning 116 awazi bilen, yeni mutleq ustun awaz bilen maqullandi.
bu qanunda gollandiyediki uyghurlarning bixeterlik ehwaligha alahide diqqet qilish we xitayning chegra halqighan basturushlirining aldini elish alahide tekitlendi. gollandiye sirtqi ishlar ministiri berendsen abdurehim gheni uchrighan zorawanliqni ashkare eyiblidi we uyghur aktip paaliyetchilirining gollandiye qanuni astida toluq qoghdilidighanliqini jezmleshturdi.
«yolluq qarshiliq» we uyghurlar uchun ulge
abdurehim ghenining ailisidin 19 adem xitay teripidin tutup ketilgen bolup, u yillardin beri ularning hayat yaki emeslikidin hechqandaq uchur alalmaywatidu. uning oz aile pajiesi we uyghur qirghinchiliqini anglitish uchun xitayning teshwiqat sorunlirigha jesurluq bilen bosup kirishi axbaratlarda «yolluq qarshiliq» dep bahalandi.
muhajirettiki uyghurlar arisida bu tarixiy netijining qolgha kelishi — abdurehim ghenining jesurluqi we izchilliqidin bashqa, gollandiyening qanun-tuzumlirige toluq riaye qilishi, demokratik organlar bilen toghra alaqe ornitishi we qanundin toluq paydilinishni bilgenlikining netijisi dep qaralmaqta.
nelson mandelaning «erkinlik yoli asan emes, umid nurini korush uchun qorqunch sayiliridin otushimiz kerek» degen sozini neqil kelturgen abdurehim gheni oz bayanatida mundaq dedi:
«xitay tajawuzchiliri bizni zorawanliq bilen jimiqturalaymiz dep oylighan bolsa, putunley meghlup boldi. ularning chegra halqighan basturush siyasiti xelqaraliq nomussizliq bilen axirlashti. eger biz erkin eller turupmu qorqunch tupeylidin sukut qilsaq, xitay hokumet awazimizni asta-asta ochuridu. lekin eger biz ozimizni qanun arqiliq qoghdisaq we heqiqetni bayraq qilsaq, demokratik organlar bizni qoghdaydu. biz xitaygha shuni eniq bildurushimiz kerekki, ular bizni hechqandaq yerde jimiqturalmaydu. men uyghur xelqi toluq erkinlik we musteqilliqqa erishkuche kuresh qilishni hergiz toxtatmaymen.»
bu weqe siyasiy kozetkuchiler teripidin xitayning yawropadiki «uzun qoli» gha berilgen kuchluk bir shapilaq we demokratik qimmet qarashlarning ghelibisi dep bahalanmaqta.
