uyghur tetqiqat instituti | tehriri: d. abdurehim dolet | 2026-yili 7-iyun
xitay hokumitining sherqiy turkistandiki organ geziti bolghan «shinjang geziti» ning 2026-yili 5-iyundiki sanida «iqtisadning muqim yaxshilinishini ilgiri surushke ait bir qanche tedbirler» (关于推动经济稳中向好的若干措施) namliq bir parche maqale elan qilinghan bolup, mezkur maqalide sherqiy turkistanda yeza igilikini rawajlandurush, yengi energiye we kop kiristalliq kirimniy sanaitini kengeytish, shundaqla atalmish «namratlarni yolesh» we emgek kuchlirini yotkep ishqa orunlashturush qatarliq iqtisadiy siyasetler teshwiq qilinghan[1]. mezkur maqalide otturigha qoyulghan nuqtilar qarimaqqa bir rayonning iqtisadiy gullinishini nishan qilghan ijabiy tedbirlerdek korungini bilen, mahiyette u xitay dolitining sherqiy turkistandiki uyghur we bashqa turkiy milletlerge qaratqan sistemiliq qirghinchiliqini, irqiy assimilyatsiyesini we kochmenler mustemlikichilikini yoshurush uchun toqulghan siyasiy sepsetidin bashqa nerse emes[2]. xelqaradiki kopligen musteqil tetqiqatchilar, kishilik hoquqni kozitish teshkilati[2], xelqara kechurum teshkilati[3] we birleshken doletler teshkilati kishilik hoquq aliy komiteti ishxanisi[4] qatarliq organlarning yillardin buyanqi ilmiy we meydan tekshurush doklatliri xitayning bu xil «iqtisadiy tereqqiyat» siyasetliridin arqisigha yoshurunghan insaniyetke qarshi jinayetlerni kuchluk deliller bilen ashkarilap kelmekte.
biz bu maqalide, yuqiriqi maqalide otturigha qoyulghan nuqtiliq siyasetlerni xelqaradiki ilmiy muesseseler we musteqil tetqiqatchilarning doklatlirigha tayanghan halda bir-birlep sistemiliq tehlil qilip, xitay hokumitining atalmish tereqqiyat, gullendurush sistemisining on nechche yildin buyanqi qanliq izlirigha qarap chiqimiz.
«namratlarni yolesh» kozboyamchiliqi we mejburiy emgek sistemisining arqa korunushi
mezkur xitayche maqalining munasiwetlik maddilirida «eshincha emgek kuchlirini yotkep ishqa orunlashturush» we «namratliqni yolesh» siyasetliri arqiliq dehqanlarning kirimini ashurush tekitlengen. bu qarimaqqa iqtisadiy yardem pilanidek qilsimu, musteqil tetqiqatchi adrian zenzning amerika dolet mejlisige sunghan ispat sozi we akademik tetqiqatliri buning omumyuzluk we mejburiy xarakterlik dolet qulluq emgiki ikenlikini ispatlidi[5]. adrian zenzning biwasite xitay hokumitining mexpiy hojjetlirige asaslinip elan qilghan doklatlirigha kore, xitayning sherqiy turkistanda yurguzuwatqan bu siyasiti dunyadiki dolet teripidin teshkillengen eng chong mejburiy emgek sistemisidur[5].
engliyediki sheffild hallam uniwersitetining teminlesh zenjiri tetqiqatchisi lawra murfi we tetqiqatchi nurulaelima teripidin elan qilinghan «kupkunduzde: uyghur mejburiy emgiki we yer shari quyash energiyesi teminlesh zenjiri» namliq doklatta korsitilishiche, bu atalmish namratliqni yolesh siyasetlirining yadrosi yerlik xelqni mejburiy kontrol qilish we mutleq itaetke mejburlashtur[6]. tetqiqatchilar doklatida ashkarilishiche, xitay yerlik hokumiti we karxanilar birliship ishchilarni herbiyche tuzumde bashquridu, xitay tili we kommunistik partiye idiyesini mejburiy singduridu, hemde ishchilarning zawuttin oz aldigha ayrilishigha qetiy yol qoymaydu[6].
xitay nowette «ishsizliqni kozitish we aldin agahlandurush sistemisi» ni qurup chiqqan bolup, bu sistema arqiliq yerlik xelqning kirimi we ish orni keche-kunduz nazaret qilinidu. eger kimki dolet orunlashturghan zawut emgikidin bash tartsa, u derhal siyasiy gumandar supitide tutqun qilinidu[5]. shunga, maqalidiki «ishqa orunlashturush» mutleq ixtiyariy bazar igiliki emes, belki xitay dolitining milliy ayrimichiliq we zulumgha asaslanghan yengiche qulluq sistemisining organlishishidur.
«yeshil energiye»ning qanliq bedili: kop kiristalliq kirimniy we terror kapitalizmi
maqalide sherqiy turkistanda yeshil kanchiliq, komur qezish we kop kiristalliq kirimniy qatarliq yengi energiye sanaitini tezlitish tekitlengen[1]. xitay buni «yeshil tereqqiyat» dep perdazlighini bilen, dunya quyash energiyesi bazirining zor bir qismi del uyghur mejburiy emgikining qan terige tayanghan monopolluqtur[6]. sheffild hallam uniwersiteti tetqiqatchilirining doklati dunya quyash energiyesi taxtilirini yasashta kereklik bolghan kop kiristalliq kirimniyning xeli kop qismining peqetla sherqiy turkistanda ishlepchiqirilidighanliqini we uning mutleq kop qismining mejburiy emgekke baghlinidighanliqini otturigha qoydi[6].
bu sahediki dangliq shirketdin daqo yengi energiye shirkiti, xesheng kirimniy shirkiti we shinjang tebyen elektirik shirkiti qatarliqlarning hemmisi birdek xitay hokumitining «eshincha emgek kuchlirini yotkep ishqa orunlashturush» pilanigha aktip awaz qoshqan we dolettin ghayet zor miqdarda qoshumche yardem puli alghan karxanilardur[6]. bu shirketler uyghur ishchilarni herbiy telim-terbiye tuzumi astide zawutta ishlitip kelgen we siyasiy zulum ornatqan.
bu hadisini amerika kolorado uniwersitetining pirofessori, dangliq antropolog darren bayler ozining kitabida xulasiliginidek «terror kapitalizmi» dep atashqa bolidu[7]. xitay hokumiti terrorluqqa zerbe berish bahaniside putun bir milletni jinayetchi supitide qarap, ularning hayatini yuqiri texnikiliq nazaret astigha alghan, shuning bilen birge bu kishilerning bedenlirini dolet kapitalizmi uchun qimmet yaritidighan erzan bayliqqa aylanduruwalghan[7]. mezkur maqalide tilgha elinghan «yuqiri texnikiliq kesiplerni shinjanggha yotkesh» pilanining arqisida yatqan meqset del mushu erzan qulluq emgek bayliqidin paydilinish we yer shari teminlesh zenjiridiki monopolluqini saqlap qelishtur[1, 5, 7].
nopusni optimallashturush: milliy kimlikni yoqitish we nopus qirghinchiliqi
maqalidiki nurghun maddilar yerlik xelqlerning «turmush sewiyesini yuqiri koturush» ni wede qilghan. emma, xitayning mexpiy hojjetliri buning arqisida eghir bir «nopusni optimallashturush» pilanining yoshurunghanliqini ashkarilidi[8]. tetqiqatchi adrian zenzning tetqiqatlirigha asaslanghanda, xitay hokumitining jenubiy sherqiy turkistandiki nopus siyasiti del uyghurlarning mutleq kop sanliqni igilesh ehwalini ozgertip, xitay kochmenlirining nisbitini suniy halda kopeytish we uyghur tughutini qattiq chekleshke qaritilghan[8].
bu jeryanda, uyghur ayallirigha qaritilghan mejburiy tughut cheklesh siyasiti we ijtimaiy kontrolluq netijiside uyghurlarning nopus eshish nisbiti ghayet zor derijide towenlep ketken[8]. yale uniwersiteti dunyawi ishlar merkizi we kishilik hoquq adwokati reyhan eset teripidin teyyarlanghan chong hejimlik doklatta korsitilishiche, xitayning uyghurlarni sistemiliq jazalash herikiti bir putun milletni weyran qilish xarakterini alghan bolup, sanliq melumatlar peqetla qolgha elinghan bir qisim kishilerning omumiy turme jazasiningla «4.4 milyon yil» gha yetidighanliqini delilligen[9]. demek, xitayche maqalide teshwiq qiliniwatqan iqtisadiy qurulushlar yerlik uyghurlarning rawajlinishi uchun emes, belki xitay kochmenliri uchun qurulghan mustemlike iqtisadiy sistemisidur.
assimilyatsiye maaripi we medeniyet yoqitish herikiti
mezkur maqalide aliy mektep putkuzgen oqughuchilarni ishqa orunlashturush we maaripni qollash siyasetliri tilgha elinghan[1]. emeliyette, sherqiy turkistandiki maarip sistemisi alliburun uyghur yashlirini oz kimlikidin we ailisidin ayrip tashlap, xitaylashturushning qoraligha aylanghan eng dehshetlik assimilyatsiye bazisidur[10]. tetqiqatchi timoti grosning tetqiqatigha asaslanghanda, xitay hokumiti uzun yillardin buyan «shinjang sinipliri» we yataqliq mektepler arqiliq on minglighan uyghur we bashqa yerlik yashlarni aililiridin ayrip, xitay medeniyitini tengish terbiyesige duchar qilghan[10]. shuning bilen birge, tetqiqatchi riyan tumning doklatida korsitilishiche, keng kolemlik tutqundin keyin ata-anisi lager we turmilerge tashlanghan yuz minglighan uyghur baliliri hokumet teripidin mejburiy yighiwelinip, dolet bashqurushidiki yepiq yataqliq mekteplerge orunlashturulghan[11].
maariptin sirt, uyghurlarning jemiyettiki diniy we medeniyet boshluqlirimu weyran qilindi. newkastel uniwersitetining tetqiqatchisi doktor joanni simis finley we london asiya-afriqa tetqiqat mektipining tetqiqatchisi rachel harrislarning neq meydan we suniy hemrah tetqiqatlirida ashkarilinishiche, sherqiy turkistandiki meschitlerning we qedimiy mazarlarning zor bir qismi cheqiwetilgen yaki buzuwetilgen hemde kundilik diniy we medeniyet paaliyetliri sistemiliq jinayetleshturulgen[12]. maqalidiki atalmish maarip we ishqa orunlashturush siyasetliri del mushu milliy assimilyatsiye jinayitining bir qismidur.
xelqara iqtisadiy sistema we teptishni aqlash jinayiti
mezkur maqalide yene, tashqi sodini we chegra halqighan soda hemkarliqini tereqqiy qildurushni alahide tekitligen[1]. emma, sherqiy turkistandiki mejburiy emgek we zulum xelqaraliq soda qanunliri bilen muresse qilghili bolmaydighan derijige yetken bolup, xelqara bazarlarda chet el shirketlirining bu rayonda dawamliq soda qilishi eghir exlaqiy we qanuniy mesuliyetlerni tughdurmaqta[5].
bezi dolet halqighan shirketler xitay baziridiki paydini kozlep, sherqiy turkistandiki mejburiy emgek bilen chetishliqi yoqluqini ispatlash uchun atalmish «musteqil teptish» qildurup, ozini aqlashqa urunghan[5]. adrian zenzning amerika dolet mejliside bergen ispat sozide korsitilgendek, germaniyening dangliq aptomobil shirkiti wolkiswagen we ximiye shirkiti BASF qatarliqlar del mushundaq «teptishni aqlash» (audit-washing) qilmishi bilen shughullanghan bolup, emeliyette sherqiy turkistandiki mustebit nazaret muhitida hechqandaq heqiqiy we musteqil tekshurush elip berish mumkin emes[13]. xitayning maqalisidiki «ozara menpeet yetkuzush» niqabi astida xitay bilen sherqiy turkistanda soda qilish, emeliyette insaniyetke qarshi jinayet we irqiy qirghinchiliqqa hemkarlashqanliqtur.
xulase
xulasilep eytqanda, bu xitayche maqale peqet sherqiy turkistandiki kishilik hoquq kirizisini xelqaradin yoshurush uchun layihelengen siyasiy teshwiqat wasitisidur[1]. uningda korsitilgen barliq atalmish namratliqni yolesh, sanaetni gullendurush we maarip siyasetlirining hemmisi birdek uyghurlarni tupriqidin ayrip, irqiy qirghinchiliq we mejburiy emgekke selishning qorali qilinghanliqini korimiz[5, 9, 12]. iqtisadiy gullinish niqabi bilen xelqaraning kozini boyighili bolmaydu. terror kapitalizmi yeshil tereqqiyat emes, u insaniy qedir-qimmetke ustige chushurulgen ghayet zor daghdur[7]. xelqara jemiyet we karxanilar bu xil kozboyamchiliqqa aldanmay, xitayni u sadir qiliwatqan dolet terrori we irqiy qirghinchiliq jinayetliri uchun jawabkarliqqa tartishi kerek.
paydilinilghan menbeler:
1 Unknown, «关于推动经济稳中向好的若干措施» (Several Measures to Promote the Steady and Positive Improvement of the Economy), Xinjiang Daily, June 5, 2026.
2 Human Rights Watch, «China: Crimes Against Humanity in Xinjiang», Human Rights Watch, April 19, 2021.
3 Amnesty International, «Report: China’s mass internment, torture, and persecution of Muslims», Amnesty International, February 7, 2020.
4 Wikipedia Contributors, «UN Human Rights Office report on Xinjiang», Wikipedia, October 8, 2025.
5 Adrian Zenz, «State-Imposed Forced Labor in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region: Current State, Latest Evidence, Impossibility of Credible Social Audits, and Ongoing Western Complicity and Audit-Washing», Congressional-Executive Commission on China (CECC), April 30, 2024.
6 Laura T. Murphy and Nyrola Elimä, «In Broad Daylight: Uyghur Forced Labour and Global Solar Supply Chains», Helena Kennedy Centre for International Justice at Sheffield Hallam University, May 2021.
7 Darren Byler, «Terror Capitalism: Uyghur Dispossession and Masculinity in a Chinese City», PoLAR: Political and Legal Anthropology Review, January 27, 2023.
8 Adrian Zenz, «The Chinese Communist Party (CCP)’s Policies in Xinjiang: Overall Strategy, Central Government Involvement, and Evidence for a Systematic Attack on a Civilian Population as well as Genocide», United States House Select Committee on the CCP, March 22, 2023.
9 Rayhan Asat and Min Kim, «UYGHUR RACE AS THE ENEMY: China’s Legalized Authoritarian Oppression & Mass Imprisonment», Yale MacMillan Center, 2024.
10 Timothy Grose, «Negotiating Inseparability in China: The Xinjiang Class and the Dynamics of Uyghur Identity», The Journal of Asian Studies / Cambridge Core, October 5, 2020.
11 Rian Thum, «Eight Years On, China’s Repression of the Uyghurs Remains Dire», United States Holocaust Memorial Museum, February 2025.
12 David Tobin, Laura Murphy, Rian Thum, Rachel Harris, and Jo Smith Finley, «State Violence in Xinjiang: A Comprehensive Assessment», Helena Kennedy Centre for International Justice at Sheffield Hallam University, June 2021.
13 Adrian Zenz, «State-Imposed Forced Labor in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region: Current State, Latest Evidence, Impossibility of Credible Social Audits, and Ongoing Western Complicity and Audit-Washing», Congressional-Executive Commission on China (CECC), April 30, 2024.
