sherqiy turkistandiki sistemiliq assimilyatsiye we dolet terrori

tehriri: d. abdurehim dolet | uyghur tetqiqat instituti | 2026-yili 5-iyun
 
yeqinqi yillardin buyan, xitay hokumitining sherqiy turkistanda yurguzuwatqan siyasetliri peqetla bir yerlik muqimliqni qoghdash yaki adettiki bir kishilik hoquq depsendichiliki bolmastin, belki bir putun milletning jismaniy, medeniyet we biologiyelik mewjutluqini sistemiliq turde yoqitishqa qaritilghan keng kolemlik irqiy qirghinchiliqtur. bu misli korulmigen dolet terrori 1948-yilidiki birleshken doletler teshkilatining «qirghinchiliqning aldini elish we jazalash ehdinamisi»ge biwasite xilap bolup, «yengi liniye instituti» (New Lines Institute) ning doklatida xitay dolitining uyghurlargha qarshi qesten we sistemiliq qirghinchiliq jinayiti otkuzuwatqanliqi eniq bekitilgen [1]. «xitay kommunistik partiyesi»ning nowettiki istrategiyesi yumshaq assimilyatsiyedin mutleq yoqitish basquchigha otken bolup, «uyghurlar uchun seperwerlik» (Campaign for Uyghurs) teshkilatining yengi tetqiqatlirida xitayning bu qirghinchiliq taktikilirining kundin-kunge derijisi osup, teximu wehshiy we yoshurun tuske kiriwatqanliqi ashkarilanghan [2]. xitay doliti bu zorawanliq herikitini «terrorluqqa qarshi turush» yaki «esebiylikni yoqitish» degen namlar astida perdazlap, xelqara jemiyetning kozini boyashqa urunuwatqan bolsimu, «amerika qoshma shtatliri xolokost xatire muzeyi» (United States Holocaust Memorial Museum) ning mexsus doklatida bu siyasetlerning emeliyette uyghurlarni «asta-asta yoq qilish» (To make us slowly disappear) ni kozleydighan rehimsiz yoqitish pilani ikenliki we bu jeryanning dunyaning koz aldidila yuz beriwatqanliqi otturigha qoyulghan [3]. shunga, bu kirizisni kop qatlamliq analiz qilish arqiliq, milliy kimlikni yoqitish jinayitining ichki mahiyitini yorutup berish akademik we insaniy nuqtidin texirsiz bir wezipidur.

xitayning dolet apparatliri uyghurlarning jismaniy we rohiy mewjutluqini eng qopal usulda ochurush uchun qanun sistemisini putunley qoralgha aylandurghan bolup, bu xil ehwal akademiyede «mustebit qanuniyliq» (Authoritarian Legality) dep atalmaqta. «yale uniwersiteti makmillan merkizi» (Yale MacMillan Center) elan qilghan sanliq melumat analiz doklatigha kore, xitay dairiliri uyghurlarni saxta yaki peqetla mewjut bolmighan «bolgunchilik», «esebiylik» jinayetliri bilen eyiblep, milyonlighan uyghurgha nechche yilliqtin qamaq jazalirini bergen we sot jeryanlirini toluq yoqqa chiqarghan, buning bilen lager sistemisi teximu qorqunchluq bolghan resmiy turme torigha kengeytilgen [4]. bu xil mutleq qamal peqetla hepiske elish bilen cheklenmey, uyghurlarning biologiyelik kopiyish hoquqinimu wehshiylerche tartip alghan. «uyghur sot kollegiyesi»ning (Uyghur Tribunal) bahalashlirigha asaslanghanda, xitay hokumiti mejburiy tughmas qilish, bala chushurush we tughut cheklesh arqiliq b d t ning «qirghinchiliq ehdinamisi»diki mexsus maddilarni kozge ilmay buzup, uyghur nopusining osushini qesten toxtitish arqiliq qirghinchiliq jinayitini tamamlighan [5]. bu demografiyelik inJenirliq bilen mas qedemde, dolet milyonlighan uyghurni mejburiy emgekke selip, iqtisadiy sumurushni kimlik yoqitish mexanizmining ‍ayrilmas bir qismigha aylandurdi. «erkinlik birleshmisi» (Freedom United) teshkilatining kop qetimliq doklatlirida ashkarilinishiche, uyghur mejburiy emgek kuchliri peqet yeza igiliki we paxta sahesidila emes, belki dunyawi dengiz mehsulatliri, shoxla qiyami qatarliq keng kolemlik istemal zenjirlirigimu singip kirip, putkul dunyani bu zorawanliqqa wasitilik halda sherik qilip qoyghan [6]. shuning bilen birge, «ilghar mudapie we xewpsizlik tetqiqat merkizi»ning (C4ADS) tekshurushliri, sherqiy turkistandiki dora we biologiyelik mehsulatlar sanaitidimu mejburiy emgekning keng qolliniliwatqanliqini, hetta tutqunlardin ruxsetsiz qan we DNA ewrishkiliri elinip, xitayning dora tetqiqat shirketlirige menpeet yetkuzuluwatqanliqini korsitip berip, kirizisning qorqunchluq derijisini teximu eniq namayan qildi [7].

xitay dolitining jismaniy yoqitish bilen bille yurguzuwatqan eng radikal qedimi, uyghurlarning tarixiy, medeniy we ijtimaiy mirasini yer yuzidin supurup tashlashni meqset qilghan sistemiliq medeniyet qirghinchiliqidur. «awstraliye istrategiyelik siyaset instituti» (ASPI) teripidin suniy hemrah suretlirige tayinip teyyarlanghan tetqiqatta korsitilishiche, sherqiy turkistandiki meschitlerning texminen %65 i, yeni 16 minggha yeqin meschit we diniy orun weyran qilinghan yaki gumbez-munarliri cheqiwetilgen. bu, xitay kommunistik partiyesining uyghurlarning islamiy kimlikini ochurush uchun qilghan tarixtiki eng wehshiy zerbisidur [8]. «uyghur kishilik hoquq qurulushi»ning (UHRP) mexsus doklatimu buni delilleyduki, nechche yuz yilliq tarixqa ige «qaghiliq chong meschiti»ge oxshash dolet derijilik qoghdilidighan orunlarmu, «ordam mazar» dek nechche ming yilliq uyghur meniwiyitining simwollirimu weyran qilinip, yer bilen yeksan qilindi, mazarlarning orni tuzlep tashlinip, mashina toxtitish meydanlirigha aylanduruldi [9]. medeniyet yoqitish buning bilenla cheklenmidi. «uyghur tetqiqat merkizi»ning (Center for Uyghur Studies) melumatigha kore, xitay yerlik bashqurush organliri sherqiy turkistandiki diniy, tarixiy we milliy ehmiyetke ige yuzlerche kent we yer namlarni mejburiy halda xitayche «qizil» we «zamaniwi» namlargha ozgertish arqiliq, milletning kollektip eslimisini we jughrapiyelik iznalirini tarix betliridin ochurush dolqunini qozghidi [10]. bu zorawanliq sirttinla emes, belki kishilerning eng yoshurun, eng shexsiy boshluqi bolghan aile ichigimu singip kirdi. amerikiliq tetqiqatchi timotiy a. gros (Timothy A. Grose) ozining ilmiy maqaliside sherhliginidek, xitay hokumitining «uch yengi» (Three News) namliq turalghuni ozgertish pilani, uyghurlarning oyidiki turmush merkizi bolghan «supa» we etiqad merkizi bolghan «mehrab»larni mejburiy cheqip tashlashni asasiy meqset qilghan bolup, xitayche aile jabduqlirini zorlap kirguzush arqiliq, uyghurlarning muqeddes we kundilik turmush chek-chegralirini weyran qilishni kozligen [11].

xitayning bu derijidiki tesewwur qilghusiz assimilyatsiye herikiti, milletning gen we qan qurulmisinimu biwasite ozgertishke yuzlengen bolup, uyghurlarning neslini uzushni eng muhim istrategiye qilghan. «erkin asiya radiyosi»ning (Radio Free Asia) xewer qilishiche, dolet memuriy kuchi we iqtisadiy qiziqturushlarni birleshturup ishlitish arqiliq, uyghur ayallirini xitay erliri bilen nikahlinishqa mejburlaydighan «milletler ittipaqliqi» siyasiti qattiq ijra qilinmaqta we bu arqiliq uyghur qizliri dolet kuchi bilen assimilyatsiye qilish qorali supitide qurban qilinmaqta [12]. shuning bilen bir waqitta, uyghurlarning binakarliq jewhiri bolghan qedimiy sheherler putunley weyran qilinip, doletning kontrol we nazaret bazisigha aylanduruldi. «uyghur kishilik hoquq qurulushi» (UHRP) teyyarlighan «besim astidiki qeshqer» namliq doklatta mulahize qilinghinidek, qeshqer qedimiy shehiri ghayet zr kolemde cheqilip we qayta qurulup, tarixiy kimlikidin ayrilghan we hemme yeri suniy eqilliq kameralargha tolghan bir «shum sheher» (Malicious city) ge aylandurulghan bolup, her bir uyghur oz mehellisidila reqemlik diktaturining mutleq qorshawida, cheklimige uchrighan tutqundek yashashqa mejbur bolmaqta [13]. shundaqtimu, uyghur xelqi tarixtin buyan tomurida eqiwatqan qarshiliq rohini tamamen yoqitip qoymidi, tetqiqatchi juliye roz archiola (Julia Rose Arciola) ning selishturma analizi korsitip bergendek, qattiq besim astida qalghan uyghur yashliri we senetkarliri ingliz tili oginish we «yengi xelq muzikisi» (New Folk) yaritish qatarliq wasitiler arqiliq, xitayning changgilidin yiraq bolghan mewhum bir «uchinchi boshluq» (Third Space) berpa qilip, ozlirining milliy eslimisi we ghururini yoshurun, emma kuchluk simwollar bilen qoghdap qelishqa tirishmaqta [14]. bu heqqaniyet kurishi «yershari awazi» (Global Voices) ning maqaliside tilgha elinghandek, ablimit xalis hajim, nurtay hajim iskenderlerge oxshash yengi jedidchilik (Neo-Jadidism) herikitining nemunichilirining qurban berishliri bedilige bina qilinghan meripet asasigha qurulghan bolup, xitay qanche qattiq terror yurguzsimu, xelqning qelbidiki milliy ang we kelgusige bolghan ishenchni hergizmu yoqitip tashliyalmidi [15]. dunya jemiyitining bu yoqitish xarakterlik zulumni etirap qilishi we emeliy tedbir qollinishi, peqetla uyghurlarning mewjutluqi uchunla emes, belki putkul insaniyetning exlaq-wijdan chegrasini qoghdap qelishtiki tallishidur.

paydilinilghan menbeler:

1         New Lines Institute. «THE UYGHUR GENOCIDE: An Examination of China’s Breaches of the 1948 Genocide Convention». https://newlinesinstitute.org/wp-content/uploads/Chinas-Breaches-of-the-GC3.pdf

2        Campaign For Uyghurs. «New Research Exposes China’s Evolving Uyghur Genocide Strategy». https://campaignforuyghurs.org/new-research-exposes-chinas-evolving-uyghur-genocide-strategy/

3         United States Holocaust Memorial Museum. «“To Make Us Slowly Disappear”: The Chinese Government’s Assault on the Uyghurs». https://www.ushmm.org/m/pdfs/November_2021_Uyghur_Report.pdf

4         Yale MacMillan Center. «UYGHUR RACE AS THE ENEMY». https://macmillan.yale.edu/sites/default/files/2024-10/Uyghur%20Report%20Final%20Copy%5B73%5D.pdf

5         Uyghur Tribunal. «Four Years After the Genocide Judgment: Reflections on the Uyghur Tribunal». https://uhrp.org/insights/four-years-after-the-genocide-judgment-reflections-on-the-uyghur-tribunal/

6        Freedom United. «Uyghur forced labor taints global seafood supply chain». https://www.freedomunited.org/news/uyghur-forced-labor-seafood/

7        C4ADS. «Side Effects: Risk and Forced Labor in the Xinjiang Pharmaceutical Industry». https://c4ads.org/wp-content/uploads/2024/10/SideEffects-C4ADS-Updated4-9-2025.pdf

8        Australian Strategic Policy Institute (ASPI). «Cultural erasure: tracing the destruction of Uyghur and Islamic spaces in Xinjiang». https://ad-aspi.s3.ap-southeast-2.amazonaws.com/2020-09/Cultural%20erasure_0.pdf

9        Uyghur Human Rights Project (UHRP). «Demolishing Faith: The Destruction and Desecration of Uyghur Mosques and Shrines». https://uhrp.org/report/demolishing-faith-the-destruction-and-desecration-of-uyghur-mosques-and-shrines/

10      Center for Uyghur Studies. «Names, Mosques, and Memory: China’s Campaign to Erase Uyghur Culture». https://uyghurstudy.org/names-mosques-and-memory-chinas-campaign-to-erase-uyghur-culture/

11       Timothy A. Grose. «If you don’t know how, just learn: Chinese housing and the transformation of Uyghur domestic space». https://xinjiangdocumentation.sites.olt.ubc.ca/files/2021/01/If-you-don-t-know-how-just-learn-Chinese-housing-and-the-transformation-of-Uyghur-domestic-space3.pdf

12      Radio Free Asia. «China uses carrots and sticks to boost Uyghur-Han intermarriage: report». https://www.rfa.org/english/news/uyghur/marriage-assimilation-11182022195239.html

13       Uyghur Human Rights Project (UHRP). «Kashgar Coerced: Forced Reconstruction, Exploitation, and Surveillance in the Cradle of Uyghur Culture». https://uhrp.org/sites/default/files/UHRP-Kashgar-Coerced-Report-06_03_20_1.pdf

14      Julia Rose Arciola / Carolina Digital Repository. «Erasing Cultures, Resisting Erasure: A Comparative Analysis of Cultural Genocide Patterns of Persecution and Resistance». https://cdr.lib.unc.edu/downloads/pc289z61t

15       Global Voices. «History repeats itself: Chinese state terror and the dismantling of Uyghur neo-Jadidism». https://globalvoices.org/2020/06/25/history-repeats-itself-chinese-state-terror-and-the-dismantling-of-uyghur-neo-jadidism/