2026-yili 3-iyun
washingtongha jaylashqan nopuzluq tetqiqat orgini «C4ADS» (tinchliq uchun yengiliq yaritish merkizi) 2026-yili elan qilghan «programmilanghan basturush: sanliq melumat merkezliri, yer shari texnikisi we xitayning uyghur rayonidiki nazaret qilish ul esliheliri» namliq doklat, xitayning sherqiy turkistanda yurguzuwatqan yuqiri texnikiliq basturush sistemisining fizikiliq asasini intayin inchikilik bilen ashkarilap berdi. mezkur doklatning aptori mishel kondi (Mishel Kondi) bolup, u xitayning teminlesh zenjiri, suniy eqil ozeklirining etkeschiliki we nazaret texnikisi sahesidiki aldinqi qatardiki mutexessislerdin biridur. doklatta xitayning bir milletni putunley kontrol qilish uchun qurup chiqqan reqemlik torining qandaq qilip gherb texnikisi bilen «pirogrammilanghanliqi» we bu torning kengiyish suritining xelqara jemiyet oylighandin kop tez ikenliki otturigha qoyulghan.
xitay xelq jumhuriyiti nowette dunyadiki eng keng kolemlik ammiwi nazaret qilish sistemisini bashquruwatqan bolup, bu sistemining eng muhim uli del sanliq melumat merkezliridur[4- bet]. bu esliheler puqralarni, bolupmu uyghur qatarliq milletlerni nazaret qilishta ishlitilidighan biyologiyelik sanliq melumatlar, uchur-alaqe xatiriliri we heriket endizilirini saqlaydighan, bir terep qilidighan we sistemilashturidighan fizikiliq ul eslihe bilen teminleydu. xelqara jemiyetning diqqiti mejburiy emgek we jaza lagerlirigha merkezleshken bir peytte, bu rezilliklerni ishqa ashuruwatqan reqemlik sistemining omurtqisi bolghan sanliq melumat merkezliri yeterlik derijide tekshurulmey qalghan.
beyjing dairilirining «sherqning sanliq melumatini gherbte bir terep qilish» (东数西算) teshebbusi bu qurulushni texِimu tezletti[4- bet]. xitay kommunistik partiyesi sherqiy turkistanni «bir belbagh bir yol» boshluq uchur karidorining «halqiliq terkibiy qismi» dep bekitti. bu pilan arqiliq sherqiy turkistandiki sanliq melumat merkezliridin paydilinip, xitayning reqemlik ul eslihelirini ottura asiyagha kengeytish meqset qilinmaqta. bu jeryanda rayon reqemlik mustebitlikning tejribe meydani supitide ishlitilmekte.
hojjetlerde korsitilishiche, xitay hokumet xatiriliri dawalash, maarip, edliye we memuriy sistemilarning putunley reqemleshturulgenlikini ashkarilimaqta[4- bet]. bu sistemilargha milliy kimlikni perqlenduridighan agahlandurush mexanizmliri orunlashturulghan. mesilen, sistema bir shexsning «uyghurgha oxshaydighanliqi»ni bayqisa, derhal tehdit signali beridu. bundaq «yuqiri xeterlik» dep bekitilgen kishiler soraq qilinish, mejburiy emgekke selinish yaki tutup turulush qatarliq teqdirlerge duch kelidu.
doklatta ikki muhim misal arqiliq bu ul eslihening yer shari xarakterlik kolimi yorutup berilgen. birinchi misal, atalmish «qayta terbiyelesh» pilanining bir qismi bolghan qarasheher kespiy texnika mektipidur[4- bet]. bu mektep amerika teripidin jaza tizimlikige kirguzulgen shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtueni teripidin bashqurulidu. 2024-yilidiki bir hokumet toxtami shuni ashkarilidiki, amerikaning girafik karta (GPU)liri we chiray tonush texnikiliri oqughuchilarning herikiِti, tamaqlinishi we yataq tuzumlirige emel qilish ehwalini neq meydan kozitishte ishlitilmekte.
bu texnikiliq jeryan texِmu chongqur bir mesilini ashkarilaydu: bu eslihelerde ishlitilidighan ozekler eksport cheklimisi qoyulghan yuqiri iqtidarliq suniy eqil ozeklirining olchimidin sel towen bolghanliqi uchun, xitaygha asanla kirip ketken[4- bet]. bu, nowettiki eksport cheklimisi sistemisidiki chong bir yochuqni korsitip beridu. xitayning nazaret texnikisi zenjiri uchun eng ilghar ozeklerningla emes, belki adettikidek korunidighan emma ammiwi kozitishke yeterlik bolghan ozeklerningmu qanchilik muhimliqi bu yerde gewdilinidu.
ikkinchi misal, xitay telegraf (China Telecom) shirkitining sherqiy turkistandiki shobisidur[4- bet]. amerika jaza yurguzgen bu dolet igilikidiki karxana rayonda kem degende tot chong sanliq melumat merkizini bashquruwatidu. bu shobe shirket bingtuen bilen aktip toxtam tuzupla qalmay, yene herbiy we istixbarat apparatliri dep bekitilgen orunlarni mulazimet bilen teminleydu. eng qiziqarliq nuqta shuki, jazagha uchrighan ana shirket yenila amerika qoshma ishtatlirida sanliq melumat merkizi bashquruwatqanliqini dewa qilmaqta.
C4ADS ning 2024-2025-yilliq sherqiy turkistan aptonom rayonluq hokumet hojjetlirini tehlil qilishi, rayonning herqaysi jayliridiki sanliq melumat merkezliri turliride amerika we teywen texnikilirining keng kolemde tilgha elinghanliqini korsetti[4- bet]. eksport cheklimisining chekidin eship ketken yaki towen bolushidin qetiynezer, amerika we teywen texnikisi xatirilengen irqiy qirghinchiliq jinayetliri sadir boluwatqan bir xelqni nishan qilghan nazaret ul eslihelirige toxtimay eqip kirmekte. bu ehwal karxana sewiyesidin halqighan, dolet qatlimidiki jiddiy tedbirlerni telep qilidu.
mezkur doklatta ilgiri surulushiche, xitay xelq jumhuriyiti dunyadiki eng kop hojjetleshturulgen we kengeytilgen ammiwi nazaret sistemisini bashquruwatidu, uning ulida biz daim sel qaraydighan sanliq melumat merkezliri yatidu[5- bet]. doletning reqemlik nazaret uskuniliri texminen 700 milyon dane chiray tonush kamerasi arqiliq putun bir nopusni uzluksiz kozitip turidu. sherqiy turkistanda dairiler kishِylerni otkellerdiki tekshurushler, way-fay (Wi-Fi) tarqatquchliri we biyologiyelik sanliq melumat yighish arqiliq texِimu yuqiri derijilik nazaret astida tutmaqta.
bu sanliq melumatlarning hemmisi «birleshme heriket supisi» (IJOP) gha oxshash sistemilar arqiliq merkezleshturulidu we bir terep qilinidu[5- bet]. sistemining agahlandurush turtkiliri arisida milliy kimlik belgiliri asasliq rol oynaydu. bir kishining tashqi qiyapitining uyghurgha oxshishila uning xeter tizimlikige kirishige yeterlik. bundaq kishِylerning teqdiri ya jaza lageri, yaki zamaniwi qulluq tuzumidiki mejburiy emgektur.
sherqiy turkistan reqemlik mustebitlik uchun bir tejribixana xizmitini otimekte[5- bet]. hokumetning sanliq melumat merkizi turliri dawalash, memuriyet, edliye we maarip sistemilirining reqemleshturulgenlikini, bir tutash sanliq melumat supilirining qurulghanliqini, suniy eqil arqiliq qarar chiqirishning kucheytilgenlikini we dolet kontrolluqidiki shifirlash texnikisigha tayinidighanliqini ashkarilidi. beyjing bu yerde muweppeqiyetlik sinaq qilghan nazaret modelini we buni emelge ashuridighan texnikilarni putun dunyagha eksport qilmaqta.
2017-yilidin bashlap, xitay milyonlighan uyghurni amerika we bashqa doletler «irqiy qirghinchiliq» dep bekitken heriketning bir qismi supitide atalmish «kespiy maarip we terbiyelesh merkezliri»ge qamidi[5- bet]. bu sistema keyinche ozgerdi. 2019-2020-yilliri etrapida qoralliq saqchilar we kozitish munarliri bilen qorshalghan ashkara herbiyleshturulgen lagerlar tedrijiy azayghan bolsimu, bu basturushning boshighanliqidin emes, belki xitayning rayondiki uzun muddetlik istrategiyesige uyghun bir taktikiliq burulushtur. xitay kommunistik partiyesi zorawanliqni azaytmidi, eksiche uni texِmu tarqaq we iqtisadqa singdurulgen mejburiy emgek sistemisigha aylandurdi.
nazaret sistemisining uzluksiz kengiyishi sanliq melumat merkezlirige tayinidu. bu merkezler sistema ishlepchiqarghan ghayet zor miqdardiki sanliq melumatlarni bir terep qilishqa kereklik keng kolemlik hesablash qattiq detallirini saqlaydighan fizikiliq eslihelerdur[5- bet]. ular kichik tiptiki mulazimetchi oyliridin tartip milyonlighan kiwadrat metir kelidighan derijidin tashqiri eslihelergiche sozulidu. texِmu chong esliheler ghayet zor energiye, yuqiri sighimliq tok, internet ulinishi we sowutush sistemilirini telep qilidu.
bu analiz sherqiy turkistandiki sanliq melumat merkezlirige merkezleshken[5- bet]. rayondiki dolet qollighan mejburiy emgek we bashqa irqiy qirghinchiliq jinayetliri putun dunyadiki teminlesh zenjirini, bolُpmu kan mehsulatliri, dora, quyash energiyelik kiremniy we elektironluq aptomobil sanaitini bulghidi. emma bu zorawanliqlarni emelge ashuridighan nazaret apparatining qandaq ishleydighanliqi, yeni uning kamera we tekshurush ponkitliridin halqighan reqemlik omurtqisi texi toluq chushinilmidi. gherb texnikisini ozige mujessemligen bu sanliq melumat merkezliri uyghur we bashqa milletlerni sistemiliq kozitishning texnikiliq ulini berpa qilmaqta.
mezkur tekshurush sherqiy turkistanda sanliq melumat merkezlirini quruwatqan, bashquruwatqan we asrawatqan bir qisim shirketlerni, shundaqla ularning xitay doliti, armiyesi, saqchisi we istixbarat apparatliri bilen bolghan alaqisini tetqiq qildi[6- bet]. u yene eksport cheklimisi we jaza tuzumlirige qarimay, gherb texnikisining qandaq qilip bu ul eslihelirige eqip kiriwatqanliqini analiz qildi. ikki tipik misal arqiliq, sanliq melumat merkezlirining xitay ichidiki keng kolemlik nazaretni qandaq ishqa ashuridighanliqi we buninggha qatnashqan shirketlerning yer shari teminlesh zenjirige qanchilik tayinidighanliqi korsitip berilgen.
analiz xitayning sherqiy turkistanni ozining mustebit reqemlik ul eslihelirige qandaq singdurgenlikini tekshurush bilen bashlinidu[6- bet]. bu jeryanda xitayning yer shari texnika saheside ustunlukni igilesh uchun amerika we teywen texnikilirini qandaq birleshturgenliki kozitilgen. doklat axirida kishilik hoquq, yer shari texnika bazarliri we nazaret qilip bashqurush ramkiliri uchun kelip chiqidighan texِmu keng tesirlerge baha berilgen hemde hokumet, xususiy sahe we jemiyet paaliyetchiliri uchun bir yurush teklipler sunulghan.
bu tehlilde yerlik dairiler we bingtuen teripidin testiqlanghan texminen 420,000 tur kozdin kechurulgen[7- bet]. C4ADS sanliq melumat merkezlirini tilgha alghan turlerni ayrip chiqqan. bingtuen yerim herbiyleshturulgen bir teshkilat bolup, u doletke oxshash bir gewde supitide heriket qilidu we rayon iqtisadining muhim bir qismni kontrol qilidu. maqalide ishlitilgen «uyghur rayoni» atalghusi siyasiy we jughrapiyelik jehettin sherqiy turkistanni korsitidu.
C4ADS bu sanliq melumat merkezlirini qurush, bashqurush we asrash uchun yerlik hokumet we yerim herbiy dairiler bilen hemkarlashqan karxana subyektlirini, shundaqla ularning amerika we bashqa dolet sirtidiki shirketler bilen bolghan alaqisini xeritige chushurgen[7- bet]. bu analiz yer shari texnikisning xitayning mustebit ul esliheliride qandaq rol oynaydighanliqini ashkarilashqa yardem bergen. birinchi misal «kespiy texnika mektipi» dep atalghan orungha merkezleshken bolup, u sanliq melumat merkezliri bilen melum nazaretchi subyektlar otturisidiki baghlinishni korsitish uchun tallanghan.
ikkinchi misal xitay telegraf shirkitining sherqiy turkistandiki shobisige merkezleshken[7- bet]. u kolimining chongluqi, hokumet hojjetliride kop tilgha elinishi we xitay mudapie sanaiti bilen bolghan qoyuq alaqisi sewebidin tallanghan. bu misal xelqaraliq jaza we eksport cheklimisige qarimay, amerika texnikisning xitay sanliq melumat merkezliri we xitayning nazaret qilish sistemisi uchun yenila kem bolsa bolmaydighan bir terkib ikenlikini ispatlaydu.
bu misallar peqet omumiy yuzlinishning bir qismi bolup, xitayning cheklime xarakterlik uchur muhiti sanliq melumat merkezliri qurulushi bilen munasiwetlik yer tartiwelish, muhitqa ziyan yetkuzush yaki energiye tereqqiyatining selbiy tesirige ait ammiwi pakitlarni cheklep qoymaqta[7- bet]. emma bashqa menbeler rayondiki mejburiy yer tartiwelish qilmishlirini xatiriligen bolup, bundaq pakitlarning bu yerde kemchil bolushi bu xil qilmishlarning yoqluqidin derek bermeydu.
2022-yili, beyjing xitay miqyasida sekkiz chong sanliq melumat merkizi tuguni qurush uchun «sherqning sanliq melumatini gherbte bir terep qilish» teshebbusini resmiy yolgha qoydi[8- bet]. gerche sherqiy turkistan we tibet bu sekkiz tugunning ichide biwasite nami bilen atalmighan bolsimu, bu siyasetning tesiri putun memlikette ashkara korulmekte. yerlik emeldarlar daim merkiziy hokumetning teshebbuslirini oz turlirini aqlash uchun ishlitidu. siyaset yolgha qoyulghandin buyan, gherb chegra rayonlirida sanliq melumat merkezlirining tereqqiyati tezleshti. suniy eqilning tez surette eshiwatqan bir terep qilish ehtiyaji bu yuzlinishni texِmu kucheiytidu.
doklatta yene, bu maslashturulghan partiye-dolet tirishchanliqi xitay reisi shi jinpingning gherb rayonlirining mol energiye bayliqidin paydilinip, doletning sherq iqtisadiy merkezlirini hesablash kuch bilen teminleydighan «reqemlik xitay» berpa qilish pilanini ilgiri suridighanliqi bayan qilinghan[8- bet]. bu istrategiye yene bayliq serpiyati yuqiri bolghan bu merkezlerni asasliq nopus merkezliridin yiraqlashturup, uningdin kelip chiqidighan bulghinish we bashqa selbiy aqiwetlerni chegra rayondiki ajiz nopuslargha artip qoyidu. sanliq melumat bashqurush, suniy eqil ul esliheliri we energiye siyasetlirini bir doletlik ramka astida birleshturush arqiliq, xitay keng kolemlik reqemlik nazaretni emelge ashuralaydighan ul eslihe sharaitini yaratti.
sherqiy turkistanning nopusi shalang zemini xitayning nopusi zich rayonlirida berpa qilish tes bolghan keng kolemlik esliheler uchun yeterlik fizikiliq boshluq yaratti[9- bet]. rayonning texِmu soghuq temperaturisi sanliq melumat merkizi qattiq detallirini sowutush uchun ketidighan energiyeni azaytidu, bu bolsa bundaq eslihelerni bashqurushtiki eng muhim tennerxlerning biridur. bu chet esliheler doletning sherqiy tugunliridiki soda qollinishchan pirogrammiliri uchun kechikish mesilisge duch kelgen bolsimu, ular xitayning aldin perez qilish saqchi sistemisi we ijtimaiy kontrol sistemilirini heriketlenduridighan algorizimlarni terbiiyeleshtek yuqiri hesablash kuchi telep qilidighan xizmetlerge intayin mas kelidu.
xitayning yerlik hokumetliri shirketlerni yardem puli we yer bilen teminlesh arqiliq putun memlikette sanliq melumat merkezlirini tez qurushqa righbetlenduridu[9- bet]. bu modellarni terbiiyeleshning hesablash kuchi sِijilliqi energiyege bay gherb rayonlirini jelp qilarliq qilidu. tetqiqatchilar aldi bilen tibette sinaq qilinghan nazaret teshebbuslirining sherqiy turkistangha tengilghanliqini, sherqiy turkistanda yolgha qoyulghan dexli-teruz xarakterlik tedbirlerning bolsa keyinche yene tibetke qayturulghanliqini xatirilidi. bu ikki rayon otturisida bir sistemiliq zulum almashturush mexanizmی mewjut.
2025-yiligha qeder, bingtuen sherqiy turkistandiki bir qanche sanliq melumat merkizige igidarchiliq qildi we ularni bashqurup keldi[9- bet]. bingtuenning rayonning xewpsizlik apparatidiki roli we mejburiy emgek bilen munasiwetlik sanaet sahelirige qatnishishi xelqaraning eghir tekshurushige duch keldi. amerika, engliye, kanada, yawropa ittipaqi we awstraliye bingtuenni uyghur nopusini qorqutush we basturushtiki roli sewebidin jazalidi. bu jazalargha qarimay, C4ADS bingtuenning oz ul esliheliride gherb texnikisi bilen maslishishni dawamliq telep qiliwatqanliqini bayqidi.
bu rayon yene xitayning yer shari texnika ustunlukini qolgha kelturush tirishchanliqining merkizidur[9- bet]. xitay kommunistik partiyesi sherqiy turkistanning ul eslihelirini «bir belbagh bir yol» boshluq uchur karidorining halqiliq terkibiy qismi dep bekitti. sekkiz dolet bilen chegradash bolghan bu rayon, xitayni ottura asiya we uning sirtidiki doletlerge tutashturidighan chegra halqighan optikiliq talaliq torlar, sanliq melumat eqimi we telgiraf ul eslihelirining halqiliq tuguni supitide xitayning «reqemlik yipek yoli» pilanini mustehkemleydu. xitayning peshqedem texnika shirketliri beyjingning reqemlik olchemliri we bashqurush modellirini gherbke kengeytidighan bulut hesablash merkezliri we 5G torini qurdi.
xitay oz modelini sirtqa chiqirish uchun sanliq melumat igilik hoquqini biwasite eksport qilishi shert emes[9- bet]. xitay kommunistik partiyesi sherqiy turkistandiki sanliq melumat merkezliridin paydilinip ottura asiya doletlirige mulazimet qilishni, shu arqiliq rayonning uning sanliq melumat ul eslihelirige bolghan beqinishchanliqini chongqurlashturushni pilanlimaqta. bu orunlashturush u merkezler mulazimet qilidighan doletlerning sanliq melumat igilik hoquqigha qarita endishe peyda qilidu. shuning bilen bir waqitta, sanliq melumat merkizi tereqqiyatigha qatnashqan bir qisim xitay shirketliri xitay dolet igilikidiki karxanilar bilen bolghan alaqisini yoshurush uchun, kayimen aralliridiki pay kontrol shirketliri arqiliq qaytidin qurulmaqta. xitay qanuni boyiche, xitay dolet karxaniliri hokumetni sanliq melumat bilen teminleshke mejburlinishi mumkin, bu degenlik bu eslihelerde saqlanghan sanliq melumatlar — hetta xitay sirtida bolsimu — beyjingning ziyaret qilishigha echiwetilgen bolushi mumkin.
uyghur we bashqa milletlerni nishanlighan hokumet nazaret pilanliri putun dunyaning eyiblishige duch keldi, bolupmu kespiy mektepler menge yuyush we mejburiy assimilyatsiye qilish orunliri supitide tenqid qilinmaqta[10- bet]. qarasheher kespiy texnika mektipide, oqughuchilar hayatining her bir teripi — derske qatnishish, tamaq, ijtimaiy munasiwet, yataq herikiti we kuntertipke emel qilish — iz qoghlinidu, tehlil qilinidu we heriket bilen ipadini baghlaydighan sanliq melumat ambarlirida saqlinidu. bu kozitish gherb texnikisigha tayinidu, yeni intil (Intel) ozekliri we nwidiya (Nvidia) grafik kartiliri arqiliq heriketlinidighan biyologiyelik sistemilar, import qilinghan texnikilarning ajiz nopuslarni basturushni qandaq dawamlashturuwatqanliqining tipik misalidur.
qarasheherdiki eqilliq mektep rayoni turi sanliq melumat merkezlirining nazaret ul eslihelirining asasiy qismi supitide qandaq rol oynaydighanliqini korsitip beridu[10- bet]. nazaret qilish mektep senzorliri we kameraliridin kelgen ghayet zor uchur eqimini aktip yighish, bir terep qilish we saqlashni telep qilidu, bu bolsa murekkep nazaret we aldin perez qilish saqchi xizmitini ishqa ashuridu. 2024-yili oktebirde, qarasheherdiki bu mektep 796,900 yuen (texminen 113,000 amerika dolliri) qimmitidiki «eqilliq mektep rayoni» nazaret sistemisi uchun toxtam imzalighan. 2025-yili martta tamamlinishi pilanlanghan bu tur, xitay kommunistik partiyesining kishilik hoquq dexli-teruzliri xelqaraning eyiblishige duch kelgen bolsimu, yer shari texnikisning xitay nazaret sistemisidiki merkiziy rolini dawamlashturuwatqanliqini ispatlaydu.
C4ADS ning xitay hokumet hojjetlirini tehlil qilishi shuni korsettiki, oqughuchilarning yataq binasigha kirish-chiqish doklatini chiqiridighan supida nwidiya «GeForce RX 4060» we «AMD Radeon RX 7600» girafik kartiliri tallash supitide korsitilgen, shundaqla xikwiJin (Hikvision) nazaret qattiq detalliri ishlitilgen[10- bet]. hojjetlerde yene wideo tehrirlesh mashinisi uchun nwidiya «RTX3050 6GB» kartisining telep qilinghanliqi korulmekte. bu tur «yataq bashqurush» meqsitide xelqaraliq we xitay texnikilirini birleshturup qollanghan. bu texnikilar yuqiri iqtidarliq suniy eqil ozeklirining eksport cheklimisi chekidin towen bolghanliqi uchun, cheklimige uchrimighan.
bu sistemida ishlitilgen ozeklerning eksport cheklimisige uchrimasliqi, eksport cheklimisining nazaret texnikisi zenjirini unumluk bir terep qilidighanliqi heqqidiki ortaq qarashning xata ikenlikini korsitip beridu[10- bet]. bashqiche eytqanda, cheklimige uchrimighan ozeklerning nazaret qilish meqsitide qollinilishi yene bir tup ijra qilish mesilisini otturigha qoyidu: bir ozek setilghandin keyin, uning peqet melum setiwalghuchigha yetip berishige we qayta setilmaydighanliqigha, bashqa yol bilen ewetilmeydighanliqigha kapaletlik qilish emeliyette intaiyin teske toxtaydu.
tur tepsilatliri yene yataqqa kirishni tekshurush, ashxana ziyariti we mektep ichidiki jismaniy heriketlerning oqughuchilarning shexsiy paaliyitini iz qoghlaydighan bir tutash sistemigha birleshturulgenlikini ashkarilidi[10- bet]. sistema mektep boyiche 15 dane xikwiJin chiray tonush uskunisni orunlashturghan: besh terminal ashxana ziyaritini, 10 terminal binalargha kirishni bashqurushqa mesul. her bir uskune 50,000 chiray saqlanghan sanliq melumat ambirini saqlaydu, kimlikni 0.2 sekunttin qisqa waqit ichide perqlenduridu, suret arqiliq aldashning aldini elish texnikisini oz ichige alidu hemde oqughuchilar yataq tuzumige xilapliq qilghanda aptomatik halda suretlik pakit bilen bille agahlandurush signali chiqiridu.
aptomatik yataq nazaret sistemisi peqet heriketlernila xatirilep qalmay, belki belgilimige emel qilish ehwalini aktip tekshuridu[11- bet]. kimki kuntertipni buzsa, suret we toluq oqughuchi uchurlirini oz ichige alghan neq meydan agahlandurushini ewetidu. bu turning qattiq detal olchemliri xitay bolmighan texnikilargha bolghan keng kolemlik beqinishni ashkarilaydu. intil «Core i5-13490F» ozekliri we nwidiya «GeForce RTX 4060 Ti» girafik kartiliri bilen heriketlinidighan 10 dane asus (ASUS) markiliq ustel kompyuteri suniy eqil arqiliq chiray tonush jeryanini bir terep qilidu. murekkep bir wideo tehrirlesh xizmet ponkitida intil «Core i7-12700» oziki, nwidiya «RTX 3050» girafik kartisi we sekkiz dane karxana derijilik qattiq deskidin qurulghan 64 terabaytliq ghayet zor saqlash sistemisi bar. xikwiJin chiray tonush terminalliri neq meydan wideo yollash, merkiziy kozitish qatarliq aptomatik heriket agahlandurushini ishqa ashuridu.
xitay telegraf shirkitining sherqiy turkistan shobisi, telegraf shirketlirining qandaq qilip kishilik hoquq dexli-teruzlirining qoraligha aylinip qalidighanliqining roshen misalidur[12- bet]. shirketning sherqiy turkistandiki sanliq melumat merkizi turlirige qatnishishi, xitayning nazaret iqtisadida soda we hokumet mulazimiti otturisidiki chegraning qandaq ghayib bolghanliqini korsitip beridu. xelqaraliq shirketlier we demokratik hokumetke nisbeten, bu bir qechip qutulghili bolmaydighan mesilini tughduridu: soda xarakterlik hemkarliq arqiliq xitay bilen alaqe baghlash, emeliyette xatirilengen kishilik hoquq dexli-teruzlirige sherik bolup qelish we dolet jazasigha duch kelish xewpidin ayrilalmaydu.
xitay telegraf shirkitining sherqiy turkistan shobisi xitay telegraf pay cheklik shirkitining putunley igidarchiliqidiki tarmaq shirkitidur[12- bet]. xitay telegrafi xitayning herbiy-sanaet sahesi bilen zich alaqisi bolghan dolet karxanisi bolup, u yene dunyadiki eng chong internet we telefon mulazimiti bilen teminliguchilerning biri. xitay telegrafining asasliq paychiki xitay telegraf guruhi bolup, u xitay tor boshluqi bashqurush idarisi teripidin testiqlanghan bulut bashqurghuchisidur. bu uning xitay hokumet organliri we halqiliq ul eslihelerge mulazimet qilish uchun telep qilinidighan bixeterlik bahalishidin otkenlikini bilduridu. xitay telegraf yene xitayning kiwant sanaitining bir qismi we xitaydiki aldinqi qatardiki suniy eqil shirketlirining biri dep qarilidu.
dolet karxanilirining bu xil qatlamliq qurulmisi xitaydiki soda we dolet subyektliri otturisidiki chegrani suslashturidu[12- bet]. dolet we soda orunlirining her ikkilisi kishilik hoquq dexli-teruzlirige sherik bolushi yaki eksport cheklimisi we dolet jazasigha duch kelishi mumkin. 2021-yilidin ilgiri, «BlackRock» ni oz ichige alghan nurghun yer shari meblegh selish fondliri xitay telegrafigha meblegh salghan idi. 2021-yili amerika xitay telegrafini maliye ministirliqining chet el mulkini kontrol qilish idarisi (OFAC) ning «xitay herbiy sanaet shirketliri tizimliki» ge kirguzdi, bu amerika puqralirining shirketning ashkara bazargha selinghan aksiyeleri bilen soda qilishini chekleydu. netijide, xitay telegraf nyu-york aksiye birJisidin chiqiriwetildi.
biraq, bu belgilimilerning hechqaysisi xitay telegrafining amerika qoshma ishtatliri ichide ul eslihege meblegh selishini yaki bashqurushini cheklimeydu[12- bet]. shirketning tor bekitige qarighanda, u yenila amerikida sanliq melumat merkezlirini bashquruwatqan bolup, bu amerika tupriqidiki xitay bilen herbiy alaqisi bar subyektlarni bashqurush ramkisida bir yochuq barliqini korsitip beridu. xitay telegrafi yene yawropa we awstralِiyedimu aktip tarmaq apparatlirini saqlap kelmekte.
doklatta ashkarilinishiche, xitay telegrafining sherqiy turkistan shobisi ana shirkitidin ayrim qanuniy subyekt supitide heriket qilidu[13- bet]. OFAC ning «alahide bekitilgen puqralar tizimliki» ge oxshash, «50 pirsent qaidisi» aptomatik halda cheklimini pay kontrol qilinghan tarmaq shirketlerge kengeytidighan bolsimu, xitay telegrafigha qoyulghan cheklimiler aptomatik halda barliq tarmaq shirketlerge kengeytilmeydu.
2026-yili mart eyigha qarita, xitay telegrafi sherqiy turkistanning aqsu, urumchi, qamul we korla sheherliride kem degende tot sanliq melumat merkizini bashqurmaqta[13- bet]. u rayonda soda we hokumet mulazimetlirini teng teminleydu, bu bolsa bir qarashqa neytral korunidighan texnika mulazimetlirining biwasite dolet xewpsizlik sistemilirini qollishi mumkinliki heqqide endishe peyda qilidu. mesilen, xitay telegrafining sherqiy turkistan shobisi uyghurlargha qaritilghan basturush bilen baghlanghan «namratliqtin qutquzush» pilanlirigha dawamliq qatnashmaqta. «namratliqtin qutquzush» xitay kommunistik partiyesi uyghurlarni mejburiy yotkesh, medeniiyetni yoqitish we iqtisadiy jehettin ezish uchun ishlitidighan siyasiy atalghudur.
xitay telegrafining sherqiy turkistan shobisi yene bingtuen bilen sanliq melumat merkezlirige munasiwetlik aktip toxtamlarni tuzigen[14- bet]. 2025-yilidiki bingtuen hojjetlirige qarighanda, shirket yultuz (shingtuen) istatistika idarisining mulazimetchiliri, saqlash sistemiliri we tor uskunilirini orunlashturush uchun mexsus bir eslihe quridu we asraydu. yene bir toxtamda xitay telegrafning bingtuen maarip idarisi we uninggha qarashliq orunlar, jumlidin kespiy mektepler uchun bir yilliq uskune- oy mulazimiti bilen teminleydighanliqi belgilengen. bingtuen bilen tuzulgen eng qimmet toxtam texminen 7.6 milyon yuen (1.1 milyon amerika dolliri) bolup, u bingtuenning dawalash sughurtisi uchur supisini qurush uchundur.
bingtuen bilen tuzigen toxtamliridin bashqa, xitay telegrafining sherqiy turkistan shobisi rayondiki 21 din artuq qoshumche orungha, jumlidin xitay armiyesi we istixbaratigha mulazimet qilidu[15- bet]. shirketning roli sanliq melumat merkizi qurulushidin halqip, ul eslihe bashqurushqiche kengeygen. mesilen, u sherqiy turkistan tashyol tereqqiyat merkizi we urumchi tamoJna eshya oborotini bashqurush merkizige mulazimet qilidu. bu paaliyetler xitay telegrafining sherqiy turkistanni muhim soda merkizi we xitayning ottura asiya, yawropa we uning sirtidiki doletlerge eksport qilish yolidiki halqiliq tugun qilip qurup chiqishqa qoshqan zor tohpisini gewdِylenduridu.
xitay telegrafning sherqiy turkistan shobisi yene «a derijilik orun» (A Unit) dep atilidighan, adette xitay hokumiti teripidin herbiy yaki istixbarat apparatliri uchun ishlitilidighan bir gewdige mulazimet bilen teminleydu[15- bet]. buningdin bashqa, u xitay mudapie hoddigerliridin uchur yollash qurulushi mulazimiti we bixeterlik bashqurush mulazimitini qobul qilidu. bu munasiwetler shirketning mulazimet dairisning rayondiki herbiy we istixbarat bilen munasiwetlik heriketlergiche sozulghanliqini korsitip beridu.
bu misal sherqiy turkistandiki sanliq melumat merkezlirining puqralar telegrafi, dolet nazariti, herbiy hoddِykerlik we uyghurlargha qaritilghan mejburiy emgek we ijtimaiy kontrol apparatlirini tutashturidighan bir gewdileshken sistemining tugunliri ikenlikini ispatlaydu[15- bet]. gherb shirketlirige nisbeten, dolet karxaniliri munasiwetlirining qatlamliq qurulmisi eniq ayrilishni mumkin emes qilidu. xitay telegraf idarisining sherqiy turkistan shobisi bilen bolghan her bir teminlesh zenjiri alaqisi peqet bir soda paaliyitila emes, belki ul esliheliri kishilik hoquq dexli-teruzliri bilen baghlanghan bir dolet orgini bilen bolghan yoshurun alaqini ozige mujessemligen.
xitay riqabet kuchige ige yerlik texnikini tereqqiy qildurush we texnikiliq oz-ozige tayinishni ishqa ashurush tirishchanliqini kucheytken bolsimu, uning sanliq melumat ul esliheliri amerika texnikisigha tayinishni dawamlashturmaqta[16- bet]. reis shi jinping 2013-yilidin bashlapla halqiliq texnikilarda oz-ozige tayinishqa chaqiriq qilghan. bu tirishchanliq «xitayda yasalghan 2025», «yengi ewlad suniy eqil tereqqiyat pilani» we 14-, 15-besh yilliq pilanlar arqiliq sistemilashturulghan. 2022-yilidin bashlap, amerika xitayning «herbiy-puqra birlishishi» siyasitidin ensirip, ilghar ozek we yerim otkuzguch texnikisini cheklidi.
C4ADS ning 2024-2025-yilliq hokumet hojjetlirini tehlil qilishi, amerika texnikisning xitayning sanliq melumat merkizi ul esliheliride, jumlidin sherqiy turkistandiki aldin perez qilish saqchi we nazaret qilish iqtidarida yenila muhim rol oynawatqanliqini jezmleshturdi[16- bet]. tur olchemliri bir burulush basquchidiki texnika menzirisni korsitip berdi: xitayning sanliq melumat merkizi ul esliheliride gherb zapchasliri yenila telep qilinmaqta, shuning bilen bir waqitta teywen shirkiti «QNAP» ning texnikilirimu ishlitilmekte. gerche hokumet hojjetliride xuawey (Huawei), niyuseb (H3C), langchaw (Inspur) we tensent (Tencent) bulut supisi qatarliq yerlik tallashlargha etibar berilidighanliqi tekitlengen bolsimu, gherb texnikisning ornini texi toluq alalmighan.
shuning bilen bir waqitta, xitay kommunistik partiyesi yardem puli berish we yerlik shirketlerge paydiliq bolghan bashqa tosalghularni yaritish arqiliq sanliq melumat merkizi qurghuchilirini xitay texnikisini ishlitishke righbetlendurmekte[16- bet]. bir qisim turler yerlikleshturush belgilimilirige emel qilishni, mesilen windows (Windows) ning xitayche alternatipi bolghan «yinge pirogrammisi» (Kylin OS) gha oxshash yerlik markilarni ishlitishni telep qilidu.
tur telepliridiki gherb texnikisi bilen maslishish sherti — kopinche eksport cheklimisige uchrimaydighan texnikilarni oz ichige alidu — bu xil cheklime qoyush usulining cheklimilirini ashkarilaydu[16- bet]. buning bir qanche sewebi bolushi mumkin: birinchidin, yengi xitay sistemiliri hazirqi gherb ul esliheliri bilen maslishishni dawamlashturushi kerek, chunki bir texnika sistemisidin yene birige otushke waqit ketidu. ikkinchidin, xitay kelguside amerika we bashqa gherb texnikisigha erishishning qanuniy yollirining qayta echilishini kutuwatqan bolushi mumkin. uchinchidin, gherb texnikisi yenila yer shari sanaet olchimi bolup qalghanliqi uchun, xitay ozara meshghulat qilish iqtidarigha kapaletlik qilishni xalaydu. axirida, beyjing eksport cheklimisini etkeschilik yaki uchinchi terep arqiliq aylinip otush arqiliq bir terep qilalaydighanliqini hesablawatqan bolushi mumkin.
bu xil texnikiliq arilashma halet, xitay bolmighan texnika shirketlirini bilmestin xitayning nazaret ul eslihelirige we kishilik hoquq dexli-teruzlirige hemdem bolup qelish xewpige duch kelturidu[17- bet]. hojjetler shuni korsitiduki, intil ozekliri sherqiy turkistandiki sanliq melumat merkizige munasiwetlik turlerde kop korulidu, bir qisim turler nwidiya we AMD bilen maslishishni telep qilidu, yene beziliri Dell, HP, Microsoft, Cisco, VMware we QNAP markiliq mehsulatlargha tayinidu. bu hojjetlerde bekitilgen texnikilar eksport cheklengen ozeklerning chekidin towen bolghan. emma blumberg (Bloomberg) ning ayrim bir analizida xitay shirketlirining sherqiy turkistan we chِegradash chingxey olkisidiki kem degende 36 sanliq melumat merkizige eksport cheklimisige uchrighan 115,000 din artuq nwidiya suniy eqil ozikini ornitishni pilanlighanliqi bayqalghan.
bu uzluksiz ozgiriwatqan eksport cheklimilirining ustide bolsun yaki astida bolsun, gherb shirketliri xitaydiki uyghur we bashqa milletlerni nishan qilghan basturush sistemisning hesablash omurtqisini bilmestin kucheytishni dawamlashturushi mumkin[17- bet]. xelqara texnika shirketlirining tekshurush aditi herbiy munasiwetler we kishilik hoquq dexli-teruzliri bilen munasiwetlik xeterlerni bir terep qilishqa yeterlik emeslikini ispatlidi. ehmiyetlik bir ozgirish karxana sewiyesidin halqighan heriketni telep qilidu.
sherqiy turkistanning nazaret bilen baghlanghan sanliq melumat merkezliri qosh meqsetke xizmet qilidu: ular bir tereptin xitay kommunistik partiyesining dolet ichidiki az sanliq milletlerni kozitish we kontrol qilish iqtidarini qollisa, yene bir tereptin xitayni ottura asiyagha tutishidighan quruqluq karidori boyidiki eng chong sanliq melumat ul eslihesi bilen teminliguchi qilip korsitidu[18- bet]. ular peqet basturush qoralila emes, belki xitayning dolet bashqurush modelining asasiy terkibiy qismidur. dolet nazariti we herbiy apparatlar bilen alaqisi bar xitay shirketliri bu arqiliq chet el bazarlirigha kirish pursitini saqlap qalidu we xitayning zemin sirtidiki sanliq melumat ul eslihelirini kengeytish pursitige ige bolidu, bu chet el bazarlirini kishilik hoquq dexli-teruzliri we sanliq melumat mexpiiyetliki bilen munasiwetlik xeterlerge duch kelturidu.
doklatta yene korsitilishiche, maarip, dawalash, we bashqa sahe sanliq melumatlirining merkezleshturulushi, rayonlar ara sanliq melumat hembehrilesh ul eslihesi berpa qilish meqsiti bilen birliship, mustebit kozitish iqtidarining misli korulmigen derijide kengiyidighanliqidin derek beridu[18- bet]. bu tehdit xitay kommunistik partiyesining adem kuchige tayinidighan nazarettin, kop xil nopuslarni uzluksiz we keng kolemde koziteleydighan suniy eqilni asas qilghan sistemigha burulushi bilen texِmu eghirlashti.
bu kengiyish xitayning mudapie we xewpsizlik apparatliri bilen shundaq qoyuq baghlanghanki, u xelqaraliq subyektlar uchun qanuniy maslishish xewpi yaritidu[18- bet]. sherqiy turkistandiki nazaret bilen munasiwetlik turlerning meblighi biwasite xitayning mudapie we terrorluqqa qarshi turush xamchotidin kelidu, bu soda telegraf sahesini xewpsizlik dolitidin ayrilalmas qilip qoydi. xitay telegrafi we uning tarmaq shirketliri bu xil baghlinishning eng tipik misalidur. bu subyektlar bilen baghlanghan her qandaq qattiq detal, yumshaq detal yaki meblegh ozide xeterni elip yuridu: ular qollaydighan ul eslihe peqet soda meqsitige emes, belki dolet, herbiy we nazaret qilish funksiyelirige xizmet qilidu.
sherqiy turkistanning sanliq melumat merkizi tereqqiyati yene chegra halqighan bir olchemge ige[18- bet]. xitay taratquliri we iqtisadiy karidorlirining yerimi del mushu yerdin bashlinidu, beyjingning nopus arisida siyasiy boysunushni ijra qilish bilen bir waqitta, rayonni iqtisadiy jehettin tereqqiy qildurush ehtiyaji tasadipiy emes, belki istrategiyeliktur. sanliq melumat merkezliri her iکki meqset uchun halqiliq ul eslihe bolup, dolet ichidiki nazaretni xitayning ottura asiya we uning sirtidiki texِmu keng jughrapiyelik siyasiy ghayilirige tutashturidu.
bezi gherb texnikiliri, gerche bir qisim texnikilargha eksport cheklimisi qoyulghan we kishilik hoquq dexli-teruzliri eyiblengen bolsimu, yenila sherqiy turkistandiki nazaret apparatini heriketlenduridighan sanliq melumat merkezlirining kem bolsa bolmaydighan bir qismi bolup qalmaqta[19- bet]. rayonda sanliq melumat merkizi turliri Dell, Nvidia, Intel, HP, Microsoft, Cisco, VMware, Western Digital, Seagate, AMD we QNAP texnikiliri bilen maslishishnı dawamliq telep qilmaqta. sherqiy turkistan beyjingning suniy eqil ghayiliri we uning ustidin qattiq kontrolni saqlash tirishchanliqning peqet bashlinish nuqtisidur. «reqemlik yipek yoli» we alaqidar siyasetler xitayning hesablash we energiye ul eslihelirini elalashturidu.
bu texnikiliq ozara beqinishchanliq kopinche gherbning resmiy jaza we eksport cheklimisi ramkilirining astida elip berilmaqta[19- bet]. demokratik hokumetler gherb texnikisning uyghur we bashqa az sanliq milletlerni nishan qilghan nazaret ul eslihelirini qollishining aldini elish uchun, eksport cheklimisi, jaza we setiwelish cheklimilirini texِmu kucheytip ishlitishi kerek. texnika shirketliri, meblegh salghuchilar we dolet halqighan karxanilar sherqiy turkistandiki nazaret ul esliheliri bilen bolghan munasiwitini eniqlash we yoqitish uchun qattiq tekshurush elip berishi shert.
bu analizgha asaslinip, C4ADS hokumetler we xususiy sahe uchun towendiki tekliplerni sunidu: birinchidin, jaza tuzumidiki igidarchiliq qurulmisining tutuq bolush mesilisini hel qilish kerek[19- bet]. amerikining nowettiki jaza tuzumi dolet karxaniliri we ularning tarmaq shirketlirining qatlamliq qurulmisigha qoli yetmeydu, jazalanghan subyektlar bu arqiliq paaliyitini dawamlashturidu. xitay telegrafi bir nechche jaza tizimlikide bolsimu, uning tesiri cheklik. xitay telegrafi we uning sherqiy turkistan shobisni soda ministirliqining subyektlar tizimlikige (Entity List) kirguzush, bu orunlargha qilinidighan her qandaq amerika eksporti uchun ijazetname telipi qoyidu we doklatta xatirilengen sanliq melumat merkizi qurulushigha daimiy tosalghu yaritidu.
ikkinchidin, texnika eksporti uchun axirqi ishlitish ornini kozitish we delilleshni mejburiy qilish kerek[19- bet]. sherqiy turkistandiki sanliq melumat merkizi ul esliheliride gherb texnikisigha bolghan ehtiyajning dawamlishishi nowettiki eksport cheklimisining tup yetersizlikini ashkarilaydu. bu uskunilerning kopinchisi xitaygha eksport qilinish uchun ijazetname telep qilmaydu, emma texnikining nede orunlashturulghanliqini we kimning bashquruwatqanliqini delillesh mexanizmliri yetersiz bolup, uning herbiy, istixbarat we irqiy qirghinchiliqqa mesul hokumet organlirining eslihelirige yetip berishining aldini alalmaydu.
siyaset belgiliguchiler xatirilengen irqiy qirghinchiliq we kishilik hoquq dexli-teruzliri sadir boluwatqan rayonlarda tijaret qiliwatqan subyektlargha qaritilghan qosh meqsetlik texnika eksporti uchun, mal ewetilgendin keyinki mejburiy delilleshni telep qilishi kerek[20- bet]. shundaqla, qattiq detalliri herbiy yaki istixbarat bilen munasiwetlik axirqi ishletkuchilerge yetip barghan eksport qilghuchilar uchun texِimu eniq jawabkarliq olchemlirini bekitishi lazim.
xulase qilghanda, «C4ADS» ning bu doklati sherqiy turkistandiki basturushning peqet kamera we saqchilar bilenla emes, belki gherbning yuqiri texnikisi bilen pirogrammilanghan ghayet zor sanliq melumat merkezliri bilen sistemilashturulghanliqini pakitliq otturigha qoydi. bu yalghuz rayon xarakterlik bir kishilik hoquq mesilisi emes, belki yer shari texnika bixeterliki we demokratik qimmet qarashlargha qaritilghan zor tehdittur. xelqara jemiyet we texnika shirketliri xitayning bu reqemlik terror mashinisini ozuqlandurushni toxtitishi kerek.
paydilanmilar (Bibliography):
Kondi, Mishel. Hardwired Repression: Data Centers, Global Technology, and China’s Surveillance Infrastructure in the Uyghur Region. Washington, DC: C4ADS, 2026.
