abdurehim gheni uyghur
«zimistan» tori, 2026-yili 1-iyun
«mustebitlik ozini yalghanchiliq bilen qoghdaydu; heqiqet bolsa basturush tamlirini jasaret bilen parchilaydu.» — abdurehim gheni uyghurning shexsiy eslimiliridin.
2026-yili 20-may kuni denhag sheherlik kengishi xitay kommunistik partiyesining dolet halqighan basturush we chegra halqighan tehdit selish sistemisigha qattiq zerbe berish yolida tarixiy we qetiy siyasiy qedem tashlidi. denhag sheherlik hokumiti oz tewelikide paaliyet elip beriwatqan beyjingperes yoshurun torlar bilen bolghan alaqisini resmiy uzdi. sheher bashliqi yan wan zanen (Jan van Zanen) yilliq xitay panus bayrimini otkuzushke mesul xitayperes teshkilatni mengguluk chekleydighanliqini elan qilip, ularning sheherlik hokumet binasining zalini paaliyetliri uchun ishlitishining «emdi qarshi elinmaydighanliqi»ni jakarlidi.
bu juretlik memuriy qarar, yeshil solchilar partiyesi (GroenLinks)ning kengesh ezasi hera bat (Hera Butt) bilen ishchilar partiyesi (PvdA) we erkinlik we demokratiye xelq partiyesi (VVD) teripidin, mening kengesh aldidiki azabliq guwahliq sozumdin keyin otturigha qoyulghan jiddiy munaziridin kelip chiqti.
denhagning siyasiy merkizidiki bu jiddiy munazire biwasite 14-fewralda yuz bergen eghir zorawanliq qilmishlirigha berip tutushidu. shu kuni hag sheherlik hokumet binasining zalida otkuzuluwatqan panus bayrimi jeryanida, xitay rejimining wehshiyliklirige qarshi yalghuz kishilik tinch namayish qiliwatqan waqtimda, xitayperes xewpsizlik xadimliri manga wehshiyane hujum qildi. sheherlik kengeshte soz qilish uchun berilgen qisqa we cheklik pursette, men ozum duch kelgen jismaniy we rohiy jehettiki terrorni bayan qilip, towendiki sozlirim bilen yighin ezalirining qelbini lerzige saldim:
«hormetlik reis, hormetlik komitet ezaliri,
mening ismim abdurehim gheni. men bugun silerning aldinglarda 14-fewral kuni del mushu sheherlik hokumet binasining ichide yuz bergen wehshiy, rehimsizlerche hujumning biwasite qurbani supitide turuwatimen. xitay mustebitlikige qarshi tinch namayish qiliwatqan waqtimda, xitay xewpsizlik xadimliri manga wehshiyane hujum qildi. ular boynum we qollirimni tolghap, qolumdiki namayish taxtilirini zorluq bilen tartiwaldi. hujum jeryanida, ular quliqimgha yeqinliship wehshiylerche: "lagergha layiqsen, olumge layiqsen, seni olturimen" dep pichirlidi. bu dehshetlik kechmish mening ichki dunyarimda eghir jarahet peyda qildi; men ozumni xuddi demokratik gollandiyede emes, belki xitayning wehshiy herbiy ishghaliyiti astidiki sherqiy turkistanda, jaza lagerigha sorep ketiliwatqandek hes qilip qaldim. beyjingning uzun qolliri mening hayatimgha singip kirip, bu yerdiki salametlikim we bixeterlikimge ziyan yetkuzdi.
shu kuni sheherlik hokumet binasi gollandiye taratquliri bilen tolghan bolsimu, lekin ular xitayning bu qilmishlirigha sukut qilishni tallidi. eger bu sheherlik kengeshtiki siyasiy partiyeler sheher bashliqigha tegishlik jiddiy soallarni qoymighan bolsa, hemde "AD" gezitining muxbiri iris wan den bom (Iris van den Boom)ning juretlik xewiri bolmighan bolsa, xitayning bu chegra halqighan basturushi yoshurun peti qalghan bolatti. mundaq bir yoshurun qaldurush xitayning gollandiye tupraqliridiki teximu tajawuzkar we tosalghusiz dushmenlik qilmishlirigha yol achqan bolatti. men bu uch siyasiy partiyege we gezitke sukutni buzup, bu zorawanliqni ashkarilighanliqi uchun cheksiz minnetdarliqimni bildurimen.
bu hujumning aqiwiti we manga qaritilghan uzluksiz olum tehditliri rohiy saghlamliqimgha eghir ziyan yetkuzmekte. ularning qilmishliri mening ichki tinchliqimni buzup tashlidi. netijide, aile doxturumning jiddiy tewsiyesi bilen, men mexsus rohiy saghlamliq merkizige (SGGZ) eghir rohiy kesellikler boyiche dawalinishqa kirdim. beyjingning uzun qolliri mening salametlikim we hayatimni ashkara weyran qilmaqta.
men millitimning erkinliki uchun elip beriwatqan kureshler uchun intayin yuqiri bedel tolidim. 2024-yili men mushu hagdiki dunya puqralar sotida muhim guwahchi supitide turup, rim qaidisige asasen shi jinping sadir qilghan uyghur irqiy qirghinchiliqigha qarshi guwahliq berdim. mening bu guwahliqimgha rehimsizlerche och elish uchun, dadam xitay jaza lagerida qiynap olturuldi, ailemdiki 19 kishi yenila yoqap ketken bolup, ularning uchurliri putunley ochuruwetildi. men bu sheherlik kengeshke qetiy bir soal qoyimen: eger siler meni hetta mushu sheherlik hokumet binasining bixeter tamliri ichidimu xitayning zorawanliqidin qoghdiyalmisanglar, undaqta bu sheherning "tinchliq we adalet shehiri" degen namining neme qimmiti qalidu? silerge bu mesilini estayidilliq bilen anglighanliqinglar uchun chin qelbimdin rehmet eytimen.»
2026-yili 20-may kuni, gollandiyediki eng chong memliketlik gezitlerning biri bolghan «Algemeen Dagblad»ning muxbiri amarens sikkama (Amarins Siccama) «xitay teshkilati emdi sheherlik hokumette qarshi elinmaydu» mawzuluq bir betlik tekshurush doklati elan qildi. maqalide sheher bashliqi yan wan zanenning qetiy bayanatliri we xitay yengi yil paaliyitini uyushturghuchi komitetning reisi atom ju (Atom Zhou)ning sozlirige orun berildi.
atom ju oz torini aqlash uchun umidsizlerche bayanat elan qildi we pakitlarni burmilashqa urundi. u hechqandaq zorawanliqning yuz bermigenlikini dewa qilip, meni «bayram keypiyatini buzghan we kishiler bilen balilar arisida wehime peyda qilghan tajawuzchi» qilip korsetti, hemde meni peqet «saqchigha tapshurup bergenliki»ni ilgiri surdi. bu xitay kommunistik partiyesining kona taktikisi bolup, jinayet ustide qolgha chushkende ozini ziyankeshlikke uchrighuchi qilip korsitip, oghri turup «oghrini tutunglar» dep waqirighangha oxshash bir qilmishtur. biraq, bu yalghanchiliq tori sheher bashliqi yan wan zanen teripidin qetiy bir terep qilindi.
sheher bashliqi xitay teshkilatining qilmishlirini eyiblep, buni gollandiyening igilik hoquqigha we memuriy tertipige qilinghan ashkara tajawuzchiliq dep atidi. u gollandiye qanunigha asasen, peqet hag sheherlik hokumetning resmiy xewpsizlik xadimliriningla ammiwi sorunlarda tertip saqlash hoquqi barliqini chushendurdi. xitay xadimliri gollandiye tupriqida saqchiliq hoquqini oz qoligha elish arqiliq qanungha xilapliq qildi. sheher bashliqi xitayperes teshkilatning qilmishini «qobul qilghili bolmaydighan exlaqsizliq» dep supetlep, ularning siyasiy teshwiqat supisini tartiwaldi we ularni binadin mengguluk cheklidi. «biz emdi sheherlik hokumet binaside bu bayramning otkuzulushige qolayliq yaritip bermeymiz. men emdi bu teshkilat bilen hemkarlashmaymen», dedi yan wan zanen. sheher bashliqi yene mening kurishimni yuqiri derijide etirap qilip, mening shexsiy bixeterlikim, jinayi ishlar tekshurushining suriti we yoqap ketken aile ezalirimning teqdiri heqqide korushush uchun mexsus bir uchrishishqa qoshuldi.
denhag sheherlik hokumitining bu tarixiy qarari yalghuz emes. yeqinda gollandiye parlamenti (Tweede Kamer) chet elning dolet halqighan basturush qilmishlirigha taqabil turush, mustebit rejimlerning tehditige duch keliwatqan ajiz diyaspora jamaetlirini qanuniy jehettin qoghdashni kucheytish meqsitide bir qanun teklipini qobul qildi. bu qarar ilgiri arnem (Arnhem) shehirining dawamlishiwatqan uyghur irqiy qirghinchiliqi sewebidin xitay bilen bolghan «dostluq sheher» munasiwitini mengguluk uzush qararidin keyin otturigha chiqti.
hagda qolgha kelturulgen bu ghelibe beyjingning yawropadiki yoshurun torlirigha eniq bir agahlandurush ewetti: gherbning demokratik apparatliri emdi oz oktichilirige terrorluq qilidighan we ularni sukutke mejburlaydighan mustebitlerning oyun meydani bolmaydu. meningdek dadisi heqiqet we erkinlik uchun eng yuqiri bedelni toligen bir paaliyetchige nisbeten, «tinchliq we adalet shehiri» ichidiki xitayning qanunsizliqigha xatime berish beyjingning basturush mashinisigha berilgen kuchluk zerbe, shundaqla putun dunyadiki uyghur diyasporasi uchun bir ghelibidur.
abdurehim gheni
abdurehim gheni gollandiyede yashawatqan uyghur paaliyetchi bolup, amisterdamdiki dam meydanida elip barghan yalghuz kishilik namayishliri bilen tonulghan. u yene sayahetchilerge uyghur irqiy qirghinchiliqining realliqini chushendurush xizmiti bilen shughullinidu.
