okuhara shinpey
«sankey shimbun» geziti, 2026-yili 2-iyun
bash ishtabi germaniyege jaylashqan dunya uyghur qurultiyining reisi turghunjan alawudun yaponiyede ziyarette bolup, 2-iyun kuni partiye halqighan «yaponiye parlamenti uyghur dostluq guruppisi»ning omumiy yighinigha qatnashti. u, uyghur kishilik hoquqi mesiliside yaponiyening diplomatik tedbirlerni qollinishini telep qilidighan bir parche telepnamini mezkur dostluq guruppisining reisi keyji furuyagha (erkin demokratlar partiyesi ezasi) tapshurup berdi.
bu telepnamide yaponiyedin towendiki uch turluk telep otturigha qoyulghan: 1. xitay hokumitidin sherqiy turkistandiki kishilik hoquq mesilisi boyiche xelqaraliq tekshurushni qobul qilishni telep qilish; 2. sherqiy turkistandin mal import qilishni pirinsip jehettin chekleydighan yaponiyening «mejburiy emgekning aldini elish qanuni»ni baldurraq maqullash; 3. yaponiyediki uyghurlargha qarita xitay dairilirining tehdit selish qatarliq «chegra halqighan ziyankeshlik» qilish qilmishlirining aldini elish we ularning bixeterlik tedbirlirini kucheytish.
furuya ependi: «qetiy pozitsiye bilen taqabil turush kerek»
telepnamide yene, bash wezir sanae takaichining otken yili 10-ayda koreyede otkuzulgen APEC bashliqlar yighini mezgilide, xitay dolet reisi shi jinping bilen ayrim korushkende uyghurlarning kishilik hoquq mesilisini otturigha qoyghanliqigha bolghan rehmitimu ipadilengen.
yaponiye siyasetchiliri uyghurlarning kishilik hoquq mesilisige munasiwetlik muhakime yighinlirini achqanda, xitay dairilirining buninggha qarita tehditlik besharetlerni berishi yaki agahlandurush uchurlirini yollishigha oxshash ehwallar kop korulup turidu.
yaponiye parlament ezaliri uyghur dostluq guruppisi reisi keyji furuya telepnamini tapshuruwelishtin ilgiri qilghan sozide, bu xildiki tosalghulargha qarita: «qetiy pozitsiye bilen taqabil turush intayin muhimdur» dedi we «amerikamu (uyghur kishilik hoquq mesiliside) yengi qanun maqullidi. biz yene bu jehette nemilerni qilalaydighanliqimizni muzakire qilishimiz kerek» degenlerni tilgha aldi.
«uyghur irqiy qirghinchiliqi texi axirlashmidi»
yaponiye uyghur jemiyitining reisi rejep exmet taratqularning uyghur kishilik hoquq mesilisige tutuwatqan pozitsiyesi heqqide toxtilip: «bu heqtiki xewerler aziyip ketti. emma bu uyghur irqiy qirghinchiliqining axirlashqanliqidin derek bermeydu. uchur kontrolluqi teximu kucheytilip, emeliy ehwallarning sirtqa chiqmasliqi kapaletlenduruldi, yeni uchurlar qesten yoshurup qelindi» dedi hemde b d t organlirining sherqiy turkistandiki mejburiy emgekning kengiyishini tema qilghan yeqinqi doklatlirini tilgha aldi.
u xitay dairilirining bu heqtiki qilmishlirigha qarita: «ular saxta isimlar echilghan nurghunlighan hesabatlarni oz ichige alghan ijtimaiy taratqu (SNS) yazmiliri arqiliq (uyghur kishilik hoquqi jehette) hechqandaq mesile yoq dep jar salmaqta. emma yaponiyediki nurghun uyghurlar yenila ailisidikiler bilen korushelmeywatidu, yaponiye uniwersitetlirida bilim alghan ziyaliylarni oz ichige alghan nurghun dangliq medeniyet erbabliri yenila ghayib» dedi.
melum bolushiche, yaponiyede yashaydighan bir uyghur ayal dadisi we bir qisim tughqanlirining sherqiy turkistanda lagergha solanghanliqidin xewer tepip, 2019-yili 6-ayda etrapidikilerning nesihitige qulaq salmay xitaygha qaytip ketken, keyin dairiler teripidin tutqun qilinip, 2020-yilining axirida 30 yeshida qaza qilghanliqi eniqlanghan.
rejep exmet mezkur ayalning olumi heqqide toxtilip: «xitay dairiliri hechqandaq izahat bermidi, ular bundaq bir ish yuz bermigendek pozitsiye tutuwatidu. bundaq gheyriy insaniy qilmishlargha koz yumush, terrorluq siyasiti yurguzuwatqan mustebit rehberlerge jasaret beghishlaydu, shundaqla yaponiyeni oz ichige alghan rayonning demokratiyesigimu tehdit elip kelidu» dedi hemde «kishilik hoquq diplomatiyesini teshebbus qilidighan yaponiyening awaz chiqirip, xelqaraliq tirishchanliqlarni ilgiri surushi uyghurlar uchun chong bir umidtur» degenlerni sozige ilawe qildi.
yaponchidin terjime qilghuchi: turkistan taymz, xewerning yaponchisini bu yerdin oqung.
