turkistan taymiz, 4- iyun, istanbul: «erkin bahalash tori»da 2026-yili 6-ayning 4-kuni elan qilinghan «shen rungchinning xelqaraliq koz qarishi: qirghinchiliqtin besh yil keyin, uyghurlar hazir qandaq ehwalda?» mawzuluq xewerge asaslanghanda, b d t we gherb doletliri xitay hokumitining sherqiy turkistanda elip beriwatqan qirghinchiliq qilmishlirini uzluksiz eyiblep kelgen we bir qanche yildin buyan turluk jazalarni yurguzgen bolsimu, uyghurlarning nowettiki ehwali yenila kishini endishige salidighan weziyette turmaqta.
«maliye waqti geziti» (Financial Times) teripidin elip berilghan yengi bir tekshurush jeryanida, xitay hokumitining uyghurlargha taqabil turush usullirini teximu sistemiliq yengilap tereqqiy qildurghanliqi pash qilindi. xitay terep ilgiri dunyaning kuchluk tenqidige duch kelgen «qayta terbiyelesh lagerliri»ni taqap, uning ornigha teximu inchike bolghan medeniyet qirghinchiliqi taktikilirini qollinishqa bashlighan.
lagerlarning ornini alghan keng kolemlik turme sistemisi
menbede korsitilishiche, gerche kona lagerlar taqalghan bolsimu, lekin ularning ornini intayin keng kolemlik, yuqiri derijide qoruqchilar qoghdaydighan turme we tutup turush orunliri sistemisi alghan. nowette sherqiy turkistan nopus nisbitige asaslanghanda, dunyadiki eng chong tutup turush esliheliri torigha ige rayon hesablinidu; kem degende yuz minglighan uyghur yenila turme yaki tutup turush orunlirigha qamalghan.
xitay saqchilirining sotning qarari yaki edliyelik tertiplersizla uyghurlarni xalighanche tutqun qilish hoquqi bolup, ziyaliylar, diniy zatlar we adettiki puqralar bu chong tiptiki orunlarda yuqiri besimliq siyasiy idiye singdurush, medeniyet yoqitish hemde ten jazasi we rohiy besimgha duch kormekte. u yerde uyghur tili, medeniyiti we etiqadi putunley cheklinip, taki xitay hokumiti ularni «xitay kommunistik partiyesige tuptin boysundi, shi jinpingning rehberlikini qobul qildi» dep qarighuche menge yuyush jeryani uzluksiz dawamlishidu.
lager sirtidiki yuqiri texnikiliq nazaret we diniy cheklimiler
lager sirtidimu wehime we nazaret hemme yerni qaplighan bolup, putkul kochilargha yuz tonush apparatliri, d n a (DNA) ewrishkisi yighish esliheliri we yanfonlargha ashkara qachilanghan jasosluq yumshaq detalliri ornitilip, kishilerning sirtqi dunyadiki her bir herikiti nazaret qilinidu. uningdin bashqa, nurghun xitay kadirlar uyghurlarning oylirige we mehellilirige kirip qonup, kishilerning shexsiy turmushini oy ichidin kozitip turidu.
uyghurlarning diniy etiqad erkinliki putunley yoqitilghan bolup, rayondiki mechit we muqeddes qebrilerning kem degende 65 pirsenti (texminen 16 mingdin artuq mechit) tuptin cheqiwetilgen, weyran qilinghan yaki islam binakarliq alahidilikliri chiqiriwetilip bashqa shekilge ozgertiwetilgen. hayat qalghan mechitlerning ichi-sirtigha yuzligen kozitish kameraliri ornitilghan bolup, u yerge yeqinlishishning ozila kishilerde kuchluk wehime peyda qilip, diniy jemiyettin tedrijiy yiraqlishishqa mejburlaydu. nurghun puqralar ozlirining eneniwi mehelle turmushidin tartip chiqirilip, dolet teripidin teshkillengen mejburiy emgek pilanlirigha jelp qilinghan we xitaydiki zawutlargha ewetilip, ularning jemiyet bilen bolghan alaqisi tuptin uzup tashlanghan.
aililerni parchilash we bilim qirghinchiliqi
yene bir tereptin, medeniyet yoqitish taktikisi uyghur aililiridin bashlanghan. balilar dolet bashquridighan, peqet xitay tilidila ders otulidighan muntizim yataqliq mekteplerge we yetimxanilargha kirishke mejburlanghan. ularning oz ana tilida sozlishi teqiblengen bolup, nurghun balilar hazir ata-aniliri we bowa-momiliri bilen oz ana tilida rawan sozlishelmeydighan haletke chushup qalghan. uyghur tili mektep we jemiyet turmushidin putunley chiqiriwetilgen. shuning bilen bir waqitta, xitay hokumiti rayonning ul eslihe qurulushigha, qatnash liniyelirini kengeytishke we energiye qezish ishlirigha keng kolemde meblegh salmaqta.
medeniyet qirghinchiliqining bilim qatlimidiki ipadisi supitide, uyghur tilidiki yuzligen yazma kitablar oylerdin, kutupxanilardin we dasholerning kitab ishkapliridin yighiwelinip, uyghur medeniyitini bilim ulidin bashlap yoqitish elip berilmaqta.
niqablanghan sayahet teshwiqati we teywenge agahlandurush
nurghun kishilerning xiyalidikige oxshimaydighan yene bir ehwal shuki, xitay hokumiti sherqiy turkistanni taqap qoyushni xalimaydu, eksiche dolet ichidiki milyonlighan xitay sayahetchilerning sayahet qilishini ilgiri surmekte. shuning bilen bir waqitta, chet el we dolet ichidiki tor cholpanlirini (YouTuber) sherqiy turkistangha sayahetke teklip qilip, ijtimaiy taratqularni xitay hokumitining rayondiki «amanliq we guzel menziriler» toghrisidiki teshwiqat sinliri bilen tolduruwetmekte. sayahetchiler xitay hokumiti ruxset qilghan daire ichide kozetkenla bolsa, xitay terep turluk qollashlarni teminleydu.
maqalining aptori, kanada york uniwersitetining dotsenti shen rungchin sozining axirida, xitay emeldarlirining teywenni besiwalghandin keyin, jezmen teywendimu sherqiy turkistangha oxshash bir idare qilish endizisini kochurup kelidighanliqini tekitligenlikini tilgha aldi. u, teywenliklerning xitayning sherqiy turkistandiki idare qilish endizisining zadi neme ikenlikini eniq bilishi kereklikini, «nomus tuyghusi bilen kelgen tinchliqning hergizmu tinchliq emesliki»din ibaret heqiqetni tuptin tonup yetishi lazimliqini agahlandurdi.
