gerche xitay hokumiti bu hojjetni ozining kishilik hoquq sahesidiki ghayet zor tereqqiyatining delili supitide dunyagha teshwiq qiliwatqan bolsimu, xelqaraliq musteqil tetqiqatchilar we kishilik hoquq teshkilatliri uchun bu peqetla bir siyasiy niqaptinla ibarettur[2, 3]. beyjing dairiliri «tereqqiyat arqiliq kishilik hoquqni ilgiri surush» degen saxta shoar astida oz jinayetlirini yoshurushqa urunup kelgen bolup, bolupmu sherqiy turkistanda yuz beriwatqan realliq bu yalghanchiliqni kuchluk rewishte echip tashlaydu[4, 5].
birleshken doletler teshkilati (b d t) kishilik hoquq aliy komissarliqi 2022-yili awghustta elan qilghan sherqiy turkistangha ait mexsus bahalash doklatida, xitayning rayondiki wehshiy qilmishlirining «insaniyetke qarshi jinayet» teshkil qilish ehtimalliqining intayin yuqiri ikenliki korsitilgen[4, 5]. bu doklat, xitay hokumitining atalmish «terrorluqqa we esebiylikke qarshi turush» herikiti nami astida uyghur we bashqa turkiy milletlerge sistemiliq zulum qiliwatqanliqini xelqara sewiyede mueyyenleshturdi[4].
lekin, yengidin elan qilinghan 2026–2030-yilliq heriket pilanida xitay doliti bu xelqaraliq tenqidlerni qilchimu tilgha almighan, eksiche, sherqiy turkistanda qirghinchiliq ewjige chiqiwatqan bir peytte, ozini «dunyawi kishilik hoquq idare qilish ishlirining ilgiri surguchisi» qilip korsitishke urunghan[1]. xelqara kechurum teshkilatining 2025-yilliq bayanatida korsitilgendek, b d t doklati chiqip uch yil otken bolsimu, xitayning basturush siyasitide hechqandaq ijabiy ozgirish bolmidi, xelqara jemiyetmu xitayni jawabkarliqqa tartishtin ajiz keldi[2].
xitay elan qilghan ‹doletlik kishilik hoquq heriket pilani›, beyjing dairilirining kishilik hoquqni omumiyuzluk qimmet qarash supitide emes, belki doletning siyasiy menpeeti we nowettiki weziyitige boysunidighan bir qoral supitide koridighanliqini ispatlaydu. xelqaraliq omumiy kishilik hoquq prinsipliri, puqralar we siyasiy hoquqlarning parchilanmasliqini asas qilip, shexsni doletning besimidin qoghdashni yadro qilidu. xitay bolsa ‹yashash we tereqqiyat hoquqi› ni eng asasliq kishilik hoquq dep jakarlash arqiliq, shexsiy erkinliklerni iqtisadiy nishanlargha qurban qilidighan mustebit endizini mejburiy tengiwatidu. xitay hokumiti xelqara jemiyetning sherqiy turkistan (shinjang) diki hoquq depsendichiliklirige qaratqan heqliq tenqidlirini ‹kishilik hoquqni siyasiylashturush› we ‹qosh olchem› degen niqaplar bilen ret qilmaqta. shundaqla, rayondiki yighiwelish lagerliri we mejburiy emgek siyasetlirini ‹terrorluqqa qarshi turush› we ‹namratliqni tugitish› degendek atalghular bilen perdazlap, xelqaraliq kishilik hoquq olchemlirini putunley ozining siyasiy ideologiyesige maslashturushqa urunmaqta.
bu maqalide, xitayning mezkur yengi «doletlik kishilik hoquq heriket pilani» ning ichki qisimliridiki maddilar bilen sherqiy turkistandiki real kishilik hoquq weziyiti bir-birlep selishturulidu. shu arqiliq xitayning xelqara qanunlarni we insaniy exlaqni tuptin depsende qilip, putun bir milletke yurguzuwatqan assimilyatsiye, jaza lagerliri, mejburiy emgek we nopus qirghinchiliqining mahiyiti muhakime qilinidu.
birinchi qisim: iqtisadiy hoquqlar we «namratliqni tugitish» niqabidiki mejburiy emgek jinayiti
heriket pilanining iqtisadiy hoquqlarni qoghdash qismida «muwapiq turmush sewiyesi hoquqi» alahide tilgha elinip, namratliqni tugitish we yeza-kentlerni gullendurushni dawamliq ilgiri suridighanliqi tekitlengen[1]. xitay hokumiti bu arqiliq xelqning yashash sharaitini yaxshilighanliqini dewa qilidu. emeliyette bolsa, sherqiy turkistanda xitay hokumiti yolgha qoyuwatqan atalmish «namratliqni tugitish» we «emgek kuchini yotkesh» pirogrammiliri intayin qebih bir meqsetke mulazimet qilmaqta. bu, uyghur we bashqa turkiy milletlerni oz yurtidin we ailisidin ayrip, xitay olkilirige yaki yepiq zawutlargha mejburiy yotkeshni meqset qilghan dolet pilanidur[3, 6].
heriket pilanida puqralarning «ishlesh hoquqi» ni qoghdash, qerellik ishqa orunlashturush, we kespiy maharet terbiyesi tuzumini takamullashturush heqqide wediler berilgen[1]. halbuki, kishilik hoquqni kozitish teshkilatining (HRW) izchil elan qilghan yilliq doklatlirida ispatlinishiche, sherqiy turkistanda milyonlighan kishiler bu atalmish «kespiy maharet terbiyelesh merkezliri» de jazalinip, arqidinla mejburiy emgekke selinmaqta[3, 6, 7]. bu jaylar emeliyette adettiki mektep emes, belki yuqiri derijilik bixeterlik sistemisi bilen qorshalghan yighiwelish lagerliridur[4, 5].
pilanda xitay doliti «emgekchilerning hoquq-menpeetini qoghdash», ish heqqini waqtida berish we xizmette jinsiy hem bashqa kemsitish turlirini tugitishni tekitleydu[1]. lekin sherqiy turkistandiki uyghur emgekchiliri uchun bu xil qanuniy qoghdash mutleq mewjut emes. ular paxta etizliri, toqumichiliq zawutliri, we kop kiristalliq kiremniy (polysilicon) yeni quyash energiyesi taxtisi ishlepchiqirish orunlirida intayin towen heq bedilige, qoralliq saqchilarning biwasite nazariti astida ishleshke mejbur qilinmaqta[3, 6].
kishilik hoquqni kozitish teshkilatining doklatliri shuni ashkarilidiki, dunyawi aptomobil markilirimu ozining alyumin teminlesh zenjiride uyghur mejburiy emgikige chetilip qelish xewpige yuzlenmekte[6]. mejburiy emgek elektiron mehsulatliri, kiyim-kechek, dengiz mehsulatliri we halqiliq mineral maddilar sahesige chongqur singip kirgen bolup, xitayning xelqaraliq soda baziridiki asasiy kuchige aylanghan[3, 6]. amerika hokumitining «uyghur mejburiy emgikining aldini elish qanuni» (UFLPA) ni ijra qilishi arqiliqla, 2024-yili nechche yuz milyon dollarliq mehsulatlarning chegradin kirishi tosup qilinghan[6].
xitayning heriket pilanida muluk hoquqi toghrisida toxtilip, dehqanlarning yer-muluklirining qanunsiz tartiwelinmasliqini, tartiwelinghan teqdirde toluq tolem berilidighanliqini bayan qilidu[1]. emma, sherqiy turkistanda «teng tereqqiy qilish» yaki «yeza-kentlerni gullendurush» degen siyasetler uyghurlarning qedimki mehellilirini cheqish we ularning zeminlirini musadire qilip, xitay kochmenlirige bolup berish wasitisi bolup qaldi. yuzminglighan uyghurlar lagergha solanghandin keyin, ularning mulukliri dolet teripidin asassiz tonglitildi yaki tartiwelindi.
shunglashqa, xitay dolitining iqtisadiy hoquq kapaliti dewaliri sherqiy turkistandiki sistemiliq ekologiyelik we iqtisadiy talan-tarajlar aldida putunley iplas bir koz boyamchiliqqa aylinidu. namratliqni tugitish emeliyette bir milletning iqtisadiy musteqilliqini tugitishtur. xitayning iqtisadiy tereqqiyat endizisi uyghurlar uchun zamaniwi qulluq tuzumining yengiche sheklini yaritip berdi.
ikkinchi qisim: saghlamliq, ayallar hoquqi we sistemiliq nopus qirghinchiliqi
kishilik hoquq heriket pilanining «saghlamliq hoquqi» we «ayallar hoquqi» gha ait qisimlirida, kishilerning otturiche omur korush nisbitini 80 yashqa chiqirish, ana-balilarning saghlamliqini qoghdash we olum nisbitini zor derijide towenlitish qatarliq guzel nishanlar bekitilgen[1]. xitay yene ayallarni jismaniy we rohiy zorawanliqtin qoghdash heqqide kopligen siyasetlerni jakarlighan[1]. emma, bu atalmish kapaletler sherqiy turkistanda milletning kelgusini weyran qilidighan irqiy qirghinchiliqning qorali bolup ishlitilmekte[4, 5].
b d t kishilik hoquq aliy komitetining doklatida eniq otturigha qoyulghandek, sherqiy turkistanda yeqinqi yillardin buyan tughulush nisbiti ghayet zor derijide towenligen[4]. 2015-yilidin 2018-yilighiche bolghan ariliqta, uyghurlar zich olturaqlashqan xoten we qeshqer qatarliq rayonlarda tughulush nisbiti %60 tin koprek towenligen[4]. teximu wehimilik bolghini, putun sherqiy turkistan miqyasida tughulush nisbiti 2019-yilila yene %24 towenligen bolup, bu dolet miqyasidiki %4.2 lik towenlesh nisbiti bilen selishturghanda pewquladde chong perqtur[4].
bu nopus kirizisi tebiiy kelip chiqqan emes, belki doletning mejburiy tughut cheklesh siyasetlirining biwasite netijisidur[4]. xitay hokumiti uyghur ayallirigha mejburiy tughut cheklesh halqisi ornitish we mejburiy bala chushurush operatsiyelirini rehimsizlerche ijra qilmaqta[4, 5]. buningdin sirt, lagerlardiki uyghur ayalliri sistemiliq jinsiy tajawuzchiliqlargha duchar qilinghan bolup, b d t mutexessisliri ziyankeshlikke uchrighuchilarning guwahliq sozlirini «toluq ishenchlik» dep mueyyenleshturdi[4, 5].
xitay dolitining heriket pilanida ayallarni xizmet ornida, ailide we jemiyette qoghdaydighanliqi tekitlengen bilen[1], sherqiy turkistanliq ayallar uchun dolet ozi bir zorawangha aylanghan. ana we balining saghlamliqini qoghdaymiz degen hokumet, yuzminglighan balilarni ata-anisidin mejburiy ayrip, dolet bashqurushidiki yetimxanilar we yataqliq mekteplerge solap, ularni oz ailisining mehridin we milliy kimlikidin tamamen mehrum qildi[3, 4]. bu insan qelipidin chiqqan qilmishlar atalmish heriket pilanining bir saxta niqab ikenlikini tamamen ashkarilaydu.
bu tuzumleshken qilmishlar b d t ning irqiy qirghinchiliqning aldini elish ehdinamisidiki «bir milletning ichidiki tughulushni cheklesh meqsitide qesten tedbir qollinish» we «balilarni mejburiy yotkesh» maddilirigha toluq chushidu[4]. xitayning atalmish ayallar we saghlamliq hoquqi bayanliri sherqiy turkistan xelqige qaritilghan qirghinchiliqni kozdin kechurgende, peqetla qeghez yuzidiki sozlerdin bashqa nerse emeslikini korsitidu.
uchinchi qisim: maarip, medeniyet we milliy assimilyatsiye zerbisi
pilanning maarip we medeniyetke ait bolekliride, xitay ozini «milletler barawerliki» ni qoghdighuchi supitide korsitip, az sanliq milletlerning oz tili we medeniyitini saqlap qelish, rawajlandurush hoquqini hormetleydighanliqini ilgiri suridu[1]. pilanda yene doletlik maarip sistemisida adilliqni ilgiri suridighanliqi tilgha elinidu[1]. lekin sherqiy turkistandiki maarip we medeniyet siyasiti bir milletke bilim berish uchun emes, belki ularni xitaylashturush we milliy assimilyatsiye qilish uchun xizmet qilmaqta[3, 6].
xitay doliti «jungxua milliti ortaq gewdisi engini mustehkemlesh» namliq siyasiy liniyeni asas qilip, barliq mekteplerde uyghur tilida oqutushni resmiy cheklidi. balilar kichikidin bashlapla oz ana tilida sozleshtin mehrum qilinip, sistemiliq menge yuyush terbiyesige tengilidu. milliy til-yeziq hoquqi putunley depsende qilinip, hokumet organliri, ijtimaiy sorunlar, hetta bazarlardiki wiwiskilardin tartip uyghur yeziqi supurup tashlandi.
diniy etiqad sahesidimu heriket pilani «diniy etiqad erkinlikige kapaletlik qilish» ni wede qilidu[1]. emma, xitay sherqiy turkistanda «islam dinini xitaylashturush» shoari astida misli korulmigen derijide basturush elip barmaqta[6]. kishilik hoquqni kozitish teshkilatining (HRW) xatirisige asaslanghanda, rayondiki diniy paaliyetler ashkara halda terrorluqqa we esebiylikke baghlinip jinayet hesablinidu[3, 6]. 2017-yilidin bashlap nechche on minglighan meschitler we tarixiy mazarlar cheqip tashlandi yaki esli qiyapiti ozgertildi.
uyghur ziyaliyliri, diniy olimalar we medeniyet serkiliri bu assimilyatsiye siyasitining eng asasliq nishani boldi[3, 6]. dunyawi shohretke ige uyghur folklorshunasi, mutepekkur doktor rahile dawut dolet xewpsizlikige munasiwetlik saxtipez jinayetler bilen muddetsiz qamaq jazasigha hokum qilindi[6]. dangliq uyghur alimi, iqtisadshunas ilham toxti bolsa «bolgunchilik» bilen eyiblinip muddetsiz qamaq jazasigha tashlanghili on yildin ashti[6]. xitay hokumiti sherqiy turkistanning medeniyet we maarip sistemisini tamamen palech haletke chushurup, uyghur kimlikige wekillik qilidighan barliq serxillarni turmige tashlidi[6].
xitayning heriket pilanida medeniyet yadikarliqlirini qoghdash we medeniyet ishlirini ronaq tapquzush toghrisidiki bayanliri sherqiy turkistandiki realliqning teturidur[1]. uyghurlarning qedimki medeniyet izliri putunley weyran qilinip, dolet bashqurushidiki saxta bir sayahet nuqtisi qilip korsitilmekte[3]. xitayning bu yerde korsitiwatqini qoghdalghan bir medeniyet emes, belki qepeske qaplanghan we siyasiy teshwiqat qoraligha aylandururulghan bir oluk gewdidin ibarettur.
totinchi qisim: puqralarning siyasiy hoquqi, adil sotlinish we dolet terrorizmi
puqralarning siyasiy hoquqlirini bayan qilghan qismida, heriket pilani demokratik qatnishish, hokumetni nazaret qilish we soz erkinliki heqqide saxta wedilerni beridu[1]. shuning bilen birge, «adil sotlinish hoquqi» ni tilgha elip, qiyin-qistaqni meni qilish, adwokatlarning hoquqini qoghdash we jinayetsizlik perezini emeliyleshturushni ilgiri suridu[1]. lekin sherqiy turkistanla emes, putun xitay miqyasida siyasiy oktichilerge qaratqan muamile we qanun sistemisi putunley dolet terrorizmi xarakterini alghan.
teywen demokratiye wexpi (TFD) elan qilghan siyasiy we edliye sistemisigha ait kozitish doklatida korsitilishiche, xitayning edliye sistemisi eslidinla kompartiyening ideologiyelik kontrolluqida bolup, musteqil sottin soz echish mumkin emes[8]. sot mehkimiliri partiye guruppilirining korsetmisi boyiche ishleydu[8]. dolet xewpsizlikige baghlanghan «sezgur» delolarda aile tawabiatliri we musteqil adwokatlarning sotqa kirishi putunley cheklinidu, tutqunlar qiyin-qistaqlar we tehditler arqiliq oz gunahini iqrar qilishqa mejburlinidu[8].
bu xil edliye depsendichiliki sherqiy turkistanda teximu wehimilik derijige yetken. eljezire telewiziyesi we kishilik hoquqni kozitish teshkilatining melumatigha kore, xitay hokumitining terrorluqqa qarshi zerbe berish herikiti dawamida 2016-yilidin buyan 250 mingdin artuq bigunah uyghur sotning adil tertipliridin otkuzulmeyla eghir qamaq jazalirigha hokum qilindi[6, 7]. yerim milyondin artuq adem uzun muddetlik, asassiz jazalar bilen turmilerge tashlandi, bir milyondin artuq adem lagerlarda tutup turuldi[6, 7]. bu sotlar tamamen mexpiy, hechqandaq adwokatsiz elip berilghan bolup, heriket pilanidiki «adil sot» wedilirining neqeder kulkilik ikenlikini ispatlap beridu.
shexsiy uchur bixeterliki mesilisidimu xitay doliti kishilik hoquq pilanida tor bixeterlikini we shexslerning mexpiyetlikini qoghdaydighanliqini dewa qilidu[1]. lekin, sherqiy turkistan putunley yuqiri texnikiliq reqemlik turmige aylanghan bolup, suniy eqillik yuz tonush texnikisi, kameralar tori, we yanfonlargha ornitilghan jasusluq epliri arqiliq uyghurlar keche-kunduz kozitilmekte[3]. xitay texnika shirketliri dolet bilen birliship bu sistemini berpa qilghan bolup, xitayning atalmish «uchur qoghdash» qanunliri peqet doletning puqralar ustidin qilidighan nazaritini kucheytish uchunla ishlitilidu. sherqiy turkistanda puqralarning hechqandaq shexsiyiti yaki erkinliki qaldurulmidi.
beshinchi qisim: xelqara kishilik hoquq sistemisi bilen «hemkarlishish» oyuni we dolet halqighan basturush
heriket pilanining axirqi qismida, beyjing hokumiti «yershari kishilik hoquq idare qilish ishlirigha aktip qatnishish», b d t we xelqara kishilik hoquq mexanizmliri bilen hemkarlishish, hemde dunyawi kishilik hoquq ishlirigha «xitay eqil-parasiti» qoshush heqqide toxtilidu[1]. bu tamamen diplomatik koz boyamchiliqtin bashqa nerse emes bolup, xitayning xelqaraliq mejburiyetler aldidiki inkasi uning semimiyetsizlikini korsitidu.
2022-yili b d t aliy komiteti sherqiy turkistan toghrisidiki mexsus doklatini elan qilghanda, xitay buni qobul qilish yaki tewsiyelerni ijra qilish terepte turush uyaqta tursun, belki bu doklatni «qanunsiz, toqulma we inawetsiz» dep ret qildi hemde b d t bilen bolghan hemkarliqning taqalghanliqini jakarlap tehdit saldi[6, 9]. xitayning xelqara sistemigha qatnishish meqsiti kishilik hoquqni yaxshilash emes, belki b d t sehniside ozining jinayetlirini yoshurush, diplomatik weto hoquqini kengeytish we xelqara tekshurushlerni tosushtur[9].
xelqara kechurum teshkilatining londondiki b d t ishxanisi mudiri sara bruks b d t doklatining uch yilliq munasiwiti bilen qilghan sozide: «xelqara jemiyetning shinjangdiki jinayetler aldida sukut qilishi shermendiliktur. kishilerning hayati weyran qilindi, aililer parchilandi» dep korsetti[2]. lagergha qapsilip qalghanlarning aile-tawabiatliridin patime we medine nazimi qatarliqlar ozlirining 2018-yilidin buyan tughqanliridin qilchimu uchur alalmighanliqini, bu xil alaqe uzushning doletning mexsus qiynash usuli ikenlikini bayan qildi[2]. sherqiy turkistanda yuz beriwatqan ishlar peqetla bir doletning ichki mesilisi emes, belki yershariwi insaniyet kirizisidur[2].
teximu qorqunchluq bolghini, xitayning dolet halqighan basturush kuchidur. dunyawi kishilik hoquqni qoghdaymiz degen xitay, sherqiy turkistandin qechip chiqqan uyghur muhajirlirini dunyaning her qaysi jaylirida teqib qilip, dolet ichidiki ailisi arqiliq tehdit selip jim turushqa yaki qaytip kelishke qistimaqta[3]. xitayning iqtisadiy we siyasiy tesiri astida bir qisim doletler, xususen bir qisim musulman doletliri sherqiy turkistandiki basturushqa koz yumupla qalmay, oz territoriyesidiki uyghurlarni xitaygha otkuzup berish derijisige yetti[3, 5, 9]. bu, xitayning kishilik hoquq sahesidiki xelqaraliq «hemkarliqi» ning qanchilik rezil bir teshwiqat oyuni ikenlikini eniq yorutup beridu.
xulase
xulasilep eytqanda, xitayning «doletlik kishilik hoquq heriket pilani (2026–2030)» intayin puxta orunlashturulghan, xelqara jemiyet we demokratik qimmet qarashlar yaxshi koridighan sozler bilen bezelgen yalghan siyasiy hojjettur[1, 2]. bu hojjet, kompartiyening ozini perdazlap, xelqaradiki «kishilik hoquq depsendichisi» degen set obrazini ozgertish uchun yasap chiqqan saxta niqawidur.
sherqiy turkistandiki insan qelipidin chiqqan realliq yighiwelish lagerliri, mejburiy emgek kuchi teminlesh zenjirliri, tughut cheklesh arqiliq elip beriliwatqan nopus qirghinchiliqi, we til-medeniyetning sistemiliq weyran qilinishi hokumetning bu saxta shoarlirining qilchimu qimmiti yoqluqini ashkarilap beridu[3, 4, 6, 7]. xitay nechche qetim «kishilik hoquq pilani» elan qilsimu, sherqiy turkistandiki qirghinchiliq toxtimighuche uning dunya aldidiki jinayetchi dolet obrazi qetiy ozgermeydu.
dunyawi jamaetchilik, birleshken doletler teshkilati we kishilik hoquq apparatliri xitayning bu xil yalghan teshwiqatlirigha hergiz aldinip qalmasliqi kerek[2]. b d t kishilik hoquq aliy komiteti elan qilghan doklatning tewsiyelirini emeliyleshturup, xitayni oz jinayetliri uchun derhal jawabkarliqqa tartish hazirqi eng jiddiy wezipidur[4, 5]. sherqiy turkistandiki yighiwelish lagerliri taqalmighuche we milyonlighan bigunah xelq qoyup berilmiguche, xitayning her qandaq kishilik hoquq wedisining qanuniy we exlaqiy qimmiti yoqtur. dunya choqum sozdiki saxta wedilerge emes, qanliq realliqqa yuzlinip, zulumgha qarshi emeliy tedbir qollinishi lazim.
paydilanghan menbeler:
- Xinhua News / The State Council Information Office of the People’s Republic of China, «National Human Rights Action Plan of China (2026-2030)», Xinhua Net, June 11, 2026 1-3.
- Amnesty International, «China: Still no accountability for crimes against humanity in Xinjiang, three years after major UN report», Amnesty International, August 28, 2025 4, 5.
- Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR), «OHCHR Assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China», United Nations / Wikipedia, August 31, 2022 6, 7.
- Human Rights Watch, «World Report 2026: China», Human Rights Watch, 2026 8, 9.
- Human Rights Watch, «World Report 2025: China», Human Rights Watch, 2025 10, 11.
- Al Jazeera, «China rejects growing Western and human rights criticism regarding Uyghur Muslims», Al Jazeera, February 24, 2021 12, 13.
- UN News, «China responsible for ›serious human rights violations‹ in Xinjiang province: UN human rights report», UN News, August 31, 2022 14, 15.
- Taiwan Foundation for Democracy (TFD), «Observation on Judicial Human Rights: The Ideologization of the Political and Legal System», Taiwan Foundation for Democracy, 2021 16, 17.
- Al Jazeera, «China upset over UN report on ›violations‹ against Uyghur Muslims in Xinjiang», Al Jazeera, September 9, 2022 18, 19.
