turkistan waqti, 2026-yili 12-iyun, bangkok — tayland sot mehkimisi 2015-yili bangkoktiki erawan butxanisida yuz bergen partlitish weqesige chetishliq dep qaralghan ikki uyghur heqqide hokum chiqirip, 11 yilliq naheq tutqundin keyin olum jazasi qarari chiqardi. xelqara kishilik hoquq teshkilatliri we uyghur paaliyetchiler bu qararni siyasiy gherez kozlengen, adalettin putunley yiraq bir nadamet dep eyiblimekte. tayland dariliri bundin burun kop qetim yuzligen uyghurni xitaygha qayturup bergen idi.
2026-yili 11-iyun peyshenbe kuni, bangkok jenubiy jinayi ishlar sot mehkimisi bilal muhemmed (adem qaradagh) we yusup mireli 20 ademning jenigha zamin bolghan, 120 din artuq ademni yarilandurghan partlitish weqesini sadir qilish bilen eyiblep jaza korsetti. sot mehkimisi eyibliguchi terep teminligen on etrapidiki guwahchining sozige asasen bu jazani chiqarghan bolsimu, lekin ikki uyghur ozlirining bigunah ikenlikini eytti we bu jazani ten almidi. hokum elan qilinghanda, yusup mireli sot zalida inglizche we taylandche: "bu naheqchilik! men hechqandaq jinayet otkuzmidim, taylandning edliye sistemisi weyran boldi!" dep towlidi. sherqiy turkistan kishilik hoquq paaliyetchiliri, bu on yilliq sot musapisining intayin ajiz, xelqaraliq olchemlerge uyghun bolmighanliqini we beyjingning tayland hokumitige qilghan siyasiy besimining bir netijisi ikenlikini otturigha qoydi.
birleshken doletler teshkilatining tekshurush guruppisi (WGAD) otken yili awghustta chiqarghan resmiy qararida, bu ikki uyghurning 11 yil boyiche qamaqta tutulushini "qanongha xilap we xalighanche tutqun" dep elan qilghan idi. xelqara kishilik hoquq federatsiyesi (FIDH) muawin reisi teppey ono (Teppei Ono) bu heqte toxtilip, shunche kop kishilik hoquq depterliri depsende qilinghan bu ikki mehrumning emdilikte eng eqelliy hoquqi bolghan yashash hoquqiningmu tartiweliniwatqanliqini eytti. ikki eyiblinuchi sotta ozlirining 2015-yili tutulghan chaghda tayland saqchiliri teripidin eghir qiynashqa uchrighanliqini, saxta iqrarlarni berishke mejburlanghanliqini bayan qilghan bolsimu, emma tayland soti buni "yeterlik ispat yoq" dep ret qildi.
BBC ning jenubiy-sherqiy asiya muxbiri jonatan hed (Jonathan Head) ning biwasite bergen melumatigha asaslanghanda, weqe yuz bergen tunji kundin bashlapla tayland saqchilirining tekshurush elip berish musapisi nurghun gumanlarni tughdurghan. tayland hokumiti sayahetchilikning ziyangha uchrishidin qorqup, partlash yuz bergen meydanni ikki kun ichide semontlap, delil-ispatlarni putunley yoqatqan. saqchilar qoralliq tutqundin keyin, bomba qoyghuchining kimliki toghrisida sin korunushliri bilen tutulghanlar otturisida oxshashliq tapalmighan bolsimu, axirida yenila bu ikki uyghurni eyibligen. teximu qiziqarliq yeri shuki, saqchi terep jinayetchini tepishqa tikilgen 80 ming dollarliq mukapatni, tunji tutqundin keyin oz-ozige tarqitip bergen.
yene bir tereptin, BBC muxbirining bayanlirigha qarighanda, bilal muhemmed ozi tutulghan oyde malaysiyagha, u yerdin oz qerindashliri yashaydighan turkiyege qechish uchun qachaqchilarni kutup turghanliqini eytqan. 2013 we 2014-yilliridin bashlap, minglighan uyghur xelqi xitayning sherqiy turkistanda elip beriwatqan sistemiliq qirghinchiliqidin qechip, malaysiya we tayland qatarliq jenubiy-sherqiy asiya doletliri arqiliq turkiyege yetip berish uchun yolgha chiqqan idi. tayland hokumitining bugun olumge hokum qilghan yashlirimu, del shu eghir hijret yolidiki, erkinlik izdep jenini alqangha qoyghan sherqiy turkistanliq mehrumlarning bir parchisidur.
xelqara qanunshunaslar komiteti (ICJ) qatarliq nurghun kishilik hoquq organliri sotning on yildin artuq sozulushini eyiblep, bu jeryanda insan hoquqlirining sistemiliq depsende qilinghanliqini otturigha qoydi. sotning bunche uzun sozulushigha tayland terepning "uyghurche terjiman tapalmiduq" degen bahaniliri seweb bolghan, tutulghanlar xitay elchixanisi teminligen terjimanlarni qobul qilishni ret qilghan idi.
analizchilarning qarishiche, taylandning qolida hechqandaq resmiy, eniq reqemlik delil bolmay turup, ularni olumge hokum qilishi — beyjingning milyardlighan dollarliq iqtisadiy we siyasiy besimining netijisidur. tayland hokumiti buningdin ilgiri, yeni 2015-yili iyulda 109 uyghurni, yeqinda yeni 2025-yili fewralda yene 40 uyghurni xelqara qanunlargha xilap halda zenjirlep xitaygha qayturup bergen idi. rabiye qadir xanimning erkin asiya radiosi (RFA) gha bergen bayanatida eytqinidek, taylandning bugunki bu tolimu qorqunchluq sot qarari, xelqara kishilik hoquq mejburiyetliri boyiche emes, belki beyjing bilen bolghan munasiwetlerning bir qurbanidur.
