dunyaning herqaysi jayliridin kelgen siyasetchiler, mutexessisler we ammiwi teshkilatlarning wekilliri uyghurlargha qaritilghan qirghinchiliqqa qarshi xelqaraliq tonushni osturush we jawabkarliqqa tartish chaqiriqi qilish meqsitide, berlinda otkuzulgen «xelqara uyghur munbiri»ge jem boldi. munberde, uyghurlargha qaritilghan qirghinchiliq we dawamlishiwatqan kishilik hoquq depsendichiliklirige qarshi emeliy qedemlerning tashlinishi we mesuliyetchilerning jawabkarliqqa tartilishi kerekliki tekitlendi.
15-iyun 2026-yili
xelqara uyghur munbiri 2026-yili 11-iyundin 13-iyunghiche berlinda otkuzuldi.
xitayning sherqiy turkistandiki uyghurlargha qaratqan siyasetliri tupeylidin xelqara sehnide kunseri kuchiyiwatqan jawabkarliqqa tartish chaqiriqliri, bu yil uchinchi qetim teshkillengen xelqara uyghur munbiride qaytidin kuntertipke keldi.
11-iyundin 13-iyunghiche berlinda otkuzulgen bu munberge dunyaning oxshimighan doletliridin kelgen parlament ezaliri, kishilik hoquq qoghdighuchiliri, qanunshunaslar, akademiklar we uyghur jemiyitining wekilliri bir yerge jem bolup, uyghurlargha qaritilghan kishilik hoquq depsendichilikige qarshi xelqara jemiyet tashlishi kerek bolghan qedemlerni muzakire qildi.
dunya uyghur qurultiyi bilen uyghur demokratiye we kishilik hoquq merkizi (UZDM) teripidin birlikte uyushturulghan, germaniye federatsiye parlamentidiki uyghur dostluq guruppisi qollighan bu yilliq munber «lagerlarning oninchi yili: etirap qilishtin jawabkarliqqa tartishqiche — keyinki qedem neme?» degen temida echildi. munberning asasliq meqsiti, uyghur mesilisige munasiwetlik xelqaraliq kuntertipni peqetla depsendichiliklerni etirap qilish we eyiblesh sewiyeside qaldurmay, emeliy siyasiy, diplomatik we qanuniy netijilerni yaritidighan jawabkarliqqa tartish mexanizmini berpa qilishqa tohpe qoshush ikenliki bilduruldi.
xelqara tertip neme uchun uyghurlarni qoghdashta yetersiz qaldi?
xitay hokumitining 2016-yili bashlighan turkumlep tutqun qilish herikitidin buyan on yil otkenlikige diqqet tartqan teshkillesh heyiti, bu jeryanda uyghurlargha qaritilghan besim siyasetlirining axirlishish yaqta tursun, teximu organ xarakterlik, sistemiliq we mengguluk tus alghanliqini tekitlidi. mejburiy emgekke selish emeliyiti, chegra halqighan besimlar, aililerning parchilinishi, din we etiqad erkinlikige qaritilghan cheklimiler shundaqla medeniyet jehettin assimilyatsiye qilish siyasetliri munber jeryanida muzakire qilinghan asasliq temilar qataridin orun aldi.
pirogramma dairiside teshkillengen «yoqalghan awazlar» mawzuluq suret korgezmisimu yuqiri derijide diqqet qozghidi. korgezmide, xitayning jaza lagerlirida mejburiy emgekke selinghan uyghurlarning tartqan qiyinchiliqliri shundaqla hazirmu turmide turuwatqan yaki qiynaqqa uchrawatqan uyghur ziyaliylirining hekayiliri qatnashquchilargha anglitildi.
munberni teshkilliguchiler teripidin hembehirlengen uchurlargha asaslanghanda, berlindiki bu yighingha 25 dolettin 200 din artuq qatnashquchi we 80 ge yeqin sozliguchi qatnashqan. uch kun dawamlashqan pirogramma boyiche alte yurush guruppa yighini (panel), sekkiz qetimliq yumilaq ustel yighini we nurghunlighan qoshumche paaliyetler otkuzulgen.
panellarda sherqiy turkistan, tibet we teywen misalliri arqiliq xelqara tertipning qizil siziqliri munazire qilinghan bolsa, uyghurlarni mejburiy emgekke selish mesilisi we bu dairide yer shari xarakterlik teminlesh zenjirining kishilik hoquq depsendichiliki bilen bolghan munasiwiti muzakire qilindi. buningdin bashqa, uyghurlarni qoghdashta xelqaraliq we kop tereplik sistemining neme uchun meghlup bolghanliqi, nowettiki mexanizmlarning neme uchun yetersiz qalghanliqi we xelqara jawabkarliqqa tartish mexanizmini qandaq kuchlendurgili bolidighanliqi tekshurup cheqildi.
yumilaq ustel yighinlirida xitayning yengi etnik birlik siyasiti, uyghur diyasporasigha qaritilghan chegra halqighan besimlar we musapirliqta yashawatqan topluqlar duch keliwatqan yengi mesililer muzakire qilindi. shundaqla, uyghur jemiyitining qarshiliq korsitish we berdashliq berish kuchini ashurush meqsitide, putunley uyghurche elip berilghan alahide bir meydan sohbet yighinimu otkuzuldi.
«qirghinchiliqning hojjetke aylinishi adalet elip kelmeydu»
dunya uyghur qurultiyining ijraiye komiteti reisi we yighin teshkilliguchiliridin biri bolghan dolqun isa, «perspektif» (Perspektif) Jurniligha bergen bayanatida, munberning asasliq meqsiti uyghur mesilisini xelqaraliq sehnilerde kuntertipte tutup turush ikenlikini tilgha elip, oxshimighan doletlerdin kelgen siyasetchiler, mutexessisler we ammiwi teshkilatlarning wekilliri dawamlishiwatqan depsendichiliklerge qarshi ortaq bir pozitsiye yetildurushi kereklikini tekitlidi.
dunya jamaetchilikining diqqiti ukraina, ghezze we iran qatarliq urush rayonlirigha burulup ketkenlikini tilgha alghan isa: «uyghurlargha qaritilghan qirghinchiliqning dunya kuntertipidin chetke suruluwatqan bir mezgilde, dunyaning oxshimighan rayonliridin kelgen kishiler bilen bu wehshiy zulumni kuntertipte tutush we dawamlishiwatqan qirghinchiliqni toxtitish meqsitide korushtuq. xelqaraliq sukut axirlishishi kerek!» dedi.
bu munberni dunya uyghur qurultiyi we uyghur demokratiye we kishilik hoquq merkizi (UZDM) teshkilligen bolup, 20 qollighuchi arisida HASENE International ning eng chong qollighuchilardin biri ikenlikini qeyt qilghan isa, xelqara jawabkarliqni qollash uchun kelgusige munasiwetlik emeliy heriket pilanliriningmu shekillengenlikini otturigha qoydi.
xelqara uyghur munbirining 2022-yilidiki tunji yighinini asasliq teshkilliguchilerdin biri bolghan, bu yighinning bolsa asasliq qollighuchiliridin biri bolghan HASENE International ning mudiriyet ezasi mesud gulbahar (Mesud Gülbahar) yighindiki sozide, otken 10 yil jeryanida birleshken doletler teshkilatining alahide doklatchiliri, musteqil tekshurush mexanizmi we tirik qalghanlarning guahliq sozliri izchil we endishe qilarliq bir weziyetni otturigha qoyghanliqini tilgha elip: «bugun bu yerge yighilishimizning sewebi, qirghinchiliqning hojjetke aylinishiningla ozi adalet degenlik emeslikidur. etirap qilish herqanche muhim bolmisun, hergizmu jawabkarliqqa tartishning ornini basalmaydu» dedi.
gulbahar yene uyghurlar mejburiy emgekke seliniwatqan lagerlar teminligen mehsulatlargha qarita teminlesh zenjiri qanun-tuzumlirining ijra qilinishi kereklikini otturigha qoyup: «yawropa iqtisadi, hechqandaq bir xelqning besimgha uchrishigha wasitilik halda bolsimu sherik bolmasliqi kerek» dedi.
«sukut qilish normallishishqa elip baridu»
munberde otturigha qoyulghan muhim nuqtilarning biri, yeqinqi yillardin buyan uyghurlargha qaratqan depsendichilikler mesilide shekillengen xelqaraliq ortaq pikir boldi. 2026-yiligha qeder amerika, engliye, kanada, firansiye, belgiye, gollandiye, chexiye, irelandiye, litwa we teywen qatarliq doletler, shundaqla yawropa parlamenti uyghurlargha qarshi sadir qilinghan jinayetlerni «qirghinchiliq» we/yaki «insaniyetke qarshi jinayet» dep etirap qildi.
birleshken doletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissarliqi mehkimisining 2022-yili 31-awghust elan qilghan etrapliq doklatida, xitayning sherqiy turkistandiki qilmishlirining «insaniyetke qarshi jinayet shekillendurushi mumkinliki» degen xulasige kelgenidi. doklatta xalighanche tutqun qilish, kemsitish xarakterlik emeliyetler we asasiy hoquqlarning sistemiliq halda cheklinishige ait eghir pakitlar yer alghanidi.
mushundaq bolushigha qarimay, kishilik hoquq teshkilatliri xelqaraliq etirap qilishning emeliy netijige aylanmighanliqini otturigha qoymaqta. dunya uyghur qurultiyi we bashqa organlar, b d t ning 2022-yilliq doklatidin keyin xitaygha qarita yeterlik diplomatik besim shekillendurgili bolmighanliqini we jawabkarliq mexanizmining ijra qilinmighanliqini bildurushmekte.
berlindiki munberde otturigha qoyulghan ortaq endishilerning biri, xitayning uyghur siyasetlirining xelqara sehnide barghanseri normal bir ehwal supitide qobul qilinishi boldi. qatnashquchilar, iqtisadiy we diplomatik munasiwetler sewebidin nurghun doletlerning beyjing hokumitige qaratqan tenqidlirini chekligenlikini, buning bolsa depsendichilikler aldida xelqaraliq sukutni teximu chongqurlashturuwetkenlikini otturigha qoydi.
yeqinqi yillarda elan qilinghan turluk doklatlarmu medeniyet jehettiki besim siyasetlirining dawamlishiwatqanliqini korsetmekte. kishilik hoquq organliri yuzligen uyghur yeza we yer namlirining ozgertilishini medeniyet kimlikini ochurushke qaritilghan sistemiliq bir siyaset dep bahalighan bolsa, musteqil tekshurushler uyghur tilidiki naxshilar we medeniyet mehsulatlirigha qaritilghan besimningmu dawamlishiwatqanliqini korsitip berdi.
xelqara uyghur munbiri degen neme?
xelqara uyghur munbiri tunji qetim 2022-yili biryusselda otkuzulgen bolup, yighindin keyin elan qilinghan «biryussel xitabnamisi» arqiliq hokumetler teximu kuchluk siyasiy we qanuniy qedemlerni tashlashqa chaqirilghanidi.
munberning ikkinchi qetimliq yighini 2023-yili yaponiye parlamentida otkuzuldi. berlindiki uchinchi nowetlik munber bolsa xelqara jemiyetning «etirap qilish» basquchidin «jawabkarliqqa tartish» basquchigha otushi kereklikige ait chaqiriqlar eng kuchluk anglanghan yighin bolup qaldi.
munber axirida qobul qilinghan «berlin xitabnamisi»de uyghurlargha qaritilghan mejburiy emgek we qirghinchiliqni axirlashturush hemde uyghur jemiyitini kuchlendurush uchun bir qisim teklipler otturigha qoyuldi. xitabnamidiki kozge korunerlik bir qisim maddilar towendikiche:
- jungxua xelq jumhuriyitining bashqurushida yashawatqan yaki tehditige uchrawatqan jemiyetler we xelqler (uyghurlar, tibetlikler, jenubiy mongghullar shundaqla teywen we shyanggang xelqini oz ichige alidu) bir-biri bilen bolghan hemkarliqini ashurushi we munasiwetlirini kucheytishi kerek.
- doletler eghir tehditke duch keliwatqan kishilik hoquq qoghdighuchiliri we diyasporadiki jemiyetler uchun bixeter panahlinish pursiti yaritip berishi; chegra halqighan besim xewpi yuqiri bolghan shexslerning aile jem bolushigha qolayliq yaritip berishi kerek.
- teminlesh zenjiride uyghur mejburiy emgek sistemisidin nep alghan shirketlerning emeliy yuzdin jawabkarliqqa tartilishi kapaletke ige qilinishi kerek.
- jawabkarliqqa tartish meqsitide, «pulning izini qoghlash» pirinsipi boyiche uyghur mejburiy emgek sistemisini ishletken yaki uni qollighan organ we shirketlerge qilinghan mebleghlerge jaza yurguzulushi kerek.
- demokratik doletler xitay kommunistik partiyesi yaratqan tehditke qarshi ortaq sep qurushi we uyghurlarning hoquqini qoghdashni qollishi kerek.
- uyghur hoquqi mesilisi jamaetchilik kuntertipidin chushup qalmasliqi lazim. ayrim-ayrim ziyankeshlikke uchrighuchilar we tirik qalghanlarning hekayiliri teximu gewdilendurulushi kerek. alahide yoqap ketken yaki teqdiri namelum bolghan uyghur ziyaliylirining ehwaligha diqqet tartilishi kerek.
- uyghur qirghinchiliqini etirap qilghan parlamentlar qirghinchiliqning oninchi yili munasiwiti bilen alahide qararlarni qobul qilishi kerek.
- xelqara jemiyet lagerlarda tutup turuluwatqan milyonlighan uyghurlar we bashqa turkiy xelqlerge mensup kishilerni qoyup berish chaqiriqini dawamlashturushi kerek.
- alahide merkiziy hokumette wezipe otewatqan xitay emeldarlar, uyghur qirghinchiliqidiki roli tupeylidin jazalargha duch kelishi we jawabkarliqqa tartilishi kerek.
- demokratik doletler xitayning yengi «etnik birlik qanuni» we bu qanunning uyghurlargha yaratqan tehditlirige qarshi turushi kerek; xitay hokumiti bu qanunni ijra qilghan teqdirde, qanunni teyyarlashta mesuliyiti bar kishilerge jaza yurguzulushi kerek.
- demokratik doletler uyghur musapirlirini we panahlanghuchilirini qoghdishi, ulargha panahliq pursiti yaritip berishi hemde uchinchi doletler teripidin mejburiy qayturulmasliq (non-refoulement) pirinsipiningijra qilinishini telep qilishi kerek.
- xelqara jemiyet til, tarix we medeniyet miraslirini qoghdash tirishchanliqlirini oz ichige alghan barliq medeniyetni qoghdash teshebbuslirigha teximu kuchluk qollash korsitishi kerek.
https://perspektif.eu/2026/06/15/berlinde-uygur-forumu-uluslararasi-suskunluk-sona-ermeli/
