aptori: mirkamil kashgheriy
«turkistan waqti» tor geziti muherrirlikidin eskertish:
aptor mirkamil kashgheriyning uch yilliq iz qoghlap tetqiq qilishi we yuzligen kechilik uyqusini qurban qilishi netijiside putup chiqqan, nowette turkche neshir qilinish basquchida turuwatqan «mustebitning oz-ozini halak qilishi» namliq kitabi, «turkistan waqti» tor gezitide bap we bolumler boyiche keng uyghur oqurmenlirining huzurigha sunulidu. bu kitabta, xitay, israiliye, amerika we sherqiy turkistan tugunini choridigen halda, yer shari xarakterlik geo-siyaset tunji qetim bir putun gewde sheklide analiz qilinidu. her heptide bir elan qilinidighan yengi bolumlirini qachurmay oqughaysiler.
kirish soz
2026-yili 17-mart etigini, washingtonda waqit toxtap qalghandek idi. amerika doletlik terrorluqqa qarshi turush merkizining mudiri jow kent, amerikaning iran urushini «israiliye we uning amerikadiki kuchluk lobichiliq guruhlirining besimi» bilen bashlighanliqini bildurup wezipisidin istepa berdi. del shu minutlarda xitay timtas besip otulgen ellik yilliq bir musapining we bir xupiyane nikahning mewilirini toplimaqta idi. dunyaning eng qudretlik kuchi, oz ittipaqdishi israiliyening qoli bilen qandaqlarche bu oz-ozini halak qilish nuqtisigha sorep kelindi? buning jawabini tepish uchun, 1979-yiligha qaytishqa toghra kelidu.
1979-yilining soghuq bir mart kechisi, beyjingdin ellik kilometir yiraqliqtiki bir herbiy ayrodromgha hechqandaq tewelik belgisi bolmighan bir boying (Boeing) ayropilani qondi. ayropilandin ottuz adem chushti. ular israiliyening eng mexpiy mudapie texnikilirining qurghuchiliri we ijadkarliri bolghan IAI we Rafael shirketlirining muhim inJenerliri idi. ularning kimliki soralmidi. yuzlirimu resimge tartilmidi. isimlirimu yezilmidi. ayropilan udul ambargha sorep kirilip, derwaza taqaldi.
derweqe, ayropilan ottuz kishilik wekiller omiki bilen beyjinggha qonghanda peqetla texnika elip kelmigen idi. ular pechetlengen tabut ichidiki gherb medeniyetining istrategiyelik rohini tarixning eng uzun dawamlishidighan we eng pilanliq tapshurush musapisining tunji boliqi supitide beyjingning qoligha tutquzghan idi.
shu kechisi bir nikah qilindi. xitay-israiliye nikahi. murasimsz, shahitliri namelum, emma shu eniqki, u kechidin bashlap dunyaning istrategiyelik tengpungluqi astaghina qeyishqa bashlidi we bu qeyish 46 yil boyiche, hechqandaq bir tewrinishni hes qildurmaydighan derijide timtasliq ichide dawamlashti.
bu kitab, ene shu nikahning resmiy jinayet arxipidur. emma bu kitab peqet doletlerning xiyanetlirinila emes, belki insan pitritining qandaq yoqitiliwatqanliqini bayan qilidu. bir terepte yer shari xarakterlik texnikiliq qorshaw, yene bir terepte bolsa, oz anisining olturulgenlikini 11 kundin keyin aran enqlap chiqalighan bir uyghur Jornalistning tunjuqqan sukuti.
biraq kitabning yezilish sewebi, bu barliq geo-siyasetning nerisidiki tolimu shexsiy bir tuyghugha baghlanghan, yeni bir nikahqa emes, bir parche resimge.
u resimde tot yashliq bir kichik bala. ismi muhemmed. anisi etigini uninggha tort etip bergen, tort qiyamida barmiqi meynet bolghan halda kulup turup chushken bir resim. uch aydin keyin u oy yoq. u mehelle yoq. u sheher emdi kona sheher emes. muhemmedning anisi bir lagerda. dadisi bashqa bir lagerda. bowisi uchinchi bir lagerda. muhemmedni emdi «muhemmed» dep chiqirishmu cheklengen. xitaylar uni «ma lyang» (Ma Liang) dep ataydu. ma lyang xitaychida «parlaq» degenlik bolidu. lekin muhemmed parlaq emes. muhemmed qarangghuluq ichide. muhemmed anisini soraydu.
bu eslide bir xelqning peqet jismaniy mewjutluqinila emes, belki tarixiy es – xatirisinimu tamamen ochurup tashlashni nishan qilghan sistemiliq Mnemocide (es – xatire qirghinchiliqi) operatsiyesining tunji tejribixana mehsulati idi.
u resim yashanghan 12 anining qolidin qolgha otup, 8 yildin keyin aran degende istanbulgha yetip keldi. uni elip mening aldimgha qoyghan kishi manga mundaq degen idi: «bilimen qeliming kuchluk, sen yaz. bu bala uchun yaz. uninggha oxshash minglighan bigunah uchun yaz. yazghinki, dunya bilsun»
menmu shu kechidin bashlap yezishqa kirishtim. uch yil otti. bu kitab ene shu kechining netijisidur.
bugunge qeder sherqiy turkistan peqet yigha-zare we matemdin ibaret birla tilda yezildi. azab-oqubetler xatirilendi, zulumning san-sipirliri hesablandi, emma «zadi neme qilish kerek?» degen soal burunqidekla hawada qeliwerdi. hechkim bu soalni real siyasetning soghuq ustilige qoyushqa juret qilalmidi. bu kitab del ene shu nuqtidin bashlinidu. u matem tutmaydu, yol korsitidu. soalni bir quruq tilek bilen emes, bashtin- axirighiche mueyyen istrategiyelik bir yol xeritisi bilen jawablaydu. chunki bu peqet bir kitab oqushla emes, belki bir mewjutluq imtihanidur.
emdi aldinglargha bir qanche soalni qoyimen. ularning jawabi asan emes.
bugun israiliyening xayfa portida qed koturup turghan gigant xitay kranlirining, amerika yadro su asti paraxotlirining akustikiliq barmaq izlirini sekunt ichide shangxeyge yetkuzuwatqanliqini bilgen bolsanglar, aq dengizgha yene shundaq xatirjemlik bilen qariyalamtinglar?
ghezze kochilirida «Battle Tested» (urushta sinalghan) degen marka bilen pishshiqlap ishlengen algoritmlarning, qeshqerdiki «digital baal» qetligahigha roh bolup puwliniwatqanliqini korgininglarda, yenila «pelestin mesilisi bilen sherqiy turkistan messilisi, ikki ayrim-ayrim mesile» deyelemtinglar?
jeffrey epshteyn (Jeffrey Epstein) ning «zoro ranch» tiki genika tejribixanisida «serxil insan neslini uruqlandurush» xahishi bilen sherqiy turkistandiki mejburiy tughut cheklesh usulliri otturisidiki dehshetlik bio-siyasiy baghlinish bir tasadipiyliqmu? yaki insaniyet pitritige qaritilghan omumiyuzluk bir hujumning bir-birini toluqlaydighan ikki sepimu?
bu soallar silerni pitretke qaritilghan omumiyuzluk hujumning koordenatlirigha, epyun urushliridin petro-yuen sistemisighiche, manxattendiki infira qizil nurluq kameralardin sherqiy turkistandiki algortmiliq qetligahlarghiche sozulghan bir xiyanet zenjirige bashlap baridu. bu zenjirni kimning quyghanliqini, kimning boyungha taqighanliqini we uning bedilini kimning tolewatqanliqini bilgininglarda, kitab silerge peqet otmushnila emes, qolinglardin tartiwelinish aldida turghan kelechikinglarnimu sozlep beridu.
jinayetchilerning oz iqrarliri, jasusluq organlirining doklatliri, sot mehkimisi qararliri we ashkarilanghan heqiqetlerdin teshkil tapqan 480 din artuq birinchi derijilik menbe ustige qurulghan bu kitabtiki bayanlar silerni qattiq biaram qilishi mumkin. belkim «bularni bilmigen bolsam yaxshi bolattiken» dep qilishinglarmu mumkin. emma unutmanglarki, oyghinishning tunji alamiti, shu tatliq uyqudin biaram bolush bilen namayan bolidu. heqiqetning izigha chushup, bedilini jeni yaki kespiy hayati bilen toligenlerning hormiti uchun bolsimu, emdi sukut qilish bir tallash emes. bu kitab, ene shu biaramliqni bir azatliq hojjitige aylandurush uchun yezildi.
idiyeliringlar kimning kutupxanisida shekillinidu? tuyghuliringlar kimning ekranidin qanat qeqishni oginidu? qorqunchliringlar kimning algoritmisi teripidin semiritilidu? umidinglar kimning sinariyeliridin ozuq alidu?
bu soallargha jawab berelmeywatqan bolsanglar, siler yalghuz emes. bu soallar bugun emdi soralmaydighan boldi. chunki bir chek-chegra yoqitildi. emdi bir «ichkiri» yaki «tashqiri» deydighan perq yoq, peqet birla ichkiri bar. bu ichkirining sepilliri kunsiri yukselmekte, ichidikiler sepillarning mewjutluqinimu kormeydu.
ular xiyallirida sepilni emes, sepilning arqisidiki menzirini teswirleydu. yuqirigha qarap, «mana asman» deydu, emma ular qarawatqan asman bashqa birsi qurup chiqqan bir torustur. usti kok rengge boyalghan, bulutlar sizilghan, quyash uchun bir gramofon ornitilghan. heqiqiy asman bashqa bir yerde. heqiqiy asman, shu torusning yeriqlirining u teripide.
bu kitab ene shu yeriqning xeritisidur.
men silerge bezi derwazilarning achquchlirini berimen. biri 1979-yilining beyjing kechisini achidu. biri 2017-yili netaniyahuning shi jinpingning huzurida qurghan «jennettiki nikah» jumlisini echip beridu. biri menxettenning «71 East 71st Street» adresidiki, israiliyening bir sabiq bash ministiri ottuz qetimdin artuq mexpiy kirip chiqqan qoro derwazini achidu. biri xayfa portida orlewatqan xitay kranlirining ustidiki kichik qara qutilarni achidu. biri qeshqerde bir yumshaq detalning yuz ellik sekunt ichide bir insanning kimlikini qandaq ochurup tashlighanliqini echip beridu. yene biri bolsa, 1944-yili 12-noyabirda ghuljida jewlan qilghan we qaytidin jewlan qilishni kutup turghan muqeddes kok bayriqimizni achidu.
barliq derwazilar teng echilghanda, kitabning eng axirqi betide, aldinglarda peqet birla oy bolidu. u oy dunyaning axirqi qiriq alte yilliq bina qurulmisidur. oyning otturisida bir ustel. ustelning ustide bir toxtam. toxtamning astida ikki imza, birsi xitayning, yene birsi israiliyening. toxtamning uchinchi teripi, yeni imza qoyidighan yeri bosh turghan uchinchi qur sizge tewe.
chunki sizmu shu toxtamning bir parchisi. toxtamning astigha oz qolingiz bilen imza qoymighanliqingiz erkin bolalighanliqingiz emes, ekische sistemining chaqliri arisida siz qaldurghan her bir «uchur », shu bosh qalghan qurgha raziliqingizni sorimastin ismingizning aptomatik yezilishigha xizmet qilidighan siyahqa aylinidu. bu kitab, ene shu siyahni qayturuwelishingiz uchun yezildi. temisi sizning kelechikingiz, perzentingizning kelechiki, shehiringizning kelechiki we medeniyitingizning kelgusi teqdiridur.
xitayning weychi (Weiqi / qorshash) oyunida bir tashning etrapi qorshawgha elinghanda, u tash taxtidin elip tashlanmaydu. tash ornida turuweridu. emma emdi u ozi uchun emes, belki qorshawgha alghuchi uchun xizmet qilidu. orni oxshash, renggi ozgermigen emma wezipisi ozgirip ketken bolidu. uni korgen mahir derhal hes qiliduki, u tash emdi ozining emes. biraq yiraqtin qarighanlar, oyun qaidisini bilmeydighanlar, xitayning weychi (Weiqi / qorshash) oyunigha eneniwi shahmatning kozi bilen baqidighanlar, u tashni yenila kona igisining dep oylaydu.
bugun dunyaning nurghun jaylirida ene shundaq tashlar mewjut. isimliri kona doletning isimliri. bayraqliri kona bayraqlar. siyasetchiliri kona siyasetchilerge oxshaydu. emma wezipiliri putunley ozgergen. ularni qorshawgha alghan kuch bolsa korunmeydu, unsiz, saman astidiki sudek.
bu, xitay istrategiyesidiki «shi» (Shi / sharaitning qudriti) qanuniyitidur. yeni ochuq- ashkare bir urushqa kirmey turup, taxtidiki barliq nepes yollirini birla qetimda emes, belki ellik yilliq bir sengip kirish bilen boghup tashlash hiylisidur.
bir kuni bu qorshaw ashkarilinip otturigha chiqidu. taxtining ustide qaysi tashning heqiqiy turde kimning ikenliki ashkarilinidu. u kun yetip kelishtin burun oqulushi kerek bolghan bir kitabtur bu. u kun kelgendin keyin, belkim oqush putunley mumkinsiz bolup qelishi eniq.
bu dewrning eng chong sirliq hiylisi hemme nersining op - ochuq, ashkare otturida turupmu, hechkimning uni kormeslikidur. ishik ochuq, emma ichige hechkishi baqmaydu. ishikning ochuq turushi, eslide mexpiyetlikning eng pishqan, eng mukemmelleshken halidur.
bu kitab bir agahlandurush emes, bir oyghitish siniqidur. bir matem naxshisi emes, bir azadliq hojjitidur. siz hazir shu derwazidin ichige qarimaqchi bolup turiwatisiz. qarawering, qorqmang. qarishingizning ozila bir oyghinishtur. siz qarimighanche u oy chongiyiweridu. siz qarashni bashlighan minuttin etibaren u oy kichikleshke bashlaydu.
emise merhemet ishik echiliwatidu….
