turkistan waqti, 2026-yili 12-iyun, washington — amerika kengesh palatasi tashqi munasiwetler komitetida otkuzulgen bir qetimliq guwahliq berish yighinida, beyjing dairilirining kishilik hoquq depsendichiliklirini teximu yeqindin kozitish uchun, asiya we xitayda wezipe oteydighan amerikiliq diplomatlargha uyghur tili terbiyesi berishning muhimliqi muzakire qilindi. gherbiy yerim shar tarmaq komitetining reisi, kengesh palata ezasi jon kurtis (John Curtis) nowettiki tashqi ishlar ministiri marko rubio (Marco Rubio) ilgiri kengesh palatasida wezipe otewatqan mezgilde yetekchilik qilghan «uyghur siyasiti qanun layihesi» diki maddilarni tilgha elip, rayondiki diplomatlarning yerlik xelq bilen biwasite alaqe qilalishining intayin muhimliqini tekitlidi. ministir rubiomu ozi ilgiri elip barghan bu xizmetlerge asasen bu ehtiyajni etirap qildi hemde oginish qiyinliq derijisi we istrategiyelik ehmiyiti yuqiri bolghan uyghur tiligha oxshash alahide tillarda diplomatlarning sewiyesini osturush uchun, ministirliq ichidiki til terbiyelesh jeryanlirining qaytidin teshkillinidighanliqini bildurdi. yighinda yene, teywenning diplomatik munasiwetlirini kucheytish we xitayning rayondiki iqtisadiy tesirige taqabil turush uchun ajritilghan xamchot xizmetlirimu muzakire qilindi.
korushushning toluq tekisti towendikiche:
kengesh palata ezasi kurtis: ependi, bu yerge kelgenlikingizge rehmet. sizning dunyawi mesililerni bunche eniq bashqurush we amerikining meydanini chushendurush qabiliyitingizge izchil qayil bolup keliwatimen.
men sizdin ilgirikige oxshash, nowette gherbiy yerim shar tarmaq komitetigha reislik qiliwatimen. men ehmiyet beriwatqan mesililerning biri teywen we teywenning gherbiy yerim shardiki munasiwetliridur.
emeliyette biz gherbiy yerim shardiki teywen ittipaqdashliri toghrisida tunji tarmaq komitet yighinimizni otkuzduq. sizge ayan bolghinidek, honduras 2023-yili xitayning nurghun wediliri bedilige teywen bilen bolghan diplomatik munasiwitini uzdi. hechqandaq heyran qalarliq yeri yoqki, bu wedilerning kopinchisi orundalmidi. ularning hazirqi pirezidenti saylam mezgilide teywen bilen bolghan munasiwetni qaytidin eslige kelturush heqqide toxtalghan idi.
xamchotingizda, xitay xelq jumhuriyiti (jxj) ning tesirige taqabil turush fondi uchun 245 milyon dollar ajrattingiz. men kengesh palata ezasi wan hollen (Van Hollen) bilen birlikte, bu bayliqning bir qismini mexsus teywen uchun we u yerdiki jxj ning tesirige taqabil turushqa ajritishni meqset qilghan bir qanun layihesi sunghanliqimizni eskertip otmekchimen. sualim shuki: hondurasning bu munasiwetni qaytidin janlandurushi we teywen bilen gherbiy yerim sharda ortaq iqtisadiy aldinqiliqlarni tereqqiy qildurushi nuqtisidin, amerika bu fondni teywen uchun qandaq ishliteleydu? bu fondni yene qaysi sahelerde bahalap chiqalaymiz?
ministir marko rubio: hee, aldi bilen bu doletlerning diplomatik etirap qilishni ozgertishidiki asasliq seweb, xitayning otturigha chushup, "eger etirap qilishni ozgertsenglar, biz silerge mushu qerzni berimiz" deyishidur. hetta bezi ehwallarda qerzdinmu otup, paraxorluq we shuninggha oxshash ehwallarmu yuz bergen bolushi mumkin. ular "silerge uni-buni heqsiz berimiz, siler uchun bir yighin zali, kowruk yaki port qurup berimiz" deydu.
biraq ular bu wedilerning kopinchisige wapa qilmidi. shunga qilinidighan birinchi ish, nurghun ehwallarda bu wedilerning orundalmighanliqigha diqqet qartishtur.
yene bir teripi bolsa, eger bular qerz bolsa, ular putun dunyada we xususen bu yerim sharda biz izchil otturigha qoyuwatqan "qerz tuziqi" ni peyda qilidu.
mushu nuqtidin qarighanda, bu fondning teximu keng dairilik meqsiti peqet teywen bilenla cheklinip qalmaydu; gerche bu doletler ozlirige qilinghan besimlar netijiside bu qedemni tashlighan bolsimu.
teximu omumiyuzluk qarisaq, bu doletlerning kopinchisi telegraf sistemilirini tereqqiy qildurushqa, yollar qurushqa yaki shuninggha oxshash turlerni elip berishqa tirishiwatidu. ochuq eytqanda, meydangha chiqiwatqan birdinbir shirketler teximu towen tennerx we meblegh yurushturush mexanizmi bilen kelgen junggo shirketliridur.
wahalenki, bu turlerning tamamlinalmighanliqigha dair eghir bir otmush bar. ularning ish qilish uchun doletni xitay ishchilar bilen tolduruwetkenlik emeliyiti mewjut. shunga, bu fondning bir qisim meqsiti, bu doletlerge junggo yaki bashqa gherezlik tashqi tesirlerge qarshi turalaydighan tallashlarni sunushtur.
buning bir qismi amerika soda karxanilirini rayongha jelp qilish bolsa, yene bir qismi bu doletlerning bu xil besim taktikilirigha aldinip qalmay, oz turlirini elip berishi uchun zorur bolghan bayliq we yardemlerni teminleshtur.
kurtis: rehmet. ruxsitingiz bilen bir minut xitay mesilisige otey. xamchotingizda, dolet til terbiyeleshlirining kopinchisi elip berilidighan tashqi mulazimet instituti bilen adem kuchi bayliqi biyurosining birleshturulidighanliqi we buning til iqtidarini ashurushi umid qilinidighanliqi qeyt qiliniptu.
biraq bu yerde, kengesh palatasida, men ilgiri siz yetekchilik qilghan «uyghur siyasiti qanun layihesi» ni oz ustumge aldim. men bu layihening alahide qollaydighan qismi shuki, tashqi ishlar xadimliri uchun uyghur tili terbiyesining peqet muhimla emes, belki mejburiy bolushini shert qilidu hemde asiya we xitayda bu tilni sozliyeleydighan xadimlirimizning bolushini telep qilidu.
dیplomatlirimizning u yerde yuz beriwatqan hoquq depsendichiliklirini yerlik xelqning oz tilida anglap chushinishining intayin hayatiy ehmiyetke ige ikenlikini oylaymen. sizning bu qanun layihesidiki otmushtiki tejribingiz we ministirliqning xitay kommunistik partiyesining zulumlirigha diqqet qiliwatqanliqini koz aldimizgha kelturginimizde, siz bu maddini yenila qollamsiz we buning neqeder muhimliqini chushendurup berelemsiz?
ministir marko rubio: hee, ochuq eytqanda, uyghur tili dunya miqyasida intayin keng tarqalghan bir til emes, biraq dunyaning muhim bir rayonida intayin qimmetlik. shunga, biz adette waqitning otushi bilen izchil bir qiyinchiliq bolup kelgen til yetekchilikini tereqqiy qildurushni xalaymiz. organlarni birleshturushning meqsetliridin birimu, tashqi ishlar xadimliri wezipe orunlirigha teyinlinishtin ilgiri til terbiyesini teximu unumluk we tez surette bereleshtur.
elwette, bezi tillarda yetekchilikke erishish xeli qiyin. eger tilning asasi putunley perqliq bolsa, bezi tillarni oginish bashqilirigha qarighanda teximu qiyin bolidu. mesilen, ispanche sozliyelisingiz italiyanche oginish asan; biraq xenzuche (mandarin) yaki mushu nuqtidin uyghur tilini oginish teximu qiyindur. shunga til biz uchun muhimdur. bu jeryanda, biz xizmetke qobul qilish qorallirimizda namzatlarning aldin ikkinchi yaki uchinchi bir tilni bilidighan-bilmeydighanliqighimu qaraymiz, bumu chong bir ewzellik yaritidu.
