mir kamil kashgheri

kirish soz:

sun zuning «urush seniti» namliq esirining birinchi bolumidiki formula, xitayning xelqaraliq istrategiye enenisining uch ming yilliq omurtqisini namayan qilidu: «urush demek hiyle-mikir senitidur. kuchluk chaghda ajiz korun, ajiz chaghda kuchluk korun; yeqin turup yiraqtek, yiraq turup yeqindek korun»

bu jumle peqetla qedimki bir urush kitabining bash temisi emes, belki xitay medeniyitining istrategiyelik neyrenglirining jewhiri bolup, 21-esirdimu xitay hakimiyitining tashqi siyaset umurtqisi bolup kelmekte. maw zedongning «uzun seper»idin deng shyawpingning «yoruqni yoshur, waqtini kut» telimatighiche, shi jinpingning «junggo arzusi» bayanidin «bir belbagh, bir yol» teshebbusighiche bolghan her bir basquchta, del mushu birla telimatning oxshimighan changchile keyimliri bilen sehnige chiqqanliqini korimiz. yeni «gherizingni yoshur, kuchungni ashurup korset, ajizliqingni istrategiye supitide orap saqla»

biraq, bu telimatning del otturisida, oz jumliliride tilgha elinmighan qarangghu bir qoshkezek yoshurunghan bolup, oz ajizliqini dawamliq kuch-qudret qilip orap korsitishke mejbur bolghan bir dolet, waqitning otushi bilen ikki eghir hardurghuchi yukning astida ezilidu. birinchi yuk: ajizliqni yoshurush uchun serp qilinidighan energiye. ikkinchi yuk: bu ajizliqning bir kuni ashkarilinip qelishigha bolghan  endishisi yaratqan sozulma xarekterlik wehime (paranoyya) kesili.

bir dolet qanche jiq nersini yoshurushqa mejbur bolsa, shunche chong bir xatirilesh ambiri, shunche keng kolemlik bir kozitish apparati we shunche chong bir senzor (tekshurup elgektin otkuzush) ul eslihesi qurushqa mejbur bolidu. sehne arqisidiki xizmet, sehne aldidikige selishturghanda teximu jiq adem kuchi xorutushqa bashlaydu. netijide ashkare oyun oyniyalmaydighan mekkar, axirida ozini yoshurush yukining astida nepessiz qalidu.

bu maqale xitayning bugun del mushu chekte turiwatqanliqini korsitidu. sirttin qarighanda bir ejderha, dunyadiki ikkinchi chong iqtisadiy gewde, dunya boyiche eng chop dengiz armiye filoti, «bir belbagh, bir yol» layihesi ramkisida 140 tin artuq doletke yeyilghan ul eslihe turliri... lekin emeliyetke qarighanda, nopus, maliye, organ we rohiy jehettin echilghan ejellik yeriqlar ichide qalghan bir hakimiyet. bu yeriqlarning hechbiri yekke halda bir apet bolmisimu, emma hemmisi teng bir waqitta, teng qedemde bir-birini semiritishke bashlighanda, tarixta oxshishi korulmigen bir halaketlik yerilish tenglimisini otturigha chiqiridu.

shunga xitayning eng ejellik ichki yeriqlirining matematikiliq formilasini sekkiz chong ejellik yeriq boyiche inchikilik bilen kozitishke toghra kelidu:

olum sirtmiqidiki dolet nopusi, muqim mulukning kopuklishishi, ashkariyalmasliq (epistemik) krizisi, organlashqan chiriklik geni, sarayning yalghuzluqi, chegra rayonlardiki ruhi birlik (asabiye)ning yerilish liniyeliri, guangdungning sukut ichidiki ayrilish tuyghusi we heddidin ziyade kengiyish patqiqi.

bu her bir ejellik yeriq herqandaq bir doletke nisbeten yekke halda bir istrategiyelik turmuz hesablansa, sekkizi birlikte korulgende xitay uchun belkim sun zumu aldin korelmigen bir tenglimini  meydangha kelturidu. yeni bir tereqqiyatning oz chongluqining astida boghulup olushini kelturup chiqiridu.

 

medeniyetlerning ichidin weyran bolush qanuniyiti: ibni xaldun, malik binnabi we tarixtin  uch  ulge

xitayning bugunki ehwalini chushinish uchun, ikki chong mutepekkur qol tutushup turghan bir pikri doqmushqa berishqa toghra kelidu. yeni ibni xaldun we malik binnabining yenigha.

ibni xaldun 1377-yili «muqeddime»ni yazghanda, etrapida korgen menzire addiy idi. endilus uprimaqta, memlukning misir hakimiyiti charchimaqta, tunis sulaliliri bir-birini qoghliship otmekte idi. ibni xaldun bu menzirige qarap, insaniyet tarixining belkim eng jesur jemiyetshunasliq qanuniniyitini yazghan idi. «medeniyetlerning xarab bolushi sirttin kelgen tajawuz bilen emes, belki (ozi <esabiye> dep atighan) ichki qurulmining zeipliship ketishi bilen bashlinidu». «esabiye» lughet menisi boyiche «hemkarliq, ruhi birlik we qerindashliq tuyghusi»dur, lekin ibni xaldunning ishlitish shekli buningdinmu keng bolup, bir jemiyetning ortaq eslimisi, ortaq ghaye tuyghusi, ewladlar ara ortaq exlaqiy rishte, «biz» degen sozning heqiqiy menide qimmetke ige bolghan ashu korunmes yilimidur.¹

bir jemiyetning «esabiye» si boshiship ketkende, sirttiki sipilliri qanche egiz, armiyesi qanche kop, iqtisadi qanche chong bolmisun, weyran bolush qechip qutulghili bolmaydighan realliqqa aylinidu. chunki sirttiki dushmen, emeliyette alliqachan ichidin chirip ketken bir qurulmining xarabilikini tazilaydighan bir mexanikiliq qoralidur. u «yenguchi» emes, belki «boshatquchi» ning rolini oynaydu. shunglashqa ibni xaldun sulalilerning omrining uch ewladtin eship ketelmeydighanliqini eytidu. qurghuchi ewlad oz esabiyesi  (ruhi birdekliki) bilen choldin kelip quridu, ikkinchi ewlad parawanliqni bashquridu, uchinchi ewlad parawanliqning ichide tughulidu we esabiyesini (ruhi birdekllikini) yoqitidu. uchinchi ewladqa kelgende, sirttin kelgen eng kichik bir zerbimu weyranchiliqni qozghashqa kapaye qilidu. 

buningdin besh yuz yetmish yil keyin, 1948-yildiki  aljiriyede, malik binnabi bu diyagnozning zamaniwi bir nusxisini yezip chiqidu. «medeniyetning shertliri» namliq esiride binnabi kishini heyran qalduridighan bir soalni otturigha qoyidu: «nemishqa bezi xelqler mustemlike bolidu, beziliri qarshi turidu?» soalning tup yiltizi shu yerde idi: mustemlikichilik qilghan sirttiki kuch emes, belki mustemlike bolushqa imkaniyet yaratqan ichki ajizliqtur. binnabi bu ajizliqni «mustemlike bolushqa layiqliq» (colonisabilité) dep ataydu.² bir xelq pikiri jehettin charchighan, organliri chirigen, ewladlar ara  rishtiler uzulgen peytte andin sirttiki mustemlikichiler yetip kelidu. mustemlikichilik seweb emes, belki netijidur. ichki keselning sirttiki alamiti.

bu ikki diyagnoz birleshken yerde turup tarixqa qaraydighan bolsaq, uch tarixiy ulge xitayning bugunki ornining eynektiki eksini we chirish suritining matematikisini aldimizgha qoyidu.

birinchi ulge: axiriqi rim we sewerus (Severus) sulalisidur (miladiye 193-235). sewerus mezgilide rim sirttin qarighanda kuchtunggurlukning eng choqqisida idi. britaniyedin mesopotamiyegiche sozulghan chegralar, dunyaning eng kuchluk armiyesi, denarius tenggisining (denarius) yer shari xarakterlik zapas pul salahiyiti... emma ichki boshishish alliqachan bashlanghan idi. denarius tenggisining kumush miqdari yuzde 50 tin yuzde 5 ke chushurulgen idi. bugunki til bilen eytqanda, federatsiye zapas pul komitetining dollar qimmitini tuyuqsiz ondin birge chushurup qoyghanliqigha oxshaydu. yallanma eskerler sinipi siyasiy qarar mexanizmini qolgha chushiriwalghan, doletning chegra rayonliridiki <esabiye> merkiziy sadaqet rishtiliri uzup qalghan idi. 235-yilidiki sewerus aleksander (Severus Alexander) suyiqestidin rimning 476-yilidiki tup weyran bolushighiche texminen uch esir waqit ketken.³

ikkinchi ulge: sasaniylar imperiyesining axirqi yerim esiridur (590-651). xusrow perwiz taxtke chiqqanda, sasaniy doliti tot esirlik bir hokumranliqning eng yuqiri pelliside turatti: 614-yili quddusni, 619-yili iskenderiyeni hakimiyiti astigha alghan idi. biraq pars we part (Pers ve Parth) serxilliri otturisidiki qurghuchi ittipaq asta-asta boshishiqa bashlighan idi.⁴ 628-yili fewralda xusrow perwiz oz oghli 2-kuwad teripidin olturuldi. keyinki 14 yil ichide taxtte 12 ayrim ayrim hokumdar olturdi, kopinchisi bir nechche aydin keyin suyiqest bilen olturuldi. xalid bin welid 633-yili ubullagha kirgende, sed bin ebi weqqas 636-yili qadisiyede pars armiyesini tarmar qilghanda, islam armiyesi emeliyette alliqachan ichidin parchilanghan bir qurulmining xarabilikini tuzetmekte idi. weyran bolush bosughusidin toluq halaketke chokkiche peqetla 14 yil ketti.

uchinchi ulge: axiirqi ching sulalisidur (1839-1912). epyon urushliri harpisida, ching sulalisi nopus, iqtisad we zemin chongluqi jehette dunyaning yuqiri pelliside idi. emma bir esirdin biri ichidin chiriwatatti. kongzi biyurokratiyesining qatmal imtihan sistemisi talantliq kadirlarni quruq sozmenlerge aylandurup qoyghan, kumush zapaslirining epyon sodisi arqiliq sirtqa eqip chiqishi maliyeni qurutuwetken chagh idi. engliye paraxotliri guangjugha (kantongha) kelgende, texnikiliq jehettin xitay bilen urushmidi. alliqachan ichidin parchilanghan bir qurulmining xarabilikini axirqi hesabqa tartqan boldi. ching sulalisining weyran bolush mudditi 73 yil boldi.

bu uch ulgining bizge sunghan suret olchimi mundaq: rim 300 yil, sasaniy 14 yil, ching sulalisi 70 yil. bu muddetler tasadipiy emes. bir medeniyetning ichki chirishtin tup weyran bolushqa qarap mangghan waqti ashu dewrning «uchur almashturush we inkas qayturush suriti» bilen biwaste munasiwetlik bolidu. rimda bir xewerning britaniyedin rimgha yetip berishi heptilerche waqit alatti. ching sulaliside paraxot bilen aylar ketetti. bugunki kunde bolsa yer shari maliye sistemisi sekuntlar ichide, meblegh eqimi minutlar ichide, ijtimaiy taratqudiki bir uchqunning chong yalqungha aylinishi bir kechidila ishqa ashidighan bir dewrde yashimaqtimiz. 21-esirning suritide, bir ichki parchilinish musapisining kalendari rimning emes, belki sasaniyning weyran bolush suritige bekrek yeqin bolidu.

xitay bugun ibni xaldun we binnabining diyagnozliri teng qedemde heriket qiliwatqan ichki parchilinish musapisining bosughusida emes, del otturisida turmaqta. towendiki sekkiz ejellik yeriqning her biri, bu weyran bolush liniyesining ayrim-ayrim qanili hesablinidu.

 

1- ejellik yeriq: olum sirtmiqidiki dolet nupusi we arqigha qayturghili bolmaydighan matematika formilasi

nopusshunasliq siyasetning emes, biologiyening sahesidur. shunglashqa u eng wehimilik teripidur. bir hokumet maliye pilanini bir kechidila ozgerteleydu, herbiy telimatini bir yilda qayta kozdin kechureleydu, iqtisad siyasitini besh yilda bashqa bir shekilge kirguzeleydu, emma tughulmighan qiz balilarni otmushke qaytip qaytidin tughduralmaydu. nopus arqigha qayturghili bolmaydighan bir matematikidur, xitay bugun ene shu matematikining eng rehimsiz zerbisige duch kelmekte.

xitay kommunistik partiyesi 1980-yili «bir bala siyasiti» ni jakarlighanda, nopusshunasliq mutexessisliri alliqachan wehimige chushken idi. lekin esliy achchiq bedel ottuz yildin keyin tolinishke bashlandi. 2026-yili yanwarda xitay doletlik istatistika idarisi 2025-yilliq tughut sanini ashkarilidi. 7 milyon 920 ming.⁵ bu sanning nemidin derek beridighanliqini chushinish uchun bir selishturma qilishqa toghra kelidu: «bir bala siyasiti» 2016-yili emeldin qaldurulghan chaghda, beyjingning resmiy nopus pilanlighuchiliri 2025-yili uchun 14 milyon 330 ming yengi tughut molcherligen idi. emeliyette ishqa ashqan san molcherning yerimighimu teng kelmeydighan bolup chiqti. beyjing oz pilanlighuchilirining eng umidwar aliy tesewwuridimu aldini korelmesliktek bir weyranchiliqqa patqan idi.

wiskonsin-madison (Wisconsin-Madison) uniwersitetining nopusshunasi yi fushyenning (Yi Fuxian) chochuterlik selishturushi bu sannning esliy eghirliqini namayan qilip beridu.  xitayning 2025-yilliq tughut sani, 1738-yilidiki (ching sulalisining nisbeten tinch-amanliq mezgili, putun xitay nopusi 150 milyon etrapida bolghan bir tarixta) ruyxetke elinghan sewiye bilen oxshash. bugunki kunde xitay nopusi 1.4 milyard. yeni ching sulalisidin on hesse chong bir nopus bilen, 1738-yilidiki tughut sanigha chushup qalghan ehwalda turmaqta. bashqiche qilip eytqanda, xitayning bugunki kundiki nopus unumdarliqi, ozidin on hesse kichik bolghan 18-esirdiki xitayning sewiyesige teng.

bu hayatliq tenglimisining yene bir teripidiki olum sani bolsa, 11 milyon 310 minggha yetti. nopus eshishi 2025-yili 3 milyon 390 ming kishi azaydi, bu alliqachan uda tot yildin biri izchil dawamlishiwatqan towenleshtur. selishturidighan bolsaq, 3 milyon 390 ming kishi turkiyening bursa (Bursa) shehirining nopusigha teng kelidu. yeni xitay her yili bir bursa shehiridek chongluqtiki bir sheher nopusuni, peqetla bala tughulmasliq yoli bilen yoqatmaqta. jiyamusi (Jiamusi) shehirining shyangyang (Xiangyang) rayonida tizimgha elinghan omumiy tughut nisbiti bolsa %0.41 ge chushup qalghan, yeni bir ayal ottura hesab bilen yerim balimu tughmaydighan halet shekillengen. bu insaniyet tarixida dunyaning hechqandaq yeride korulup baqmighan eng towen tughut nisbitidur.

emdi arqigha qayturush mumkin bolmighan matematikiliq formilagha keleyli! xitaydiki tughutlarning yuzde 85 qismigha mesul bolghan 20 yashtin 34 yashqiche bolghan ayallar nopusi, 2025-yilidiki 105 milyondin 2050-yiligha barghanda 58 milyongha chushup qalidu. bu bir molcher yaki tesewwur emes, belki matematikiliq bir eniqliqma. chunki oelgusining tughut menbesi bolghan bu ayallar emeliyette hazirmu tughulmidi. 2050-yili 30 yashqa kiridighan bir ayal, 2020-yili tughulghan bolushi kerek idi. eger 2020-yili tughulmighan bolsa, uni hechqandaq siyaset otmushke berip qaytidin yaritalmaydu. nopusshunasliq otmushning esiri bolghanliqi uchun, arqigha burash mumkin emes.

yi fushyenning tehlili, xitay nopusining 2100-yilighiche 330 milyongha chushup qelish ehtimalliqini otturigha qoyidu. b d t ning nisbeten ehtiyatchan molcheridimu 800 milyon etrapida bolidighanliqi tilgha almaqta. eng yaxshi tesewwurning ozidimu xitay 2100-yiligha bugunkige selishturghanda 600 milyon kishi azayghan halette qedem qoyidu. bu sanni chushinish uchun yene bir selishturush qilayli! 600 milyon, bugunki yawropa ittipaqi bilen rusiye nopusining yighindisigha teng. xitay bir esir ichide «oz ichidin bir yawropa ittipaqi»ni yoqitip qoyidu, degenliktur.

yashinish tenglimisining ikkinchi qatlimi bu weyranchiliqni teximu otkurlishturiwetidu. 65 yashtin ashqanlarning nopus nisbiti 2025-yilidiki yuzde 14 tin 2050-yilida yuzde 30 gha chiqidu. 80 yashtin ashqanlar nopusi 37 milyondin 132 milyongha orlep, uch hesse kopiyidu. xitay jemiyetshunasliq penler akademiyesi 2019-yilila shundaq agahlandurghan idi. asasliq pensiye fondi 2035-yili putunley tugeydu. uningdin keyin neme bolidu? buni hechkim bilmeydu, chunki tarix boyiche hechqandaq dolet bundaq chong kolemlik bir pensiye krizisigha duchar bolup baqmighan. xitay oz puqraliri qerighanda ularni baqalmaydighan, yash ewladlarmu ularning yukini koturelmeydighan bir patqaqta turmaqta.

bu nopus qapqinining astidiki heriketliniwatqan yene bir yerilish, xitayning yash ewladlirining toy qilishtin we aile qurushtin turkumlep qechiwatqanliqidur. bu ehwal xitayda: 躺平 (tang ping), lughet menisi boyiche «yetiwelish» (hech ish qilmay dum yetiwelish) degen  omumlashqan uqumgha aylandi. buninggha parallel ikkinchi bir uqummu alqishqa erishti: ( 摆烂bay lan), «sesishqa qoyuwetish» (chirip ketishke tashlap qoyush). bu ikki soz bir yerge kelgende, zamaniwi xitay yashlirining beyjing hakimiyitige sukutte eytiwatqan sozi ashkarilinidu: «silerning musabiqe sisteminglargha, silerning kirim (ichki ishlepchiqirish qimmiti) nishaninglargha, silerning 2049-yilliq chushliringlargha ishenmeymen, qatnashmaymen. dum yetiwalimen. sesishqa tashlap qoyimen»

«xitay istatistika yilliq deptiri 2023» ning uchurlirigha asaslanghanda, tunji qetim toy qilghanlar sani axirqi toqquz yilda texminen %56 towenligen. 2024-yili xitaydiki resmiy toy tizimliki 1980-yilidin buyanqi eng towen sewiyeni korsetken.⁶ buning sewebi ideologiyelik emes, belki tamamen iqtisadiydur. 16 yashtin 24 yashqiche bolghan sheher yashlirining jemiyettiki ishsizliq nisbiti 2023-yili iyunda yuzde 21.3 ke chiqip ketkendin keyin, beyjing bu sanni elan qilishni chekligen. uslub ozgertish bilen qaytidin elan qilish bashlighanda, hesablash uslubini ozgertken turughluq bu nisbet 2025-yili dekabirda %16.5 sewiyeside bolghan, musteqil molcherler bolsa esliy nisbetning %40 giche orlep ketkenlikini otturigha qoymaqta. oy bahasi chong sheherlerde bir yashning yilliq kirimining yigirme-ottuz hessisige toghra kelidu. bir toyning otturahal chiqimi 2020-yili her bir ailige 25 ming dollardin eship ketken ehwalda turmaqta. yeni, bir yash jup toy qilish uchun hayatining kelgusi on yilini qurutuwetidighan bir qerz yukining astigha kirishke mejbur.

«erkin asiya radiosi» xitayche bolumi we «amerika awazi»ning 2024-yilliq nex meydan ziyaretliride, bir shangxeylik yash weziyetni oz jumliliri bilen mundaq xulasiligen: «toy, bala, oy we mashina qerzi... hemmisi kelgusini hazirdinla yep tugitidighan mejburiyetlerdur. iqtisadiy chekinish mushundaq eniq tursa, kirim menbesi yoq tursa, biz qilalaydighan birdinbir ish chiqimni azaytishtur»

bu jumlining arqisidiki logika, beyjingning 2049-yilliq tesewwurini tup yiltizidin urup tashlaydu. chunki xitayning  tesewwurining ishqa ashalishi uchun teximu jiq yashning tughulushi, teximu jiq yash jupning toy qilishi, teximu jiq yash ailining istemalchi bolushi aldinqi sherttur. emma koruwatqinimizdek xitay yashliri bir yoruq kelgusini korelmigenliki uchun sukut ichide meydandin chekinmekte.

bu toxtawsiz heriketliniwatqan chikinishning astida, «bir bala siyasiti» bilen jins ayrip bala chushuruwetishning qiriq yilliq yighilishidin tughulghan qurulmiliq yene bir weyranchiliq bar: u bolsimu qiz-oghul nopusining tengpungsizliqi. 1980 – yilidin 2021-yillar arisida xitayda qizlargha qarighanda oghul bala texminen 35 milyon jiq tughulghan. tughulushtiki jinsiy nisbet uzun muddetlik normal olchemning ustide bolup, bezi wilayetlerde 100 qizgha 130 oghul sewiyesige yetken. 2025-yiligha kelgende 20 yashtin 49 yashqiche bolghan ewladlar arisida 30 milyondin artuq boytak oghul barliqqa kelgen bolup, bu sanning 2043-yilida 41 milyon 400 mingliq yuqiri pellige chiqidighanliqi molcherlenmekte. 

buning kundilik tumushtiki eksi mundaq: bugunki kunde xitayda toy yeshidiki tot oghuldin birining xitay chegraliri ichidin jup (ayal) tapalishi matematikiliq jehettin mumkin emes. nenkey (Nankai) uniwersitetining pirofessori yuen shin (Yuan Xin) 30 milyondin artuq oghulning «mejburiy boytaq» liqqa mehkum qilinghanliqini bekitken. uning ustige kelin puli we toy chiqimliri yeza rayonlirida axirqi on yilda hessilep ashqan. netijide ikkinchi bir weyranchiliq tughulghan. xitayning sherqiy shimaliy yeza qisimliridin miyanmar, wietnam, shimaliy koreye, laos, pakistan we kambodJaghiche sozulghan teshkillik qiz oghrilash (ayallar etkeschiliki) shaykiliri meydangha kelgen. «kishilik hoquqni kozitish teshkilati» (HRW), amerika tashqi ishlar ministirliqi we b d t ning doklatliri, beyjing hakimiyiti koz yumghan yaki astirittin teshkilligen bu chegra halqighan ayallar etkeschilikining peqet yeqinqi yillarning ozidila on minglighan chet ellik ayalni oz ichige alghanliqini ispatlighan. setiwelinghan ayallarning chong bir qismi oylerdin chiqalmighan, pasportliri tartiwelinghan we mejburiy tughdurulghan. 

bashqiche qilip eytqanda, xitayning ichki baziri ayal tapalmighanliqi uchun qoshna doletlerning ayallirini import qilmaqta. bu ehwal, «yuksiliwatqan xitay»ning dunyagha korsetken parlaq menzirisining tamamen eksidur. zamaniwi xitay, bir tereptin oz chegraliri ichide xen  nopusini ashurush uchun putun teshwiqat qorallirini seperwer qiliwatqan bolsa, yene bir tereptin oz chegrasining sirtidin ayal oghrilashqa mejbur boluwatqan bir doletke aylanghan. on yillarche dawamlashqan jinsiy kemsitishning geopolitikiliq netijisidur bu.

akademiklar uzun zamandin biri agahlanduruwatqan ikkinchi bir nuqtiliq tesir bolsa, ichki bixeterliktidur. er-ayal nisbitining yuqiriliqi bilen jinayet nisbitining otturisidiki aktip munasiwet istatistikiliq jehettin hojjetlendi. xitayda 1990-yillarning otturiliridin buyanqi jinayet nisbiti eshishining texminen yuzde 14 pirsentlik qismi mushu tengpungsiz jinsi nisbetke biwaste chetishliq. beyjingning oylinidighan ayal tapalmasliq qiyinchiliqi peqetla nopusshunasliq matematikasi emes, belki tughuti cheklengen qiz balilarning  intiqamidur.

2026-yili fewralda xitay tor boshluqi uchur bashqarmisi, ijtimaiy taratqu supilirigha yollighan korsetmiside, «toydin qorqush» yaki «tughut endishisi» tarqatti dep qaralghan mezmunlarning senzor qilinishini (cheklinishini) mejburiy halgha kelturdi. bir hakimiyet ozining nopus realliqining munazire qilinishinimu meni qilishqa mejbur boluwatqan bolsa, diyagnoz emdi nopusta emes, belki hakimiyetning realliq bilen qurghan munasiwitididur. beyjing emdi nopus pakitlirini ozgertelmeydighanliqini bilgenliki uchun, nopus pakitlirining tilgha elinishinimu cheklimekte.

bu yerdiki istrategiyelik netije edliyelik bir eniqliq bilen muhorlnidu. yi fushyenning «Newsweek» Jurniligha bergen bayanatida: «beyjingning siyasiy hewesliri ashurup korsitilgen iqtisadiy molcherlerge we u molcherler bolsa ashurup korsitilgen nopus uchurlirigha tayinidu. bu tradegiyelik nopus menzirisi xitayning hem iqtisadiy hem herbiy nishanlirini mumkinsiz halgha kelturup qoyidu»

demek bu shi jinping 2049-yili uchun jakarlighan «xitay millitining ulugh qayta oyghinishi» (yer shari hokumdarliq) nishanining matematikiliq asasi weyran bolup boldi degenliktur. nowettiki xelq azadliq armiyesi eskerlirining texminen yuzde 70  pirsetlik qismi ailisining yalghuz balisi. (bu jenggiwarliqning ajizliqi nuqtisidin hergizmu sel qarashqa bolmaydighan ejellik nuqta) xitayning yash emgek kuchi ambiri 2040-yilighiche 75 milyon kishi aziyidu. qisqisi beyjing uchun waqit ozige qarshi tetur sanashni bashlighan weziyette turmaqta.

 

2- ejellik yeriq: muqim mulukning kopuklishishi we asta xarakterlik weyranchiliq

xitayning iqtisadiy yuksilish mojizisining esliy hekayisi, kop qisim gherblik kozetkuchiler korushni xalimaydighan alahide bir mexanizimgha berip tutishidu. u bolsimu muqim muluk sahesining, dolet qollighan qerzler bilen uzluksiz semirtilip, dolet iqtisadining tuwrukige aylandurulushidur. aililer yighip-tergen iqtisadining chong qismini muqim mulukke meblegh saldi. chunki ular ishinidighan bashqa bir qimmet yaratalaydighan meblegh selish turi yoq idi. pay cheki baziri tewrenme tus alghan, banka amanet pulining osimi towen, chet el puli hesabati echishqa bolsa ruxset qilinmaytti. netijide peqet birla tallash qalatti, u bolsimu oy-muluk.

oy-muluk shirketliri bu yighilma meblegh ambirini, aldin setish sistemisi arqiliq bir qerz piramidasigha aylandurdi. texi bir dane xish qoyulmay turup xeridarlardin yighiwelinghan pullar yengi turlerge yotkeldi. yengi turlerdin yighilghan pullar bolsa, uningdin keyinki yengi turlerge... mushundaq qilip qerz piramidasi chongiyip ketiwerdi. sistemining chishliq chaqliri ayliniwatqandek korunetti, chunki her bir yengi xeridar ozidin burunqining qerzini tolewatatti. bu tamamen bir «ponzi sistemisi» (saxta pul yighish oyuni) idi. birdinbir perq bu qetim meblegh salghuchining qolidiki nerse bir oy emes, belki oy muluk deptirila idi.

bu qerz piramidasining tup partlighan waqti 2024-yili 29-yanwarda xongkungda yuz berdi. aliy sot mehkimisi, xitayning «Evergrande» (xengda) guruhini mejburiy tarqitiwetish qararini chiqardi. dunya boyiche eng kop qerzge patqan bu muqim muluk shirkitining omumiy qerzi 300 milyard amerika dolliridin eship ketken idi. yeni bu san xitay omumiy ishlepchiqirish qimmitining (GSYH) texminen yuzde ikki pirsentige toghra keletti.⁷ buni mundaq selishturushqimu bolidu: 300 milyard dollar turkiyening bir yilliq omumiy eksportidinmu koptur. yalghuz birla shirketning qerz weyranchiliqi, otturahal bir doletning putun bir yilliq eksport kirimige teng kelidu degenliktur.

2025-yili 25-awghustta «Evergrande» shirkiti xongkung pay cheki baziridin tamamen chiqiriwetildi. arqida neme qaldi? bu shirkettin oy setiwalghan texminen bir milyon xitay ailisi, pulini tolep turupmu hech neme alalmighanlarning bezisi qurulushi yerim qalghan oyler bilen kochida qaldi. tesewwur qilip beqing, bir milyon aile! ularning bowa-momiliri, ata-aniliri, hetta bezide ozlirining bir omurluk yighqan pulliri ene shu yerim qalghan bina xarabilikige komulup ketti. hazir ularning qolida ne oy bar, ne pul. peqetla bir dowe sot hojjiti qaldi.

«Evergrande» (xengda) bir mustesna ehwal emes idi, belki tuzulmilik chirish zenjirining eng korunushluk birla halqisi idi. «Country Garden» (biguyyuen) shirkiti 2024-yili fewralda sot arqiliq tarqitiwetilishke duch keldi. shuningdek «Sunac», «Kaisa», «Fantasia», «Sinic» we «Modern Land» ni oz ichige alghan elliktin artuq chong oy-muluk shirkiti 2021-yilidin keyin qerzini toliyelmey weyran boldi. bu jeryandiki eng dehshetlik weyranchiliq nuqtisi «Vanke» (wanke) shirkitide koruldi. chunki «Vanke» yalghuz quruq kopuk chiqirishning simwoli emes, belki xitay muqim muluk sistemisining eng «sadaqetlik we saghlam» omurtqisi hesablinatti. 2025-yili yanwarda shirketning bash ijrachisi (CEO) nazaretke elindi. 2025-yili dekabirda bolsa shirket zayom toliyelmidi.⁸ motidil tehlillerning diyagnozi intayin otkur idi: eger «Vanke»ning meblighi qurup ketiwatqan bolsa, xitayning muqim muluk maliye sistemisi bir putun gewde supitide jan talishiwatqan bolidu. krizis «xewplik meblegh salghuchilarni jazalash» basquchidin chiqip, sistemining ozini yeydighan basquchigha kirdi. 

bu tuzulmilik weyranchiliqning axbarat sirtidiki eng qorqunchliq halqisi, yerlik hokumetlerning yoshurun maliye yolenchukliridur. yigirme yildin artuq waqittin biri, xitayning sheherlik hokumetliri oz kirimini yer-tupraq setish arqiliq teminlep keldi. qeni buni turkiye sheherlik hokumetlirining oy-muluk beji kirimige selishturup baqayli: xitay sheherlik hokumetliri turkiyege selishturghanda 50 hesse yuqiri bir nisbet bilen birla kirim menbesige, yeni  yer setishqa  tamamen beqinip qalghan ehwalda turmaqta. kirim azayghanda, xitay yerlik hokumet maliye organliri (LGFV) toxtap qalghan turlerni we dowilinip ketken qerzlerni oz ustige elishqa mejbur boldi. oy bahasining towenlishi zenjirsiman bir reaksiyeni qozghidi. yer setishning aziyishi yerlik hokumet kirimining qurup ketishi, yerlik maliye organliri qerzining eshishi, bankilarning inawet xewpi, bazardiki istemalning ajizlishishi, oy bahasining teximu chushup ketishi... qatarliqlardin qechip qutulalmaydighan ehwalda chushup qaldi. «The Diplomat» Jurnilining 2025-yili sentebirdiki tehlilide bu weziyet tamamen «asta weyran bolush qapqini» dep ataldi.⁹

karmen reyinxart (Carmen Reinhart) bilen kennet rogofning 2022-yilila agahlandurghan qorqunchliq menzire 2025-yilining axirigha kelgende pakit bilen jezmleshti. xitayning soda merkezliridiki oy-muluk kopuklishishi, 1991-yilidiki yaponiyediki kopuklishishtinmu chong idi. yaponiye bu kopuk partlighandin keyin, saq «yigirme yilni yoqush» ni bashtin kechurdi. yeni 1990-yillardin 2010-yillarghiche sozulghan bir pul qisish we iqtisadning toxtap qelish dewrini bashtin kechurdi. demekki bu «eger xitayning kopuklishishi yaponiyeningkidin chong bolsa, uning weyranchiliq kolimi teximu chongqur bolidu» degenlik bolidu.

aililerning bayliqi erip tugigenseri, bu besim bala tughulush nisbitini teximu towenlitidighan ejellik bir sirtmiqqa aylandi. yi fushyenning 2026-yili yanwardiki teswiri bilen eytqanda, bu ikki krizis b bir-birini semiritmekte: «xitay tughutni ashurush uchun, aldi bilen oz sheherlirini weyran qilip qaytidin qurushi kerek. lekin buni qilish, maliye sistemisining tuptin partlishini kelturup chiqiridu»¹⁰ beyjing hazir bir otkur qaychining ikki tighi arisida qisilip turmaqta. hokumet ya muqim muluk kopukini qobul qilip nopusni qurban qilidu, yaki muqim muluk kopukini teximu chong kopturup iqtisadning tuptin weyran bolushini tezlitidu. otturida uchinchi bir yol qetiy mewjut emes.

«katta erwah sheherler» bu qurulmiliq ziddiyetning eng korunushluk simwolidur. ordosning (Ordos) kangbashi rayonidin tiyenjinning yujyapu (Yujiapu) maliye merkizigiche, onlighan ghayet zor turler yeterlik nopusni ozige jelp qilalmidi. bosh qalghan meteropollar, adem yoq jim-jit kochilar we yerimila ishlitiliwatqan chong soda saraylar... bular ibni xaldunning «heshemetchilik basquchi» diyagnozining zamaniwi qurulush tashqinliridur. bular birikme sadaqetning emes qerzning, ehtiyajning emes tewrinishlik sodining, insan herikitining emes, belki saxta kirim korsetkuchining (GSYH) qurup chiqqan rohsiz beton abidiliridur.

 

3- ejellik yeriq: ashkare oyun oyniyalmasliqning we  ashkariyalmasliqning (epistemik) krizisi

xitayning ichki weyranchiliq formilasidiki eng qorqunchluq yeriqi, bashqa amillardin tamamen alahide bir yerde turidu. u bolsimu  ashkariyalmasliq (epistemik) krizisidur. yeni xitay dolitining hetta oz realliqinimu oz puqralirigha we sirtqa izchil, toghra bir shekilde melum qilalmasliqi, putun bashqa weyranchiliq sahelirining diyagnozini qiyinlashturuwatqan tup iqtidarsizliqtur. bir bimargha toghra diyagnoz qoyush uchun, aldi bilen tekshurush eswablirining normal ishlewatqan bolushi shert. eger eswablar buzulghan bolsa, bimar oz ehwalini bilelmeydu, doxturmu dawalash pilanini tuzelmeydu.

xitay bu sahede belkim ozining eng ashkare weyranchiliqini bashtin kechurmekte. buning eng yalangach ulgisi 2023-yilining iyun-dekabir ayliri arisida yuz berdi. xitay doletlik istatistika idarisining bildurishiche, 16 yashtin 24 yashqiche bolghan yashlarning ishsizliq nisbiti 2023-yili aprelda rekort yaratti. yuzde 20.4 pirsent. mayda yuzde 20.8 pirsent. iyunda bolsa yuzde 21.3 pirsentke chiqti. 2023-yili 15-awghustta doletlik istatistika idarisining bayanatchisi fu lingxuy tuyuqsiz bir axbarat elan qilish yighini uyushturup, «uslubni yaxshilash zoruriyiti» bahanisi bilen bu uchurlarni elan qilishning cheklengenlikini jakarlidi.¹¹ dunyaning ikkinchi chong iqtisadiy gewdisi, oz yashlirining qanchilik qismining ishsiz ikenlikini ashkarilashtin qachidighan bir hakimiyetke aylanghan idi. «TIME» Jurnilining bekitishi intayin eniq idi: «bu san buningdinmu yuqiri chiqsa numusluq halgha keletti , shunga bu san emdi tamamen korunmeydighan boldi.»

bir doletning oz puqrasining ish tapalighan-tapalmighanliqini ashkarilashni ret qilishi adettiki bir biyurokratliq tallash emes, belki ashkariyalmasliq (epistemik) kirizisige bolghan teslimchiliktur. 2023-yili dekabirda doletlik istatistika idarisi uchur yengilashni qaytidin bashlidi, lekin atalmish «yaxshilanghan» yengi hesablash uslubida, 16 yashtin 24 yashqiche bolghan oqughuchilar istatistika sirtida qaldurulghan idi. yengi chiqqan san yuzde 14.9 pirsent boldi. lekin 2025-yili iyulgha kelgende, bu yengi uslub astidimu ishsizliq nisbiti yene qaytidin yuzde 18 pirsentke orlep, 11 milyon 600 ming aliy mektep putturgen oquchi ish izdesh kochisigha mehkum boldi.¹² hesablash uslubigha surtulgen girim, astidiki yarining yeringdawatqanliqini yoshuralmighan idi.

bu weqe yekke bir korunush emes. xitay istatistika sistemisining ishenchliklik bolmasliqi mesilisidur, «WikiLeaks» taratqusi 2010-yili dekabirda ashkarilighan amerika diplomatik mexpiy telegrammilirida bu shermendichilikni eng yuqiri derijilik resmiy eghizdin jezmleshturdi. eyni chaghda lyawning olkilik partiye sekretari bolghan li kechyang (keyinki on yil boyiche xitayning bash ministiri bolidighan shexs) bir amerikaliq diplomat bilen elip barghan mexpiy sohbitide, xitayning omumiy ishlepchiqirish qimmiti (GSYH) reqemlirini «man-made» (adem qolida uydurulghan / saxta) dep supetligen idi.¹³ li kechyang xitayning  iqtisadiy ehwaligha heqiqiy baha berish uchun uch ayrim eniq korsetkuchke tayinidighanliqini eytti. tomur yol yuk toshush miqdari, tok serpiyati we bankilarning omumiy qerz sommisi. yeni xitayning bash ministirliq orunduqida olturidighan bir emeldar doletning resmiy iqtisadiy uchurlirigha ishenmeydighanliqini, ozining qoshumche korsetkuchini ishlitidighanliqini amerikaliq diplomatqa mexpiy halda iqrar qilghan idi. 

bu jumle intayin muhim, chunki xitayning resmiy iqtisadiy sanliq melumatlirining ishenchsizlikini bir gherblik tehlilchi emes, belki xitayning oz bash ministiri eytqan idi. sistemiliq saxtikarliqning menbesi kop waqitlarda merkezdin emes, belki yerlik hokumetlerdin orleydu. «Hang Seng Bank China» shirkitining bash iqtisadshunasi dan wang (Dan Wang) ning bekitishiche: «yerlik emeldarlar bezide yerlik iqtisadning netijisini ashurup korsitidu, chunki ularning sinash we emel – hoquqlirining osushi del mushu netijige qarap belgilinidu» «American Enterprise Institute» orginidin derek sissorisning (Derek Scissors) tebiri tolimu otkur: «partiye iqtisadiy turaqsizliqqa qetiy chidap turalmaydu, shunga hemme nersini tuzlep (ongshalghandek qilip) korsitidu»

beyjing 2024-yili noyabirda yengi bir «istatistika qanuni tuzitilmisi» ni kuchke ige qilip, yerlik hokumetlerni istatistikiliq saxtikarliqtin resmiy jehettin jawabkarliqqa tartishqa bashlidi. bir hakimiyet sistemisida organliq sadaqetni qanun bilen mejburlashqa toghra keliwatqan bolsa, emeliyette bu organliq sadaqetning chirish kolimini ozi iqrar qiliwatidu, degenlik bolidu. chunki saghlam bir hakimiyet sistemida doklat saxtikarliqini qanunlar bilen emes, organliq enene bilen tosidu.

bu ashkariyalmasliq krizisining eng qorqunchluq misali ashkarilanghan sherqiy turkistan arxipida partlap chiqidu. xitay dolet mejlisining 2020-yili 17-sentebirdiki «shinjangda ishqa orunlishish we emgek hoquqi» namliq aq tashliq kitabida, 2014 – yilidin 2019-yillar arisida rayonda yiligha ottura hesab bilen 1 milyon 290 ming kishining «kespiy terbiyelesh lagerida» terbiyelengenliki resmiy san bilen jakarlinidu. alte yilliq omumiy yighindisi 7 milyon 740 ming kishi degenlik bolidu. xitay hokumiti bir tereptin musteqil tetqiqatchilar otturigha qoyghan «1 milyon lager tutquni» molcherini «yalghan we tohmet» dep ret qilsa, yene bir tereptin ozining iptixarliq aq tashliq hojjitide del ashu ret qilghan qilmishining yette hesse chong kolimini oz imzasi bilen jezmleshturidu. bu hakimiyetning emdi oz bayanliri otturisidiki matematikiliq logikinimu tutushturalmaydighan haletke chushkenlikini korsitidu. chunki ozi ret qilghan qilmishigha yene ozi iptixar bilen imza qoymaqta.

beyjingning sun zuche hiyle-mikirge (ajiz waqtida kuch korsitish, gherezni yoshurushqa) ching yepishishining tup sewebi gherbke qaratqan exlaqiy ustunluk emes, belki oz realliqini oz sanliq melumatliri bilen qoghdiyalmasliqidin tughulghan. ashkare oyun oyniyalmaydighan neyrengwaz, aldi bilen oz uchurlirining ishenchsizlikide boghulup olmekte. xitay hakimiyiti semirip ketken bedinini emdi korelmeydighan bir jesetke aylinip qalghan ehwalda turmaqta.

bu ashkariyalmasliq krizisining sel qariliwatqan yene bir chongqur qatlimi bar, u bolsimu realliqni yoshurush uchun qurulghan digital kozitish sistemisining maliye jehette bir qara ongkur peyda qiliwatqanliqidur. beyjingning chiray tonush sistemiliri, wetendashliq inawet numuri sistemisi, suniy eqil qollighan senzor (cheklesh) ul eslihesi we «tyenwang» (Skynet) dep atalghan kamera tori, yekke halda bir dolet xam chotini yep tugitidighan ikkinchi bir iqtisadiy qara ongkurge aylandi. musteqil tetqiqatchilarning yillar ichide jezmleshturgen sanliq melumatlirigha asaslanghanda, xitayning ichki bixeterlik chiqimliri 2023-yiligha kelgende texminen 1.4 tirilyon yuen (texminen 200 milyard dollar) gha yetip, resmiy sirtqi mudapie (herbiy) xamchotidin eship ketken. qeni buni bir selishturup baqayli! 

xitay hokumiti dolet sirttiki dushmenlirige qarshi serp qilghan chiqimidin jiqraq pulni oz puqralirini kozitishke xoratmaqta. xitay chegraliri ichide 626 milyon dane kozitish kamerasi ishlitilmekte,  (yeni her 2.4 kishige bir kamera) yer sharidiki omumiy kamera zapisining texminen yerimi birla doletke yighilghan deyishke bolidu. sherqiy turkistanda 2017 – yilidin 2019-yillar arisida yerlik ichki bixeterlik chiqimlirining rayon omumiy kirimining  yuzde 5.6 pirsentige yetkenliki resmiy hojjetlendi. demekki bir rayon iqtisadining yigirmide bir qismidin kopreki, peqet oz xelqini iz qoghlap kozitish uchunla ishlitilmekte. xangju (Hangzhou) we shenjen (Shenzhen) gha oxshash sinaq sheherlerde, neq meydan chiray tonush sistemilirining yilliq tok serpiyatila 15-20 milyard yuen etrapida bolmaqta.²⁵ (texminen 3 milyard dollar)

bu yerdiki logikiliq tetur aylinish mundaq: iqtisadiy yuksilish astilighanseri, xelqning naraziliqi ashidu. naraziliq ashqanseri, kozitish apparati kengeytilidu. kozitish apparati kengeytilgenseri, maliye yuki eghirlishidu. maliye yuki eghirlashqanseri, iqtisadiy yuksilish teximu astilaydu. xitay hokumiti, realliqni yoshurush uchun qurghan ul eslihesining ozi bir maliye wampirgha aylanghan ehwalda turmaqta. derweqe texnikiliq fashizm bir kuch korsitish emes, belki maliye jehettiki bir goroge elinshtur. her bir kozitish kamerasi, her bir suniy eqil senzor (chekliguchisi), her bir chiray tonush mulazimeteri, xitayning 2049-yililiq chushidin yulup elinghan ayrim birer xamchot turidur.

 

4- ejellik yeriq: organlashqan chiriklik geni we parisiz ishlimeydighan  dolet sistemisi 

xitayning ichki weyranchiliq formilasida kopinche natoghra teleppuz qilinidighan yaki yumshitip otup ketilidighan bir yonilish bar, u bolsimu doletning meshghulat logikisidiki qurulmiliq alahidiliktur. yeni xitayda paraxorluq bir cheriklik emes, belki sistemini maylaydighan fonkisiyon yeghidur. bu exlaqiy bir hokum emes, belki  nex kozitishke tayanghan organliq bir diyagnozdur.

uch ming yilliq dolet eneniside «guenshi» (关系munasiwet) dep atilidighan bir tor dolet organlirining genlirighiche chongqur  sengip ketken. bu sozning uyghurchidiki eng yeqin chushendurushi «arqa ishik» (yaki wasite) bolushi mumkin, lekin yenila toluq menini bildurelmaydu, guenshi arqa ishiktin teximu chong bolup, munasiwet qurushni bir hayatliq pelsepisi supitide qobul qilishtur. bir xitay sodigiri yenida wizitqart emes, belki munasiwet tori toshuydu. bir dolet emeldari maashi bilen emes, belki ozning arqa ishik munasiwet tori bilen yashaydu. bir ziyaliy ilmiy maqalisi bilen emes, belki ustazining orunbasarliqi bilen osidu. «guenshi» (arqa ishik enenisi) hediye berish paaliyitini biyurokratliq qarar chiqirish jeryanining mutleq aldinqi shertige aylanduridu.

bu organlashqan qelip xitayning kundilik turmushigha chongqur singip ketken. bir mehelle komitetidin ruxset elish uchun qimmet bahaliq bir karton tamaka, bir kichik nahiyening testiqi uchun hediye qilip berilgen aliy haraq botulkisi, bir doxturxana ochiritide aldigha otuwelish uchun «qizil konwert» (红包 — xongbaw), bir ish tijaret ruxsetnamisi uchun daghdughiliq ziyapet (宴请 — yenching), bir mektep orni uchun «meslihetchilik» puli... bularning hemmisi adettiki xizmet musapisining bir parchisi bolup, xitay puqrasining bulardin ayrilip birer ish bejirishi qetiy  mumkin emes.

bu menzirini bir gherblik tehlilchi oziche uydurup chiqqan emes, belki xitayning oz dolet agentliqlirining qelimi bilen iqrar qilinghan. «China Daily» geziti 2009-yili 31-marttiki bash maqaliside, aliy tamaka we haraqlarning emeliyette setiwalghan kishiler teripidin emes, del setiliwilishning tup nishani bolghan menpeetdarlar teripidin istemal qiliniwatqanliqini yazghan.¹⁴ bu weqening simwoli supitide nenjingda chiriklik bilen wezipisidin elip tashlanghan ju jiugengning (Zhou Jiugeng) yenidin chiqqan tamaka markisi (ichki bazarda yoshurun paraning olchimi supitide ishlitilidighan tamaka) bu shermendichilik ashkarilanghandin keyin bazarda setish nisbiti towenlesh uyaqta tursun, eksiche %70  ashqan, xitay hokumitining resmiy geziti  tamaka we haraqlarning tup ishlitilish funksiyesining para wasitisi ikenlikini oz jumliliri bilen jezmleshturgen. bu yerdiki eng qiziqarliq yer shuki, chiriklik ashkarilanghanda tamaka markisining setilishi chushup ketmestin teximu ashqan, chunki xelq «para berishte ishlitilidighan eng toghra markining mushu ikenlikini» bilgen.

xitay akademiye saheside (Mayfair Yang 2002, Yadong Luo 2008, Jin Jianzhe we Zhao Hongxin 2010, Zhihui Fu we dostliri 2025) ozara jezmleshturgen baha eniq. «guenshi» (arqa ishik enenisi)  yalghuz chiriklikni asanlashturupla qalmay, sot jeryanighimu tesir korsitip chiriklikni organliq himaye bilen teminleydu. «SAGE Journals» da 2025-yili elan qilinghan, 2016 – yilidin 2020-yillar arisidiki 266 xitay shehiridin 70 ming 186 sot qarari tehlil qilinghan guruppa xizmitige asaslanghanda, rayonluq «guenshi» (arqa ishik enenisi) ning qoyuqluqi ashqanseri chiriklik dewalirining sani kopeymekte, lekin delo beshigha bekitilgen para miqdari towenlimekte.¹⁵ yeni sistema kichik paralarni normallashturup kozdin yoshurmaqta, chongini bolsa tallap turup jazalimaqta.

chiriklik genining ichki eksini ashkarilighan ikkinchi we teximu chochuterlik pakit shuki, xitayning tashqi siyaset mexanizmimu del mushu chiriklik qurulmisigha tayinidu. kilassik xitay istrategiye enenisining omurtqisida yatqan bir altun qaide bar: «dushmenni setiwelish, urushushtin erzan bolidu» sun zuning «jasusluq» bolumi, ghelibe qilishning yoli kopinche herbiy zerbidin emes, belki qarshi terepning qarar chiqarghuchi emeldarlirini setiwelishtin otidighanliqini ogitidu.

bilge xaqanning orxun yeziqlirida turk xelqige 1300 yil burun qaldurghan agahlandurushi, xitay diplomatiyesining meshghulat logikisini del mushu eniqliq bilen ipadileydu: «xitay xelqining sozi tatliq, yipek rexti yumshaq, tatliq sozliri we yumshaq yipek rextliri bilen aldap, yiraqtiki xelqlerni ozlirige yeqinlashturidu»

bilge xaqanning tashqa oyghan «yumshaq yipek rext» oxshitishi, adettiki bir rext turini emes, bugunki til bilen eytqanda para konwertini korsitidu. bilge xaqan qoshnisini shunchilik inchikilik bilen chushengen idiki, xitay diplomatiyesining merkizidiki para genini bu oxshitish bilen resmiy beketken.

hazirqi zamaniwi dewrdimu bu oxshitishning emeliy korunishi delillengen ehwalda turmaqta. «The New York Times», «Financial Times», «Reuters» we «The Wall Street Journal» qa oxshash taratqularning doklatlirigha asaslanghanda, «bir belbagh, bir yol» teshebbusi ramkisida imzalanghan qerz kelishimliride, qerz alghuchi doletlerning rehberlirige we yadroluq ministirlirigha nahayiti chong yoshurun komissiye (pirsent ayrip berish) puli (yeni para) berilgen. williyam we mariy (William & Mary) uniwersitetida elip berilghan «Banking on the Belt and Road» namliq tetqiqatta, 2000 – yilidin 2017-yillar arisidiki 165 doletke yeyilghan 13 ming 427 tur hojjetleshturulgen bolup, omumiy sommining 2024-yiligha kelgende bir tirilyon dollardin eship ketkenlikini otturigha qoyghan.¹⁶ del mushu tetqiqat, qerzlerning chong bir qismining resmiy xamchotlardin sirt, biwasite serxillargha tolinidighan para bilen munasiwetlik ofshor (yoshurun) hesabatlargha yotkelgenlikini ispatlighan.

pakistanda imran xanning hakimiyet tejribisi, bu endizining meshghulat meydanidiki eng chochuterlik edliyelik ispatidur. imran xan 2018-yili saylam shoari supitide chiriklikke qarshi turush we ashkariliq wedisi bilen bash ministirliqqa saylanghanda, eng kuchluk istrategiyelik ittipaqdishi dep qaralghan xitayning CPEC (xitay-pakistan iqtisad karidori) layihesidiki qerz kelishimlirining mexpiy tutilishi hetta parlamentttinmu yoshurulishigha  qarshi chiqqan we yoshurun paralarni tekshurushke yuzlengen. netije intayin tez bolghan. 2022-yili aprelda parlamenttiki ishench belet tashlishi bilen wezipisidin yiraqlashturulghan, 2023-yili awghustta qolgha elinip, bir qanche delo bilen turmige mehkum qilinghan. sistema, yoshurun paralarni ashkarilashqa urunghan rehberni sistemiliq turde meydandin chiqirip tashlimaqta. chunki ashkarilinish, xitayning para berish ustige qurulghan diplomatiye endizining bir putun weyran bolushi degenlik bolatti. 

bu endizining axirqi hojjitini birla jumle bilen xulasilesh mumkin: xitay, parisiz tashqi siyaset we diplomatiye yurguzelmeydighan bir dolettur. bu exlaqiy bir qusur emes, belki uch ming yilliq dolet enenisidin shekillengen qurulmiliq bir mejburiyettur. bu bilge xaqanning «yumshaq yipek rext» dep diyagnoz qoyghan xitay diplomatiyesining 21-esirdiki namayendisidur. ichkiride bir mehelle komitetida bir karton tamaka bilen bashlanghan zenjir, sirtta dolet reislirige tolinidighan on milyon dollarliq yoshurun ofshor paraliri bilen nuqtilinidu. meshghulat logikisi tamamen bir, peqet kolimila oxshimaydu.

xitayda paragha bolghan xumar bir xarakter jehettiki ajizliq emes, belki medeniyet kodining ichige singip ketken bir gen olchimidur. «munasiwet bolmisa ish bolmaydu, munasiwet hediye bilen bashlinidu» shi jinpingning 2012-yilidin bashlap jakarlighan «yolwas we chiwin owlash» (打虎拍蝇) chiriklikke qarshi turush herikitide, tot milyondin artuq partiye kadiri tekshurulgen turughluq, mesilini yiltizidin hel qilalmasliqining sewebi del mushu yerde yoshurunghan. shi jinping bir jinayetni emes, belki bir medeniyetni sotlimaqchi bolmaqta. bu heriket shu wejidin bir islahat herikiti emes, belki uzluksiz tekrarlinishi mejburiy bolghan bir tartishishqa aylinip qalghan, chunki her bir dolqunda ilgirikining ornini basqanlarmu yenila del mushu chiriklik qanili bilen orleshke mejbur bolidu. netijide sistema ozini tazilaydighan apparatning xam eshyasini ozi yaritip chiqiridu. shi jinping ozimu «guenshi» (arqa ishik enenisi) arqiliq bugunki mensepke kelgen.

 

5- ejellik yeriq saraydiki yalghuzluq: shi jinpingning oz kadirliri bilen bolghan jedili

mustebit bir tuzumning merkizide turghan rehber, tetur logikiliq bir ziddiyetning ichide yashaydu. u oz qoligha qanche mutleq kuch-qudret toplighanseri, etrapida ishinidighan adimi shunche aziyip yalghuz qalidu. xitayning axirqi tot yilida elip berilghan saray ichi tazilash dolquni, ibni xaldunning «qurghuchi ewladning esabiye (birdeklik) rohini uchunchi ewladtin tapalmighan sarayning wehimisi» eniqlimisining 21-esirdiki zamaniwi korunushidur.

bu tuyuq yolning kopinche kozdin qachurulidighan qatlimi shuki, shi jinpingning ozimu organlashqan «guenshi» (arqa ishik enenisi)  mexanizimning sirtida emes, belki del shu munasiwet qurulmisining ichidin orlep chiqqan. u 1986-yili shiyamen (Xiamen) shehirining muawin bashliqi bolghan chaghda, birinchi ayalini tashlap oylengen ikkinchi ayali peng liyuen alliqachan beyjing merkezlik medeniyet-herbiy kapitalning (sermiyening) sahibi idi. u merkiziy telewiziye istansisining (CCTV) yengi yilliq tebriklesh kechilikining dangliq naxshichisi, xelq azadliq armiyesi senet akademiyeside general-mayorluq unwani bar kadir hemde beyjingning siyasiy-medeniyet sorunlirida biwasite munasiwet torigha ige bir seteng idi. akademiye dunyasidin willi wo-lap lam (Willy Wo-Lap Lam), cheng li (Cheng Li) we «Nikkei Asia» Jurnilining tehlilliride korsitilginidek, peng liyuenning beyjingdiki yiltiz tartqan munasiwet tori, shi jinpingning olkilerdin partiye merkizige otushide istrategiyelik kowrukluk rol oynighan. bu hem xitay sistemisining qurulmiliq logikisining (yeni olkidin merkezge chiqishning peqet beyjingdiki toghra liniyelik arqa ishik munasiwetler bilenla mumkin bolidighanliqining) eniq ipadisi, hem «guenshi» (arqa ishik munasiwiti) ning eng aliy pellide turupmu dolet xizmitining eng towen sherti ikenlikining ispatidur.

peng liyuenning 2024-yili xitay merkiziy herbiy ishlar komitetining ammigha ashkarilanmighan kadirlarni sinap bahalash komitetigha (中央军委干部考评委员会) yuqiri derijilik eza qilip teyinlinishi, bu munasiwet zenjirining meshghulat jehettiki izchilliqini ashkarilidi.¹⁷ surgundiki sabiq xitay kommunistik partiyesi merkiziy partiye mektipining professori sey shiyaning (Cai Xia) tehlili bilen eytqanda, shi jinping partiye-dolet apparatini basquchlar boyiche «shining aile armiyesige» (习家军 — shi jyajun) aylandurmaqta. herbiy teyinleshler iqtidargha beqip emes, belki sadaqetmenlikige qarap belgilanmekte.

xitaydiki chiriklik geni, shi jinpingning shexsiy orlesh musapisi we nowettiki turmige elish, wezipisidin qaldurush heriketliri bilen bir yerge kelgende, «yolwas we chiwin owlash» herikitining esliy mahiyiti ayan bolidu. sistema tamamen paraxorluq ustige qurulghan we shi jinping ozimu mushu sistemidin orlep chiqqan tursa, bu heriketni bir islahat dep chushinish mumkin emes. chunki heqiqiy bir islahat shi jinpingning ozining orlesh qanallirinimu sotlishini teqezza qilidu, bu bolsa uning hakimiyet meshroiyitini (qanunluq asasini) yoqitidu. netijide qolda peqet birla logikiliq yonilish qalidu. chiriklik tekshurushliri, saraydiki reqib guruhlar (bo shileyning chungching guruhi, ju yungkangning bixeterlik apparati, yashlar ittipaqi guruhi «tuenpey» we shangxeylikler guruhi) ni yoqitish uchun ishlitilgen qanuniy perdidinla ibarettur. tekshurulgen tot milyondin artuq kadirning mutleq kop qismining shi jinpingning sadaqet halqisining sirtida bolushi, bu bahani istatistikiliq jehettin jezmleshturidu.

sun zuning «urushmay turup ghelibe qilish» prinsipini shi jinping, 21-esir beyjingining saray siyasitide «sotlitish arqiliq ochurush» sheklide ishletmekte. bu heriketning jemiyette yaratqan obrazi uning meshroiyet qalqini boluwatqan bolsa, emeliy nishani (reqib merkezlerni yoqitish) sarayni tup yalghuzluqqa elip baridighan yolning ozidur.

saray ichidiki tazilashning sel qariliwatqan uchunchi qatlimi, bu heriketning oxshashla beyjingning yer shari maliye kapitali (meblighi) bilen qurghan korunmes «mexpiy nikahi» nimu yeriwetishidur. shi jinping sotlighan shangxeylikler guruhi, yashlar ittipaqi («tuenpey») we chungching guruhi peqet ichki reqiblerla emes idi. ular oz nowitide yene wal sterit (Wall Street), xongkong bazarliri we yer shari maliye gigantliri bolghan «BlackRock», «Goldman Sachs», «Morgan Stanley» ler bilen chongqur sheriklik fond menpeetige baghlanghan qurulmilar idi. bu guruhlar 1990-yillardin 2010-yillarghiche xitayning yer shari maliye sistemisi bilen shekillengen qan tomurining toshughuchiliri idi. bu qurulmining simwolluq ismi, «xitayning wal sterittiki bash elchisi» dep bilinidighan wang chishen idi.

 «Goldman Sachs» we «Morgan Stanley» lerning beyjingdiki kowruki bolghan wang chishen, yerim esirge yeqin waqit boyiche xitay islahatining yer shari maliye sistemisi bilen bolghan munasiwitining tup pilanlighuchisi boldi.  lekin u 2023-yili pensiyege uzitilip, siyasiy sehnidin putunley ochurup tashlandi. del mushu dolqun, bashqa simwolluq halqilarnimu bir-birige ulap qirip tashlidi. deng shyawpingning newre qizining yoldishi bu shiyenxuy bashqurghan «Anbang Insurance» (nyu yorktiki Waldorf Astoria we Ritz-Carlton mehmanxanilar zenjirining sahibi) 2018-yili doletke otkuzuwelindi, uning bash ijrachisi 18 yilliq turme jazasigha mehkum qilindi. 2021-yili «Hilton» we «Deutsche Bank» lerning chong paychiki bolghan HNA Group» » weyran boldi. jek maning (ma yun) «Ant Financial» shirkitining 2020-yili noyabirdiki rekort yaratmaqchi bolghan pay cheki bazargha chiqish pilani, bazargha selinishqa nechche saet qalghanda biwasite beyjing teripidin bikar qilindi.²⁶

bu tazilashlarning xitay chegrasining sirtidiki maliyege korsetken tesirini birla san bilen ispatlighili bolidu: 2018 -yilidin 2025-yillar arisida xitaydin sirtqa eqip ketken sap meblegh texminen 800 milyardtin 1.2 tirilyon dollargha yetti. buni mundaqmu selishturush mumkin: 1.2 tirilyon dollar, turkiyening bir yilliq omumiy ishlepchiqirish qimmitining (GSYH) texminen bir yerim hessisige teng. xitay yette yil ichide, «turkiyedek doletning bir yerim hesse iqtisadi chongluqidiki» mebleghning sirtqa qechip ketkenlikige shahit boldi. mebleghler, guruhlarni yoqitiwatqan bir hakimiyetke ishenmigenliki uchun qachti. chunki yoqitilghan guruhlar, yer shari kapitalining xitay bilen sozlishidighan birdinbir wasitichi tili bolghan organliq qurulmisigha wekillik qilatti. shi jinpingning saraydiki yalghuzluqi, oz nowitide yene, beyjingning yer shari maliye ustilidimu ziyangha elip baridighan yalghuzluqtur. saray ustelde yalghuz olturghanda, yer shari meblighi u ustelge kelmeydu.

saray ichidiki tazilashning taratqulargha eks etken halqisi 2023-yili iyulda tashqi ishlar ministiri chin gangning (Qin Gang) ghayib bolushi bilen bashlandi. peqet alte ay burun wezipige kelgen, shi jinpingning shexsiy kolchikide yuksiliwatqan bu cholpan tuyuqsiz ochurup tashlandi. ikkinchi zerbe mudapie ministiri li shangfugha (Li Shangfu) keldi. u 2023-yili 29-awghustta axirqi qetim korundi, oktebirde wezipisidin elip tashlandi. 2023-yili dekabirda memliketlik xelq qurultiyidin toqquz general qoghlap chiqirildi. bulardin besh nepiri raketa armiyesining ezaliri idi.¹⁸ raketa armiyesi xitayning istrategiyelik yadroluq we ballistik bashqurulidighan bombilar iqtidarini bashquridu. bu qomandanliq qatlimining tazilinishi, doletning eng nazuk herbiy qorallirining ishenchliklikige bolghan gumanning qanchiliq zor derijide ikenlikini korsitidu.

2024-yili noyabirda merkiziy herbiy ishlar komiteti siyasiy xizmet bolumining mudiri, admiral myaw xua (Miao Hua) tekshurushke elindi. myaw xua 1990-yillardin biri shi jinpingning fujyendiki xizmetchi jupi we alahide terbiyeligen adimi idi. uning yiqilishi, shi jinpingning ozining ideologiyelik nazaret apparatiningmu chirip ketkenlikini oz eghizi bilen qobul qilghanliqi boldi.

bu weyranliq suriti sanliq melumatlar bilen teximu eniqlishidu. «istrategiyelik we xelqaraliq tetqiqatlar merkizi» (CSIS) qarmiqidiki «ChinaPower Project» orginining 2026-yili fewraldiki tehlilige asaslanghanda, 2023 – yilidin 2024-yillarda 19 yuqiri derijilik ofitser tazilandi. 2025-yili yene 15 general (9 igha partiyedin qoghlash, 6 sige wezipisidin elish jazasi berildi) we 2025-yili boyiche kem degende 46 general her xil paaliyetlerge qatnashmay «ghayib bolghanlar» qatarigha qoshuldi.¹⁹ merkiziy herbiy ishlar komiteti (CMC) shu qeder parchilandiki, li shangfu we myaw xuadin keyin komitet uch resmiy eza ornigha waqitliq ikki eza bilen ishleydighan haletke chushup qaldi.

buning tesiri olchemliktur. 2024-yili xitay-rusiye otturisida 14  qetim birleshme herbiy manewir otkuzulgen bolsa, 2025-yili bu san alte qetimgha chushup qaldi. 2018-yilidin biri her yili elip berilidighan murekkep, kop sahelik birleshme manewirlar 2024-yili tot qetimgha chushti, 2025-yili bolsa birisimu otkuzulmidi. «ChinaPower» ning tebiri bilen eytqanda: «bu tazilashlar xitay xelq azadliq armiyesining murekkep manewirlarni elip berish iqtidarini tamamen zeipleshturuwetti»

bu jeryandiki eng chongqur istrategiyelik netije «qarar chiqirish palechliki» dur (qarar chiqirish kuchining toxtap qelishi). waqitliq general-mayorlar bashquriwatqan qisimlarda ofitserlar tekshurushke uchrap qelish wehimisi bilen oz aldigha mesuliyet we teshebbusta bolushtin olgidek qorquydighan halgha keldi.  teywen boghuzida yuz berish ehtimali bolghan herqandaq bir jiddiychilik yaki jenubiy xitay dengizidiki bir toqunushta, parchilanghan bu qomandanliq zenjirining tez inkas qayturush iqtidari eghir derijide zeximlengenlikini namayan qilidu.  tazilash dolquni hazirmu qatlinip kopeymekte. 2023-yili 19 emeldar tazilanghan bolsa, 2025-yili 61 ge (15 resmiy + 46 ghayib) yetti. bu xitayning tamamen tezlishiwatqan yoshurun qiyamet busighisidin atlishining deslepki qedimidur.

 

6- ejellik yeriq: hakimiyetning chegra rayonliridiki ruhi birlik (esabiye) ning yemirilish liniyeliri

ibni xaldunning qanuniyiti shuni korsitidu: bir imperiyening parchilinishi paytextte bashlinidu, u aldi bilen chet rayonlardin chochuydu, hokumdar burulup qarighanda, oz kontrolluqining chegra rayonlirida boshiship ketiwatqanliqini koridu. xitay kommunistik partiyesi ozining putun digital kozitish apparatlirigha qarimay, bu qedimiy tarixiy qanuniyettin qutulalmidi.

«Freedom House» ning «xitay oktichilirini kozitish turi» (China Dissent Monitor  CDM) ning sanliq melumatlirigha asaslanghanda, 2022-yili iyundin 2025-yili dekabirghiche bolghan ariliqta xitayda jemiyet naraziliq we qarshiliq korsitish weqesidin jemiy 14 ming 347 si hojjetlengen. 2025-yilining ozidila tizimgha elinghan 5 ming 343 weqe, 2024-yilidiki 3 ming 704 weqege selishturghanda %44 ashqanliqidin derek beridu. bu kopiyish uda alte pesildin biri izchil dawamlashmaqta.²⁰ qeni buni mundaq selishturup baqayli! yiligha 5 ming 343 naraziliq namayishi yuz berishi «kunde ottura hesab bilen 14 qetim namayish yaki naraziliq herikiti boluwatidu» degenni bilduridu. xitaydek wehshiyanekozitish asasidiki bir dolette bundaq weqelerning yuz berishi, su yuzige chiqqan qarshiliqlarning su astida teximu chong we chongqur naraziliq wolqanlirining yoshurunup yatqanliqini eniq ispatlaydu.

namayishchilarning kimlik qurulmisi krizisning tup yiltizidin xewer beridu. 2025-yilining totunchi pesilidiki weqelerning %54 lik qismini ishchilar, %22 lik qismini oy igiliri (muqim muluk ziyankeshlikige uchrighuchilar), %14 lik qismini bolsa yeza ahaliliri uyushturghan. yeza rayonliridiki naraziliq weqeliri 2025-yili %70, ishchilarning namayishliri bolsa %66 kopeygen. bu reqemler xitaydiki qozghilishlarning siyasiy «demokratiye ehtiyaji» din emes, belki biwasite «hayatta qelish (qorsaq) ehtiyaji» din tughuluwatqanliqini eniq korsitidu. kishiler siyasiy hoquq telep qilip emes, belki berilmigen maashi, weyran bolghan oy qerzi we balilirining mektep chiqimi uchun kochilargha chiqmaqta.

bu ichki parchilinishning eng dehshetlik weqesi shenjen (Shenzhen) diki «binadin ozini tashlap oluwelish bilen tehdit selish namayishliri» (threat-to-jump) boldi. kozitish orgini (CDM) hojjetligen bu xil weqelerning ayliq sani 2022-yilidin 2025-yillarghiche bolghan ariliqta tot hesse kopeydi. kishiler ghayet zor binalarning ogze burjekliride olturuwelip, ozini olturidighanliqi bilen tehdit selish arqiliq, ozliri uchrighan naheqchiliklerge hakimiyetning diqqitini tartishqa mejburlanmaqta. xitayning atalmish «iqtisadiy mojizisi» bashlanghan eng asasliq parlaq sheherde, yeni shenjenda ozini olturuwelish tehditi siyasiy bir bayan tiligha aylandurup tehlil qilinghanda, bu rohiy birlikning (esabiyening) erip tugewatqanliqining eng axirqi bosughidur. bu yerde bir selishturma qlishqa bolidu: bu turkiyede 1980-yillarda bir qisim ishchilarning naheqchilikke qarshi turush uchun ustige benzin tokup ozini koyduruwelish basquchigha kelgen mezgilidikige oxshash bir kirizistur.

digiitak senzor (tekshurush we cheklesh) apparati bu weqelerning ustini yepishqa urunmaqta, lekin perde yirtilip ketmekte.kozitish orginining «Douyin» (dowyin/tiktok) supisidiki 2 ming 970 sin filimi ustide elip barghan 2025-yili iyun-dekabir ayliridiki tehlilige asaslanghanda, namayish mezmunidiki uchurlarning uchtin ikki qismi sistemiliq ochuruwetilgen. uchurlarni ochurush nisbiti eng yuqiri bolghan jaylar del beyjing yaki sherqiy turkistan (shinjang) diki weqelerdur.²¹ xitay hakimiyiti eng kop yoshurushni xalighan jay, emeliyette ashkarilanghanda ozige eng chong zerbe beridighan yarigha aylinidighanliqi eniq.

bu nuqtida sherqiy turkistan xitayning chegra rayonidiki ruhi birlik yemirilish liniyelirining del merkizige jaylashqan. sherqiy turkistan nopus besimining eng ashkare tejribixanisi, diniy-medeniyet rohining eng kuchluk qarshiliq korsetken qorghini we yer shari xarakterlik diyaspora (muhajiret) torining eng mustehkem zenjiridur. u yer xen merkezchilikige tamamen yat bolghan tarixiy, medeniyet we diniy xatirining jewhiridur. beyjing hakimiyiti uch tup amilning yeni nopus qarshiliqi, diniy yiltiz we muhajiret torining birliship ketishidin tolimu wehimige chushmekte. sherqiy turkistanning ichki ruhi birliki (esabiyesi), beyjingning hetta ghayet zor digital kozitish apparatlirimu ochurelmigen bir meniwi yalqundur. chunki bu rohiy birlik muqeddes simwollar, ana til, ezan sadaliri we ata-bowilarning qebriliri bilen ozuqlinidu, bularning hechbirini dolet kuchi bilen tamamen ochuruwetish mumkin emes.

tibette (Tibet) bolsa oxshimaydighan, lekin parallel bir ruhi qarshiliq bar. dalay labaning (Dalai Lama) yeshining bir yerge berip qelishi beyjing uchun qoshma bir endishe tughdurmaqta. dalay lama olgende, beyjing ozi tallighan «orunbasarni» mejburiy qobul qildurushqa urunidu. lekin tibet xelqining bu saxta orunbasarni qetiy etirap qilmaydighanliqi eniq. 2026-yiligha kelgende lasa shehiride (Lhasa) yenila eghir kozitish muhiti dawamlashmaqta, diniy murasimlargha qatnishiwatqan rahiblarning sani yildin-yilgha azaymaqta, lekin bu aziyish ruhi birlikning ochkenlikini bildurmeydu, u peqetla kozdin yoshurunup, teximu chongqur chokkenlikining namayendisidur.

ichki mongghuliyede bolsa 2020-yili xitay tilining mejburiy ders tili qilinishidin keyin qozghalghan maarip namayishlirining izliri texiche ochup tugigini yoq. xitay emeldarliri mongghullarning ichki ruhini xitay medeniyiti ichide eritiwetishni «hazirqi ewladning xizmiti» dep qaraydu, lekin biz tarixtin shuni bilimizki, mejburiy eritilmekchi bolghan ruhi birlikler adette yoqalmaydu, peqet waqtinche ghayib bolidu. u yerde yashawatqan mongghullarning mutleq kop qismi oz tiligha we ata-bowilirining enenisige bolghan sadaqitini kozge korunmeydighan shekilde dawamlashturmaqta.

bu weyranchiliq dolqunining kolimi, 2025-yili guangdungda (Guangdong) bashlinip xenen, xunan, shenshi, xebey, shendung we jejyanggha yamrighan naraziliq endiziside teximu ozini ayan qildi. xitayning eng bayashat eksport merkezliri, ijtimaiy qozghilishlarning tunji ochaqlirigha aylandi. bu del ibni xaldunning «heshemetchilik (parawanliq) basquchi» diyagnozining emelge eshishidur. bayliq eng kop yighilghan merkezler, emeliyette ruhi birdeklik eng awwal erip tugeydighan we ziddiyetler eng burun partlap chiqidighan yerlerdur. chunki bayliq yekke halda ruhi birlik (esabiye) yaritalmaydu. eksiche, uni ichidin chiritip tugitidu.

 

7-ejellik yeriq guangdung: xitayning lingnen yerilish liniyeliri we iqtisadiy ayrilish tuyghusi

xitayning ejellik yerilish liniyeliri bolghan (sherqiy turkistan, tibet we ichki mongghul) ning kopinche kozdin qachurulidighan bir qoshkeziki bar bolup, bu qoshkezek beyjing hakimiyiti uchun belkim teximu silkinishlik bir ajizliqtin derek beridu. u bolsimu, xitayning eng bayashat olkisi guangdungning (Guangdong) ozini xitay merkizidin ayrip qarash yuzlinishidur. bu yerilish liniyesi milliy emes, belki iqtisadiy-medeniyet xarakterliktur. xitay hokumiti uchun eng xeterlik we ustini yepish eng qiyin bolghinimu del mushudur.

aldi bilen sanliq melumatlargha qarap baqayli! guangdung 14 tirilyon 160 milyard yuenlik (texminen 2 tirilyon dollar) iqtisadiy gewdisi bilen uda 36 yildin biri xitayning birinchi bay olkisi bolup kelmekte. u yalghuz ozila xitay omumiy ishlepchiqirish qimmitining (GSYH) %10.5 qismini yaritidu. xitay eksportining %38.7 qismini bir terep qilidu. xitayda tizimgha elinghan chet el meblighidiki shirketlerning tottin bir qismini oz ichige alidu, 2024-yili fewral eyining uchurlirigha asaslanghanda, bu 215 ming 100 shirket degenlik bolidu. merwayit deryasi deltasida (Pearl River Delta) chet el meblighide 26 ming 213 yengi shirket quruldi. setiwelish kuchi boyiche hesablighanda, u engliye bilen italiye arisida turidighan, dunyaning oninchi chong iqtisadiy gewdisi chongluqidiki bir rayondur.

buni selishturidighan bolsaq: guangdung yalghuz ozila turkiye iqtisadidin texminen ikki yerim hessidin kop chongluqqa ige. eger guangdung musteqil bir dolet bolghan bolsa, yer shari iqtisad jedwilining deslepki on bay doliti qataridin orun alghan bolatti. yeni xitay xelq jumhuriyitining bir parchisi supitide emes, dunyaning oninchi chong iqtisadi gewdisi supitide qed kotureleydighan bir olkidur.

bu olke medeniyet we til jehettinmu xitay merkizidin ashkare ayrilip turidu. eng tup perqi  ana tilidur. guangdung tili (Kantonca — 粤语) putungxua (Mandarin) bilen tamamen oxshimaydighan, ozara chushinishkili bolmaydighan bir tildur. turkche sozleydighan bir adem ezerbayjan tilini ongushliq chushinishi mumkin, lekin guangdungluq bir adem putungxuani mektep yaki kurslarda ayrim oginishke mejburdur. xitay hokumiti putun mekteplerde putungxuani mejburiy til qilghan bolsimu, lekin guangdungning kundilik turmushida guangdung tili helimu mutleq ustunlukte turmaqta. ijtimaiy taratqularda guangdung tilida elip berilghan munaziriler beyjing teripidin alahide qoyuq senzordin (elgektin) otkuzulmekte.chunki guangdung tilining yashishi medeniy-siyasiy jehettiki bir aptonomiye (oz-ozini bashqurush) telipining tup asasigha aylinip qelish aldida turmaqta.

tariximu tamamen bashqiche. zamaniwi xitayning qurughuchi atisi dep qarilidighan sun jungshen (Sun Yat-sen) del guangdungda yetishken idi. olkining meniwi kimliki beyjing merkizige beqinmaydighan «lingnen medeniyiti» dur, yeni «besh taghning jenubi» degen menani bilduridighan tarixiy-jughrapiyelik bir kimliktur. lingnen, xitay imperiyesining adettiki bir dawami emes, belki oz aldigha bir medeniyet ochiqi supitide yashap kelgen. 1911-yilidiki shinxey inqilabimu guangdungda bashlanghan idi. qisqisi zamaniwi xitayning tarixiy inqilabliri beyjing merkizidin emes, belki yene jenubtin qozghalghan idi.

olkide anda-sanda orlep turidighan «biz bu namrat shimaliy xitayni yene qanchilik baqimiz?» degen sozler ijtimaiy taratqularda guangdung tilidiki munazirilerning alahide qoyuq senzor eglektin otkuzulishining tup sewebidur. bu qarash yengi emes, u 1990-yillardin biri guangdungluq soda-sanaet dunyasida aylinip yurgen bir «ichki mustemlikichilik» bayanining zamaniwi namayendisidur. shimaliy xitayning namrat olkiliri guangdungning toligen bajliri bilen beqiliwatidu, guangdung yaratqan ghayet zor bayliq beyjingning merkiziy xamchoti arqiliq yunnen, xenen, sichuen we gensugha aqmaqta. guangdungluq karxanichi serxillar bu ehwalni bir exlaqiy wezipe emes, belki ozlirige yepishiwalghan bir parazitliq (heqsiz yep yetiwelish) dep chushinishke bashlighan weziyette turmaqta.

guangdungluq karxanichilarning xitay diyasporasidiki (muhajiret dunyasidiki) orni xongkong, singapor, malaysiya, wankuwer we san firansiskoghiche sozulghan guangdung tilida sozlishidighan muhajir-bayliq karidoridur. bu karidor beyjing hakimiyitining ichki bazarda tamamen kontrol qilalmaydighan parallel bir iqtisad we kapital (meblegh) torini shekillenduridu. singaporda sozlinidighan xitay tilining asasliq chong qismi guangdung tilidur. kanadaning wankuwer shehiridiki xitay muhajirlirining asasliq kopchiliki guangdungdin kelgenlerdin terkip tapidu. bu diyaspora beyjinggha emes, belki biwasite guangju we shenjen sheherlirige baghlanghanliqining namayendisidur.

olkining jemiyettiki ruhiy birlik (esabiye) krizisigha qoshqan emeliy tohpisi «Freedom House» orginining sanliq melumatliri bilen mueyyenleshken bolup, 2024-yilining tunji pesilide xitaydiki putun ijtimaiy namayish we qarshiliq weqelirining %17 i yalghuz guangdungning ozide yuz bergen. yeni beyjingning eng eghir taratqu cheklimilirige qarimay, birla olkide 100 din artuq namayish partlidi. xitayning eng bayashat olkisi, oz nowitide yene eng jiddiychilik qaplighan we tinchsiz olkisidur.

bu yerde kilassik ibni xaldun diyagnozi toluq oz eksini tapidu: «heshemetchilik (parawanliq) basquchi» ijtimaiy birdeklikni eng tez eritip tugitidighan bir basquchtur. chunki bayliq toplighan merkez, namrat chet rayonlarning yukini koturushni emdi exlaqiy bir wezipe emes, belki bir parazitliq dep qarashqa bashlaydu. qiziqarliq yeri shuki, xitay kommunistik partiyesining rehberliri bu tarixiy qanuniyetni oginish uchun peqetla oz tarixining bir qanche ewlad arqisigha qarisila kapaye qilidu. ching sulalisining axirqi dewride epyon bilen weyran bolushi del mushu qanuniyetning tipik namayendisi idi. 19-esirde beyjinggha baghlanghan bay dengiz sahili olkiliri guangjudin shangxeygiche, ichki rayonlarning epyon patqiqigha chokup ketishini bir yoqitish emes, belki bir tijaret pursiti dep qarashqa bashlighan idi. kungziche serxillar, namrat yeza-qishlaqlarning azabini teng tartish mejburiyitidin exlaqiy jehette yeniwalghan idi. netijide xitayning «yuz yilliq nomusluq dewri» meydangha kelgen idi. bugun beyjingning 2026-yilida patqan patqiqi, ching sulalisining axirqi mezgilidiki ashu weyranchiliqning digital we nopusshunasliq nusxisidur. bayliq oz ichidin bir ayrilish tuyghusi tughduridu.«biz» degen daire tariyip, «ular» degen terep kengiyidu.

del mushu yerde yene bir selishturma qilish oqurmenler uchun tolimu paydiliq bolushi mumkin: osmanli medeniyiti tarix sehniside, xitay bugun petip qalghan bu patqaqning tamamen eksiche bolghan bir tuzulme qurulmisini berpa qilalighan idi. kilassik dewr boyiche balqandin yemenge, dona deryasidin besrigiche sozulghan, oxshimighan til, din we iqtisadiy qurulmidiki jughrapiyelerni yette yuz yil boyiche birlikte tutup turghan nerse herbiy kuch, merkiziy cheklesh kuchi  yaki til mejburlishi emes idi. «millet sistemisi» oxshimighan kimliklerni organliq we qanuniy kapalet bilen teminlidi. «waqif medeniyiti» bayashat olkiler bilen namrat rayonlar otturisidiki iqtisadiy yukni ixtiyariy ijtimaiy hemkarliqqa aylandurdi. osmanlining kilassik adalet chembiriki chushenchisi, yeni «adalet doletning ulidur» shuari, bayashat merkezning namrat chet rayonlarni bir parazit supitide emes, belki ozining mewjut bolup turush sherti dep qarishini ishqa ashurdi. istanbul, bursa yaki demeshiqning bayliqida yemendiki yaki rumelidiki xelqningmu heqqi bar dep qaraldi. bu heqning ixtiyariy halda qoghdilishi, yette yuz yildin biri dawamlashqan ashu ichki birlikning (esabiyening) asasliq siri idi.

bugun xitay hakimiyiti merwayit deryasi deltasidin sherqiy turkistangha, ichki mongghuliyedin yunnenghiche sozulghan kop tereplik jughrapiyeni bashquruwatqan bir peytte qolida tutqan birdinbir qorali digital kozitish, mejburiy assimilyatsiye we putungxua tilini mejburlashtin ibaret bolmaqta. osmanlining kilassik dewrde utuqluq halda qollanghan kop kimlik tuzulmisini bilmigenliki, yaki bilsimu uni ijra qilidighan exlaqiy asasqa ige bolalmighanliqi uchun, xitay kommunistik partiyesining gewdisi chongayghanseri oz ichidin yerilishqa bashlimaqta.

xitayning ichki ejellik yerilish liniyeliri peqet sherqiy turkistanning tarim oymanliqida, tibet egizlikide we ichki mongghuliyening keng chollukliride emes, belki xitay hokumitining eng parlaq korunush munbiri bolghan merwayit deryasi deltasidimu  shekillenmekte. chirish peqet sirtqi chet rayonlardin bashlanghan kilassik bir parchilinish emes, belki oxshash bir waqitta hem dolet chegraliridin, hem iqtisadiy merkezlerdin ilgirilewatqan qosh liniyelik bir istatistikidur. beyjingning eng dehshetlik wehimisi, peqet sherqiy turkistanning musteqilliq telep qilishila emes, belki bir kuni guangdungningmu «biz nemishqa beyjingning yukini koturimiz?» degen soalni yuqiri awazda sorashqa bashlishidur.

 

8-ejellik yeriq: heddidin ziyade kengiyish qapqini we xitay hokumdarliqining sirtta chongiyip, ichidin yemirilishi

aldinqi yette ejellik yeriqning omumiy yighindisi bir imperiyeni weyran qilishqa tamamen yetip ashidu, uning ustige bu eng axirqi 8 - yeriq bolsa barliq bashqa amillarni bir-birige baghlaydighan we weyranchiliqni teximu tezlitidighan tup qanal bolup, u heddidin ziyade kengiyish qapqinidin (imperial overstretch) bashqa nerse emes. bu uqumni yale uniwersitetining tarixchisi paul kennedi 1987  - yili yazghan «buyuk kuchlerning yuksilishi we zawal tepishi» namliq nadir esiride formulashturghan idi.²² uning tezisi intayin addiy. bir buyuk kuchning herbiy we istrategiyelik wezipiliri ozining iqtisadiy ishlepchiqirish iqtidaridin qanche tez surette kengiyishige bashlighansiri,  uning kuch - qudriti erip tugeydighan zawalliq musapisimu shunche tezlishidu. chegra we sirttiki mudapie mejburiyetlirige ayrilghan bayliqlar ichki yengiliq yaritish we iqtisadiy osushtin yulup elinghanda, maliye besimi we towenligen riqabet kuchi ozini ozi yeydighan bir tetur aylinish qapqinigha kirip qalghan bolidu.

kennedi buninggha shu dewrning sowet ittipaqini misal kelturgen bolup, lekin u oz tezisini keyin ispaniye imperiyesi(16-esir), habsburg imperiyesi, beritaniye imperiyesi (alahide qilip suweyish krizisidin keyinki dewr) we amerikaning wiyetnam urushidin keyinki mezgilliri arqiliq tereqqiy qildurghan idi. tezsning omurtqisi mundaq: bir imperiye kengiyishke bashlighanda oz chegralirini qoghdash chiqimi ustel  ustide mislisiz derijide ashidu, lekin ishlepchiqirish iqtidari bolsa tuz liniyeni boylap asta osidu. bir nuqtigha kelgende, jiddiy ashqan chiqimlar tuz liniyelik asta osken ishlepchiqirish quwwitidin eship ketidu-de, imperiye oz sayisi astida ochushke bashlaydu.

xitayning axirqi on yilliq musapisi bu qapqanning toluq derslik kitabiy bolalaydu. beyjing hakimiyitining 2013-yili elan qilghan «bir belbagh, bir yol» teshebbusi 140 tin artuq doletke yeyilghan bir tirilyon dollardin ashidighan qerz mejburiyitini oz ichige alidu. bu menzirining parlaq yuzi. emma uning qarangghu yuzini 2024-yilidin bashlap ashkarilanghan sanliq melumatlar bekitip beridu. qerz patqiqi ichidiki tereqqiy qiliwatqan doletlerge berilgen resmiy xitay qerzlirining texminen %80 qismi qayturalmasliq xewpi astida turmaqta. 2008 – yilidin 2021-yillar arisida beyjingning «bir belbagh, bir yol» turlirining boynigha mingen qerz weyranchiliqini toxtitip qilish uchun xitayning qilghan jiddiy qutquzush chiqimi 240 milyard dollardin eship ketken.

qeni bir selishturup baqayli! 240 milyard dollar, turkiyening bir yilliq omumiy ishlepchiqirish qimmitining (GSYH) texminen tottin bir qismigha teng kelidu. beyjing axirqi on besh yil ichide ozi bashlighan yer shari xarakterlik ul eslihe layihesini weyran bolushtin qutquzush uchunla turkiyedek doletning yilliq kirimining tottin birini sirtqa chachqan. bu ghayet zor somma beyjingning ichki xamchotidin, yeni 2049-yilliq katta chushige ayrilishi kerek bolghan menbelerdin, yeni bugunki xitay yashlirining keyin qerighanda alidighan pensiye fondidin yulup elinghan.

del mana bu ejellik yerilish mezgilide, herbiy chiqimlarmu uzluksiz kopeymekte. 2025-yili xitayning resmiy herbiy xamchoti %7.2 orlep, 1 tirilyon 670 milyard yuenge (texminen 235 milyard dollargha) yetti. stoklholm xelqara tinchliq tetqiqat institutining (SIPRI) 2026-yili apreldiki doklatigha asaslanghanda, yer shari herbiy chiqimliri uda 11 yildin biri izchil orlep, 2025-yilida 2.9 tirilyon dollarliq eng yuqiri pellige yeqinlashqan bir weziyette, xitay doliti amerikadin qalsila dunya boyiche ikkinchi chong herbiy chiqim qilghuchi bolghan.²³ beyjing hakimiyiti teywen boghuzidiki besimni, jenubiy xitay dengizidiki manewirlarni, hindistan chegrasidiki qoshunlirini we raketa armiyesining zamaniwilishish musapisini teng qedemde elip berish uchun oz maliye omurtqisini axirqi chekkiche tayanch qilmaqta.

bu menziriler paul kennedining formulasini herpmu-herp, waraqmu-waraq tekrarlaydu. muqim mulukning kopuklishishi tup weyranchiliqqa qarap ketiwatqan bolsa, yashlarning ishsizliq nisbiti rekort sewiyede ashmaqta. (resmiy nisbet %16.5, musteqil molcherler %40), dolet nupusining sirtmaq astidiki ehwali her yili milyonlighan ademning aziyishi arqiliq erip ketishke yuz tutmaqta, xitay «bir belbagh, bir yol» turlirini ore tutup turush uchunla yilliq 35 milyard dollarliq qerz tolimini afriqa we jenubiy asiya elliridin yighishqa mejbur. birla xamchot bilen hem sirttiki hokumdarliqni saqlap qilish, hem ichide kengiyiwatqan nopus we ijtimaiy kirizis qara ongkurini yepish matematikiliq jehettin tamamen mumkin bolmaydighan bir ish. qisqisi, xitay hazir qosh tereplik bir tallash besimi astida qapsilip qalghan ehwalda turmaqta.

esliy tetur aylinish qapqini del mushu yerde bashlinidu. sirtqa koz koz qilinghan her bir kuch - qudret ichki qisimdiki ishenchsizlik we tinchsizliqni bashqa bir qanal arqiliq teximu chongqurlashturmaqta. qeni biz bu zenjirsiman yerilishni qedemmu qedem iz qoghlap korup baqayli!

birinchi halqa: xitay teywenge qaratqan herbiy besimini kucheytish uchun 2026-yili fewral eyining uchurlirigha asaslanghanda, teywen boghuzida her heptide bir degudek herbiy manewirlarni elip barmaqta.

ikkinchi halqa: bu besim teywen boghuzida tupki toqunush krizisining partlash ehtimalliqini chongaytmaqta.

uchinchi halqa: xitayda krizis yuz birish xewpi chet ellik meblegh salghuchilarning «China+1» (xitay +1 dolet) istrategiyesini tezletmekte. yeni «Apple», «Samsung», «Microsoft», «Sony» gha oxshash ghayet zor shirketler oz ishlepchiqirish bazilirini wiyetnam, hindistan we meksikagha yotkeshke bashlimaqta. 2018 – yilidin 2025-yillar arisida bu ramkida 800 milyardtin 1.2 tirilyon dollar etrapidiki kapital xitaydin qachti.

totunchi halqa: kapitalning sirtqa qechishi ichkiridiki muqim muluk bahasini we ishsizliq besimini texِmu yeringdatmaqta.

beshinchi halqa: bu besim sheherlerdiki naraziliq namayishlirining sanini kopeytmekte we yilliq kopiyish nisbiti %44 ke yetken ehwalda turmaqta.

altinchi halqa: namayishlarning besimi beyjingni ideologiyelik kontrolni teximu qattiqlashturushqa  mejburlimaqta we yengi senzor (elgektin otkuzush) qanunliri, teximu wehshiyane ijtimaiy inawet numuri sistemisini yolgha qoyushqa zorlimaqta.

yettinchi halqa: chingitilghan kontrol xongkonggha oxshash maliye merkezlirining xelqaraliq ishench asasini yemirip tashlimaqta. xelqara bankilar xongkongni tashlap singapor, tokyo we seulgha kochushke bashlimaqta.

sekkizinchi halqa: yemirilgen ishench sirttin kelidighan chet el meblighini teximu kemeytmekte.

toqquzinchi halqa: mebleghning qurushqa bashlishi beyjing hakimiyitini chet ellerdin «bir belbagh, bir yol» qerzlirini  zorawanlarche yeghishqa (besim qilishqa) ittirmekte.

oninchi halqa: qerz toleshke qarshi turghan doletlerde xitaygha qarshi selbiy qarashlar we xelq qarshiliqi bash koturmekte. mesilen sirilanka, keniye, pakistan we zambiyede.

on birinchi halqa: bu qarshiliq xitayning yer shari xarakterlik hakimiyet meshroiyitini (qanuni asasini) tup yiltizidin boshatmaqta.

 on ikkinchi halqa: zerbige uchrawatqan meshroiyet (qanuniy asas) beyjingni teywen, jenubiy xitay dengizi we hindistan chegrasigha oxshash sirttiki jiddiychiliklerde ishletken milletchi nutuqlar arqiliq ichki birdeklikni tirik tutush hiylisige mejburlimaqta.

shundaq qilip, tetur aylinish yene eslige, yeni birinchi halqigha qaytip kelidu.

xitayning dunyani qaplash istrategiyesi, eslide ichkiridiki ishenchsizlik we kirizislarni eritip tugitish uchun pilanlanghan idi. deng shyawpingning 1978-yili bashlighan islahati xitayni dunya bazirigha merkezleshturdi. u maw zedong dewrining sirttin ayrilghan bekinme xarakterliq esabiye (birdeklik rohi) ning ornigha «istemal uchun dunyani qaplash» telimatini qoydi. 2013-yili shi jinpingning «bir belbagh, bir yol» layihesi bu telimatning imperiyalist nusxisi idi. yeni peqet istemal qilish uchun emes, belki dunyani qaytidin qurup chiqish uchun dunyani qaplash. emma tetur logika shu yerde: sirtta qaplash chongayghansiri, ichki qisimdiki digital kozitish apparatlirimu kopiyip chongaymaqta. chunki dunyani qaplighan jemiyet turaqsiz bir jemiyettur, turaqsizliqni tengpunglashturush uchun teximu jiq kontrol telep qilinidu. bugun yetip kelingen nuqta mundaq: xitayning dunyani qaplash istrategiyesi, emeliyette ichki  jehettiki muqimsizliq we weyranchiliqni tughduruwatqan esliy menbening del ozidur.

beyjingning 2026-yiligha kelgende patqan patqiqi, heddidin ziyade kengiyishning tarixiy komidiyesining del uduligha toghra kelmekte. imperiyening ghayet zor chongluqi, emeliyette imperiyening tup ajizliqining menbesige aylinip qaldi. bir haywanmu ne qeder chong bolsa, oz eghirliqini koturush uchun shunche chong songek we yuqiri muskul quwwitige muhtaj bolidu. lekin bir mezgildin keyin songek we muskulning heddidin ziyade chongiyishi haywanning heriket qilish qabiliyitini boghushqa bashlaydu. xitay xelq jumhuriyitining nopusshunasliq, iqtisadiy we organliq iqtidari, yer shari xarakterlik imperiyalist gewdisini koturup turidighan songek qurulmisigha toluq ige bolalighini yoq.

uning ustige bu tetur aylinish qapqinini qorshap turghan teximu chongqur bir ziddiyet mewjut. bu ziddiyet beyjingning istrategiyelik menzirisining eng qorqunchluq we kulkilik qismini ashkarilaydu. «bir belbagh, bir yol» teshebbusining jughrapiyelik xeritisi diqqet bilen tekshurulgende, asasliq karidorlarning tamamen degudek oz ichki bixeterlikini teminleshte ajiz, terrorluq hujumliri, bolgunchi qozghilanglar, herbiy siyasiy ozgirishler we siyasiy turaqsizliq patqiqigha chokken eniqsiz doletlerdin otidighanliqi korulidu. «Global Development» merkizining 2018-yilidiki tetqiqatigha asaslanghanda, bu layihege qatnashqan texminen 70 doletning 23 i «qerz krizisi xewpi» astida turmaqta. bularning ichidin jibuti, qirghizistan, laos, maldiwi, mongghuliye, qara tagh (montenegro), pakistan we tajikistandiki kelgusi qerz meblighi bu weyranchiliq xewpini teximu chongqurlashturidighan orunda turmaqta.²⁴ yeni beyjingning yer shari xarakterlik ul eslihe turining yadrosida yatqan doletlerning texminen uchtin bir qismi, dunya maliye sistemisi  teripidin «tez yemirilidighan doletler» dep tamghilighan doletlerdur.

bu emeliy meydanning eng yalanggach misali pakistandur. xitay-pakistan iqtisad karidori (CPEC) 62 milyard dollarliq meblegh mejburiyiti bilen bu layihening yolenchuk turi dep jakarlanghan idi. lekin bu turning emeliy meshghulat sahesi 2016-yilidin biri 15 ming pakistan eskiri teripidin qoghdalmaqta. chunki belujistanliq quralliqlar gaz turuba liniyelirini partlatti, xitay inJenerlirigha qoralliq hujum qildi, karachidiki xitay konsulxanisigha besip kirdi. 2024-yili martta bishamda elip berilghan hujumda besh xitay inJeneri olturuldi.

bu yerdimu bir  selishturma qilayli! 15 ming esker, otturahal bir turkiye herbiy garnizonining omumiy qoshun sanigha teng kelidu. xitay xelq jumhuriyiti ozining cheteldiki meblegh karidorini qoghdash uchunla bashqa doletning toluq teshkillengen bir piyade qisim birigadisini ijarige elishqa mejbur boldi. bu qandaqtur «meblegh salghuchining korunishi» emes, belki  dushmen zeminida «qorshaw astida qalghan doletning korunishi»dur.

pakistan yalghuz emes. miyanmarda 2021-yilidiki herbiy siyasiy ozgirishtin keyin, beyjingning ghayet zor ul eslihe turliri xitay tehlilchilirining oz iqrari bilen putunley toxtap qalghan. sirilankida hambantota portining 99 yilliq muddet bilen xitaygha otkuzup berilishi, «xitayning iqtisadiy diplomatiye utuqi» dep korsitilgini bilen emeliyette yer shari jamaetchilikide «qerz qapqini diplomatiyesi» uqumining namayendisige aylinip qaldi. efiopiyede 2020 – yilidin 2022-yillar arisidiki tigray urushi beyjingning 1.6 milyard dollarliq telegraf meblighining qimmitini eritip yoqatti. sudandiki 2023-yilliq ichki urush xitayning nefit mebleghlirini putunley kardin chiqardi. uninggha qoshumche beyjing uniwersitetining xitay akademiklirining oz tetqiqatlirida jibuti, zambiye, keniye, angola, mongghuliye ... qatarliqlar «qerz tolesh iqtidari cheklik, weyranchiliq xewpi intayin yuqiri» doletler dep ayrilidu. yeni xitayning oz ziyaliyliri, «bir belbagh, bir yol» layihesi qurulghan zeminning ne qeder teyilghaq we asti qumluq ikenlikini oz akademik tilida iqrar qilmaqta.

bu menzirining bir axirqi hokmi bar. beyjing hakimiyiti ichide yemirilgen ashu ruhi birdeklikni (esabiyeni) sirtta yer shari xarakterlik ul eslihe turi depdebisi bilen toldurushqa urundi.lekin bu turning ozimu oz ichidin parchilanghan, birdeklik ruhi weyranchiliqqa yuzlengen doletlerning ostingige quruldi. xitayning bir tirilyon dollardin ashidighan tashqi qerz mejburiyiti, goya qumluq ustige selinghan eghir binalargha oxshaydu. bir karidorda terrorluq hujumi, bir portta qoralliq qozghilang, bir paytextte herbiy siyasiy ozgirish... her bir yengi halqa, layihening yer shari xarakterlik ishenchliklikini bashqa bir liniyedin eritip tugetmekte. «bir belbagh, bir yol» ning jughrapiyelik xeritisi beyjingning istrategiyelik qudritining xeritisi emes, belki yer sharidiki barliq ajiz we weyranchiliq kopukliri yighilghan rayonlarning xeritisidur.

del ching sulalisining axirqi epyon dewride bayashat dengiz boyi olkilirining ichki rayonlarning chirishidin ozuqlanghinigha oxshash, zamaniwi beyjingmu peqet ozidek chiriwatqan etrap bilenla ish qilalaydighan bir merkezge aylandi. chunki ichidin chiriwatqan merkez, saghlam etrapni talliyalmaydu. chiriwatqan merkez peqet ozige oxshash chiriwatqan jughrapiye bilenla sherik bolalaydu. ibni xaldun qanunining eng rehimsiz mesxirisi del mushu yerde otturigha chiqidu. oz ichki chirishidin qachmaqchi bolghan bir imperiye, qachqan jayliridimu del shu chirishke duch kelidu, chunki ichki chirishning ozi alliqachan uning tup istrategiyelik tallashlirini shekillendurup bolghan bolidu. bu xitayning oz xahishi bilen qilghan tallishi emes, belki xitayning mutleq mejburiyitidur.

 

xulase: ashkare oyun oyniyalmaydighan hiyligerning tragediyesi

yuqiriqi sekkiz ejellik yeriqning omumiy yighindisi, xuddi bir edliyelik tekshurush doklatidek tamamen eniq bolup, emdi bu zenjirsiman qanallarning bir-birini qandaq semiritip pajieni chongaytiwatqanliqini korush uchun hemmini bir yerge jem qilip baqayli! chunki bu jeryanlarni bir gewde supitide kozdin kechurmigende, weziyetning esliy eghirliqini hes qilghili bolmaydu.

sirtmaqtiki dolet nupusi matematika jehettin arqigha qayturghili bolmaydighan bir formula bolup, xitayning kelgusi nupus menbesi bolghan ayallar emeliyette hazirmu tughulmidi, hechqandaq siyaset otmushke berip ularni qaytidin yaritalmaydu. muqim mulukning kopuklishishi tuzulmilik basquchta, yeni asta xarakterlik weyranchiliq qapqinida jan talashmaqta. «Vanke» yiqilsa sistema tamamen toxtaydu, eger uni zorlap ore tutup qalimen dese nopus qurban qilinidu. ashkariyalmasliq (epistemik) kirizisining uli bolsa oz sanliq melumatlirini senzor elgikidin otkuzup yoshuridighan bir hakimiyetning kontrolluqida turmaqta. semirip ketken oz bedinini emdi korelmeydighan bir jesettin toghra diyagnoz qoyushni kutush exmeqliqtur. organlashqan chiriklik geni, dolet sistemisining tupki meshghulat meyidur. shi jinping uni qetiy pakizliyalmaydu, chunki u medeniyetni pakizlimaqchi bolsa, ozining bugunki mensepke kelgen arqa ishik qanallirinimu sotqa tartishqa toghra kelidu. saray oz kadirlirigha emdi qetiy ishenmeydu, saray ichidiki tazilash her yili qatlinip kopeymekte, netijide korulgen «qarar chiqirish palechliki» xitay xelq azadliq armiyesining tez inkas qayturush qabiliyitini ejellik derijide zeximlendurmekte. hakimiyetning chegra rayonlirida (sherqiy turkistan, tibet, ichki mongghuliye we yeza-qishlaqlarda) ruhiy birlik yemirilish liniyeliri her pesilde yengi yeriqlarni peyda qilmaqta. namayishlarning yilliq %44 eshish nisbiti soz oyuni emes, belki kochilarning sukuttiki wolqanining ekis sadasidur. guangdungdek eng bayashat olke oz ichide xitaygha qarita parazitliq qarishini shekillendurmekte. xitayning bu eng parlaq bayashat merkizi rayoni yuqiri awazda oz ozidin sorashqa bashlimaqta: «biz nemishqa bu namrat shimalning yukini koturimiz?» tashqi kengiyishning her bir qanili, ichki yarining yeringdishini teximu eghirlashturmaqta. qisqisi, imperiyalistning ghayet zor chongluqi  uning asasliq ajizliqining tup menbesige aylanghan ehwalda turmaqta.

beyjing ichidin yemiriliwatqan bir peytte sirtta kopuk kengeymekte, sirtta kengeygenche ichidin teximu yemirilmekte. ibni xaldun dewriylikining 21-esirdiki ejellik nusxisi del mushu: «bir medeniyetning oz gewidisining eghirliqida ezilip boghulup olushi». xitayning sun zuche hiyle-mikirge (ajiz waqtida kuch korsitish, gherezni yoshurushqa) ching yepishishi, bir istrategiyelik tallashning namayendisi emes, belki yuqiriqi sekkiz tereplik yeriqning ichki teqezzasi we mutlaq mejburiyettur. ashkare oyun, durus istatistika, ochuq melumat, kop tereplik chegra bashqurush, chet rayonlargha berilidighan heqiqiy aptonomiye, tashqi ittipaqdashlar otturisidiki ozara hormet, parixorluqtin xaliy diplomatiye we sijil kengiyish... bu sekkiz amilning hemmisi hazirqidek weyranliqqa yuz tutqanda, qolda peqet tamamen korunmeslikke chokiwelishla qalidu. lekin korunmeslikke chokiwelish bir istrategiye emes, belki jan teslim qiliwatqan bir imperiyalistning axirqi sukuttiki pichirlishidur.

tarix mushundaq bir tetur tenglimini sasaniylar imperiyeside 14 yilda, ching sulalisining axirqi dewride 70 yilda tugetken idi. rimning 300 yilliq asta chirish musapisi zamaniwi dunyada tamamen mewjut emes. chunki 21-esirning tezlikide yer shari maliye sistemisi sekuntlar ichide, meblegh eqimi minutlar ichide, ijtimaiy taratqudiki bir uchqunning chong yalqungha aylinishi bir kechidila ishqa ashmaqta. intayin qisqa bir waqit ichide beyjingning qoli tetur sanashni toxtitishqa ulgurelishi natayin. yetilmey turup yashanghan bir medeniyetning tragediyesi, shi jinpingning 2049-yililiq nishanigha yetmeyla tarixqa aylinishqa qarap tez surette yugurmekte.

chokushning kalendari eniqsiz bolushi mumkin, lekin yonilishi emdi talash-tartishqa orun qoymaydighan derijide turmaqta. sirtmaq astidiki dolet nopusining aqiweti 2050-yilighiche matematikiliq mutlaq heqiqettur. muqim muluk weyranchiliqining sistemiliq dolqunliri on yilliq bir chekinish dewrige yeyildi. saraydiki ichi tazilashning suriti her yili hessilep ashmaqta. namayishlarning yilliq %44 lik eshish nisbiti uda alte pesildin biri oxshash yonilishte zoraymaqta. guangdungning parazitliq qarishi her yili teximu jesur sorunlarda eks etmekte. heddidin ziyade kengiyish qapqini her ayda ozining tetur aylinish zenjirini yene bir halqa qisqartmaqta. chirishning matematikisi oz fonkisiyesini jari qilduriwatqan bolsa, beyjingning qolidiki birdinbir qoral korunmeslikke chokiwelishtin ibaret bolmaqta. lekin korunmeslik bu sekkiz ejellik yeriqning hechbirini toxtitalmaydu.

sun zuning ajizliqni kuch qilip korsitish we qaplash istrategiyesi, uch ming yil boyiche rastinla qudretlik bir medeniyetning qolida bir qalqan idi. lekin del ashu istrategiye, ichidin zeiplep ketken bir doletning qolida qalqan bolalmaydu. eksiche, u oz yuzini korushtin tosidighan saxta bir eynek perdisige aylinidu. ashkare oyun oyniyalmaydighan mekkar, aldi bilen oz realliqigha ishinishni oginishi kerek. beyjing uchun saetning oqi tetur sanimaqta.

bilge xaqan 1300 yil burun turk xelqige tashqa oyup yazghan: «xitay xelqining sozi tatliq, yipek rexti yumshaq» agahlandurushi bugunmu heqliq yosunda kuchke ige. emdilikte belkim uning waqit-saiti yetip keldi. emdilikte xitayning bu tatliq soz we yumshaq rexti ichidin qurut yep ketken bir imperiyalistning axirqi perdisining quruq sehne zinnetliridin bashqa nerse emes. sehnining arqisida neme barliqini korush waqti, dunyaning we alahide qilip turk – islam dunyasining oz istrategiyelik musteqilliqini qaytidin berpa qilish waqti bilen del bir saetke toghra kelmekte.

 

turk – islam dunyasi uchun besh istrategiyelik tayanch oqi

bilge xaqanning tashqa mohurligen qedimiy agahlandurushi, 21-esirde peqetla otmushni eslitidighan bir medeniyet yadikarliqi supitide qalsa bolmaydu. u bugun janliq we emeliy bir dolet telimatigha aylinishi shert. chunki del eshu  «tatliq soz we yumshaq yipek rext» ning zamaniwi qiyapiti  «bir belbagh, bir yol» toxtamlirining astigha yoshurunghan qerz sirtmaqliri, «Huawei» teripidin torlanghan telegraf omurtqiliri, kungzi institutlirining maarip sistemisigha chokken yumshaq singdurmiliri we «TikTok» algoritmiliri arqiliq tarqitiliwatqan medeniyet zeherliridur. turk – islam dunyasi, bolupmu turkiye we ottura asiya jumhuriyetliri, bu kop qatlamliq yoshurun qorshawgha qarshi bir putun we mustehkem qurulmiliq bir gewde siyasiti berpa qilalmisa, beyjingning texi piship yetilmey turup weyran boluwatqan imperiye xarabiliki astida oz tarixiy teqdiri we kelgusinimu yoqitip qoyushi mumkin. shunga bu bir gewde siyasitining meshghulat songek qurulmisini towendiki besh emeliy tayanch oqi boyiche shekillendurush zorur:

birinchisi. digital musteqilliq tayanch oqi bolup, turk – islam dunyasining beyjing mulazimeterlirigha, «Huawei» jabduqlirigha we xitayning suniy eqil endizilirige teslim bolmighan, ozige xas ortaq bir digital omurtqa qurup chiqishi emdi kechikturgili bolmaydighan hayat - mamatliq ehtiyajdur. estoniye 1991-yili namrat, kichik bir dolet turuqluq, ottuz yil ichide dunyaning digital musteqilliq peshwasigha aylinalidi. ularning bu utuqining yiltizi hechkimge beqinmaydighan texnika ul eslihesini qurushtiki mutleq iradisi idi. turk – islam dunyasining bu endizini putun gewdige kochurushi, hem nopus hem iqtisadiy qabiliyet jehettin estoniyedin nechche on hesse yuqiri ewzellik bilen tamamen mumkindur.

ikkinchisi, musteqil pul tolesh sistemisi tayanch oqi bolup, hindistanning «UPI» (ortaq pul tolesh sistemisi) endizisi, «Visa-Mastercard» hokumranliqining sirtida, doletning himayisidiki, nol komissiyelik bir milliy pul tolesh ulining yer shari kolimide ne qeder utuqluq ijra qilinidighanliqini pakit bilen korsitip berdi. turk – islam dunyasining ozara ortaq pul tolesh supisi berpa qilishi hem xitayning digital yuenige, hem gherbning «SWIFT» qisquchigha qarshi qurulmiliq bir musteqilliq qalqini bilen teminleydu. turkiyening «TROY» ul eslihesi, qazaqistanning «Kaspi.kz» muweppeqiyiti, ezerbayjanning «Azəripay» sistemisi we bashqa turk doletlirining qolidiki nowettiki tejribiler, bu ortaq supining asaliq uruqlirini alliqachan chechip boldi.

uchinchisi, ortaq istrategiye tayanch oqi bolup, turk doletliri teshkilati (TDT) qurulghandin biri imzalanghan bishkek we istanbul ehdinamiliri, ortaq istrategiye birlikining diplomatik pilanini sizip berdi. ottura karidor (hazardin halqighan xelqara qatnash liniyesi) xitayning «bir belbagh, bir yol» qisquchigha adettiki bir qoshumche emes, belki turk – islam dunyasining istrategiyelik musteqilliqi we hoquqining liojistika omurtqisidur. bu omurtqining xitay sermiyesidin we xitay texnikisidin putunley azad halda meshghulat  elip berishi bu tayanch oqining tup aldinqi shertidur²⁷.

totunchisi, medeniyet birdekliki tayanch oqi bolup, osmanlining yette yuz yilliq kop kimlik qurulush tuzulmisi (millet sistemisi, waqif medeniyiti, adalet chembiriki) xitayning digital fashizmining tamamen eksiche bolghan xelqaraliq ayrim bir qutup shekillenduridu. turk – islam dunyasining bu ulugh medeniyet mirasning zamaniwi bir dunyawi qimmet qarash teklipige aylandurulishi, xitayning kelgusi algoritmiliq  hakimi mutleqlikige we gherbning kozitish kapitalizmigha qurulmiliq bir altrnatip (tallash) sunidu. bu tayanch oq peqetla bir eslime xarakterlik otmushke yolinish emes, belki insan fetrinti (tebiitini ) asas qilghan we insanni merkez qilghan texnika exlaqining, kop medeniyetlik guzel ortaq turmushning we exlaq shertlik iqtisadiy tuzulmning emeliy qurulushigha aylinidu.

beshinchisi, sherqi turkistan diyasporasini qoghdash tayanch oqi bolup, uyghur turklirining yer sharigha chechilghan muhajiret dunyasi, eslide  sherqiy turkistanda yuz beriwatqan irqiy qirghinchiliq we medeniyet qirghinchiliqidin ibaret assimilyatsiye zulmining tup eslime zapisi bolush rolini oynimaqta. lekin, bu muhajiret gewdisining qazaqistan, qirghizistan, turkiye, seudi erebistan we yawropadiki bixeterliki beyjingning yoshurun besimi astida her kuni ajizlimaqta. turk dunyasi oz qerindashliri bolghan muhajirlirini qoghdash qabiliyitini organliq we qanuniy bir tayanch oqqa aylandurushqa mejburdur. bu yalghuz uyghurlarningla emes, belki qirim tatarlirining, ahisqa turklirining, suriye turkmenlirining we bashqa putun mezlom musulman turk xelqliriningmu ortaq jan kapaliti bolidu. shu chaghdila turk – islam dunyasining kelgusi xelqaraliq  uchinchi medeniyet qutubi bolush nishaniy exlaqiy asasini tikligen bolidu.

 

bu besh tayanch oqi qeghez ustidiki quruq bir yaxshi niyetlik teklip supitide qalmasliqi lazim. bu oqlarning emeliy ijra qilinish telimati, mening yeqinda turkche neshir qilinish aldida turghan  esirimde «yette paytext, 8-orbita telimati» nami bilen emeliy ijra qilish xeritisige aylanduruldi. yette paytext (enqere, astana, riyad, tashkent, baku, kuala lumpur, jakarta we 8-orbita bolghan pakistan) ortaq dolet eqli bilen heriket qilghanda, bu besh tayanch oqning hemmisi yer shari xarakterlik yengi bir qutup sheklide ornidin turalaydu. bu maqale del shu kitabtiki 14 qisimliq diyagnozlirining aran birsinila oz ichige aldi. uning tup chare, emeliy ijrasi we hel qilish qismini oz ichige alghan 7 bolumluk ijra qilghuch qismi kitabning bir putun gewdisi bilen birlikte pat yeqinda ustelge qoyulidu, inshaallah.

yetishmey turup weyran bolushtek xitayning tragediyesi, turk – islam dunyasi uchun tarixning yuz yilda bir achidighan tup penchiriliridin (pursetliridin) birini sunmaqta. penchire uzun ochuq turmaydu. bilge xaqanning tashqa oyup yazghan agahlandurushi, peqet mushu yette paytextning ortaq muriside yengi bir emeliy heriketke aylanghandila, 1300 yildin keyin ozining heqiqiy jarangliq jawabini tapqan bolidu.

menbeler:

Kaynak Listesi:

1. The Muqaddimah: An Introduction to History – İbn Haldun’un medeniyetlerin yükseliş ve çöküş döngülerini "asabiyye" kavramı üzerinden açıkladığı temel eseri. – Aktif URL: https://wellcomecollection.org/works/cyyg76mw| Yayın: 1967, Princeton University Press (Bollingen Series) | ISBN: 978-0691097978 1-4
2. Malik Bin Nebi'de Sömürülebilirlik Olgusu – Malik Bennabi'nin toplumların içsel çöküşünü ve "sömürgeleştirilebilir" hale gelme süreçlerini incelediği teorik çerçeve. – Aktif URL: https://dergipark.org.tr/tr/pub/milel/article/128123| Yayın: 1948 (Orijinal), Güncel Kaynak: DergiPark 2, 5, 6
3. The History of the Decline and Fall of the Roman Empire – Edward Gibbon'un Roma İmparatorluğu'nun kurumsal ve ahlaki çözülmesini detaylandırdığı klasik çalışması. – Aktif URL: https://oll.libertyfund.org/titles/gibbon-the-history-of-the-decline-and-fall-of-the-roman-empire-vol-1| Yayın: 1776-1788 (1906 Ed.), New York | ISBN: 978-0140433937 2, 7-9
4. Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy – Parvaneh Pourshariati'nin Sasani İmparatorluğu'nun merkeziyetçi reformlar ve elit çatışmaları nedeniyle çöküşünü analiz eden eseri. – Aktif URL: https://www.bloomsbury.com/uk/decline-and-fall-of-the-sasanian-empire-9781784537470/| Yayın: 2008/2017, Londra: I.B. Tauris | ISBN: 978-1784537470 2, 10, 11
5. Can China Reverse Its Demographic Decline? – Yi Fuxian’ın Çin’in 2025 yılı rekor düşük doğum verilerini ve demografik çöküşün geri dönülemezliğini analiz eden makalesi. – Aktif URL: https://www.freemalaysiatoday.com/category/opinion/2026/01/24/can-china-reverse-its-demographic-decline12-15
6. The 2050 Population Data That Could Ruin China's Century – Çin'deki nüfus dengesizliği, kadın ticareti ve sahte doğum istatistiklerini belgeleyen Newsweek raporu. – Aktif URL: https://www.newsweek.com/2050-population-data-that-could-ruin-china-century-190359714, 16, 17
7. Evergrande: China's property giant delisted from Hong Kong stock exchange – Evergrande grubunun borç krizi sonrası borsadan çıkarılması ve emlak sektöründeki çöküşün resmi duyurusu. – Aktif URL: https://www.theguardian.com/business/2025/aug/25/evergrande-china-group-delisted-hong-kong-stock-exchange18-21
8. China 2026 Is Exporting Stagnation, Not Strength – Andy K tarafından hazırlanan, Çin’in gayrimenkul finansman sistemindeki tıkanıklığı ve Vanke krizini inceleyen analiz. – Aktif URL: https://medium.com/@AndyRo/china-2026-is-exporting-stagnation-not-strength-6c047dd42b2520, 22
9. Evergrande's Delisting Exposes China's Slow Bankruptcy Trap – Çin yerel hükümet finansman araçlarının (LGFV) emlak krizi nedeniyle düştüğü "yavaş iflas" döngüsünün analizi. – Aktif URL: https://thediplomat.com/2025/09/evergrandes-delisting-exposes-chinas-slow-bankruptcy-trap/20, 22
10. Demography-Real Estate Loop – Yi Fuxian’ın emlak balonu ile düşük doğurganlık oranları arasındaki yapısal bağı inceleyen teknik çalışması. – Aktif URL: https://www.project-syndicate.org/commentary/china-demographic-decline-falling-fertility-many-causes-hard-to-reverse-by-yi-fuxian-2026-01?utm_term=&utm_campaign=&utm_source=adwords&utm_medium=ppc&hsa_acc=1220154768&hsa_cam=22015387909&hsa_grp=172252323815&hsa_ad=724983174187&hsa_src=g&hsa_tgt=dsa-1456167871416&hsa_kw=&hsa_mt=&hsa_net=adwords&hsa_ver=3&gad_source=1&gad_campaignid=22015387909&gbraid=0AAAAADSFwgLz967DcTjw7ansgUAf-08gR&gclid=Cj0KCQjw54nRBhDCARIsAMcY_SBTDuGuxfgoPSH-3tzuRJr3Uok9KhCV5WYmRj4CXDKHzg4nzZTORPQaAvDYEALw_wcB

 

11. China, Facing Record Youth Unemployment, Says It Will Stop Releasing Data – Çin’in genç işsizlik verilerinin rekor kırması üzerine veri açıklamasını durdurmasına dair rapor. – Aktif URL: https://www.yahoo.com/news/china-facing-record-youth-unemployment-114431264.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAClhALA9GSQkmbyzACVcp4xvRmwllqSWWS_-p0GuAnzs0tBy1N9PP_AQhRnSUcOu4OTO-H-0Q6w2NG7bri3K4b8d73b3CBaZHhqpLtlaU37G7ryYnlYuU6pdmk7270HWH1s3oQYi5SkBKwJlBoRW880Mqa0mD3VzNYA-5iRhGCAp
12. China's Economic Data Is Famously Unreliable – Çin'in resmi ekonomik verilerindeki tutarsızlıklar ve metodolojik makyaj uygulamaları üzerine inceleme. – Aktif URL: https://fortune.com/asia/2025/08/22/china-economic-data-trump-bls-gdp/
13. WikiLeaks: Li Keqiang Diplomatic Cable – Eski Başbakan Li Keqiang’ın Çin GSYH rakamlarını "insan yapımı" olarak nitelediği sızdırılan 2010 tarihli yazışma. – Aktif URL: https://wikileaks.org/cable/2007/03/07BEIJING1760.html24-26
14. Axe Corruption Not Cigarettes – Lüks tüketim ürünlerinin rüşvet aracı olarak kullanımını itiraf eden Çin resmi medya makalesi. – Aktif URL: https://www.chinadaily.com.cn/opinion///////2009-03/31/content_7632901.htm
15. Guanxi Culture, Corruption and Patronage – Zhihui Fu ve ark. tarafından Çin'deki rüşvet kültürü ve yargı kararları üzerine yapılan panel analizi. – Aktif URL: https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/00380385251320472

Yayın: 2025, SAGE Journals 6, 27, 29

16. Banking on the Belt and Road – AidData tarafından hazırlanan, Kuşak-Yol projelerindeki gizli borçları ve offshore komisyonları belgeleyen kapsamlı rapor. – Aktif URL: https://www.aiddata.org/publications/banking-on-the-belt-and-road| Yayın: 2021/2024, William & Mary Üniversitesi 30, 31
17. Peng Liyuan Rises Up the Ranks: Implications for Xi's Despotic Rule – Willy Wo-Lap Lam’ın Xi Jinping’in eşinin ordu içindeki yükselişini inceleyen analizi. – Aktif URL: https://jamestown.org/program/peng-liyuan-rises-up-the-ranks-implications-for-xis-despotic-rule/32, 33
18. Beijing's Latest Military Purge and Missing Defence Minister Li Shangfu – Çin ordusunda Roket Kuvvetleri ve savunma bakanlığı düzeyindeki tasfiyeleri belgeleyen haber raporu. – Aktif URL: https://nationalsecuritynews.com/2024/01/beijings-latest-military-purge-and-missing-defence-minister-li-shangfu/

 

19. The Purges Within China's Military Are Even Deeper Than You Think – CSIS bünyesindeki ChinaPower Project tarafından hazırlanan general tasfiyeleri veri analizi. – Aktif URL: https://chinapower.csis.org/china-pla-military-purges/

Yayın: 2026, CSIS 32, 34, 35

20. China Dissent Monitor: Issue 11 – Çin genelinde artan işçi ve ev sahibi protestolarını belgeleyen veri raporu. – Aktif URL: https://freedomhouse.org/report/china-dissent-monitor/2025/issue-11-october-december-2025

Yayın: 2025, Freedom House 32, 35, 36

21. China Dissent Monitor: Issue 10 – Dijital sansür ve sosyal medyada silinen protesto içerikleri üzerine yapılan vaka analizleri. – Aktif URL: https://freedomhouse.org/report/china-dissent-monitor/2025/issue-10-july-september-2025

| Yayın: 2025, Freedom House 32, 35, 37

22. GDP: Guangdong – Eyaletin GSYH payı, ihracat gücü ve ekonomik verilerini içeren istatistik veri seti. – Aktif URL: https://www.ceicdata.com/en/china/gdp-by-province-quarterly-final-estimation/gdp-guangdong| Yayın: 2025, CEIC Data 35
23. The Rise and Fall of the Great Powers – Paul Kennedy’nin büyük güçlerin askeri harcamalarının ekonomik kapasiteyi aşmasıyla oluşan çöküşü inceleyen eseri. – Aktif URL: https://books.google.com/books/about/The_Rise_and_Fall_of_the_Great_Powers.html?id=yyZtAAAAMAAJ| Yayın: 1987, Random House | ISBN: 978-0394546742 2, 38, 39
24. Examining the Debt Implications of the Belt and Road Initiative – Center for Global Development tarafından BRI projelerinin borç risklerini inceleyen koleksiyon raporu. – Aktif URL: https://www.cgdev.org/publication/examining-debt-implications-belt-and-road-initiative-policy-perspective| Yayın: 2018 30, 40, 41
25. China's Domestic Security Spending: An Analysis – Adrian Zenz'in Çin'in dış savunma bütçesini aşan iç güvenlik harcamalarını belgeleyen raporu. – Aktif URL: https://jamestown.org/chinas-domestic-security-spending-analysis-available-data/

 | Yayın: 2018/2024, Jamestown Foundation 32, 42, 43

26. Red Roulette: An Insider's Story of Wealth and Corruption – Desmond Shum'ın Çin elit siyaseti ve küresel finans arasındaki ilişkileri ifşa ettiği çalışması. – Aktif URL: https://www.amazon.com/Red-Roulette-Insiders-Corruption-Vengeance/dp/1982156155

 | Yayın: 2021, Simon & Schuster | ISBN: 978-1982174446 44-46

27. Türk Devletleri Teşkilatı Temel Belgeler ve Bildiriler – Türk dünyası stratejik işbirliği, Orta Koridor raporları ve bölgesel doktrinlerin altyapısı. – Aktif URL: https://www.ayu.edu.tr/mypanel/_app/upload/yayin/dosya/fe131d7f5a6b38b23cc967316c13dae2.pdf

 | Yayın: 2018-2025, TDT Genel Sekreterliği 47-49