turkistan waqti, 2026-yili 16-iyun: kanada hokumiti 2019-yili kanada shirketlirining chetellerdiki paaliyetlirini nazaret qilish uchun qurulghan federatsiye kishilik hoquq nazaretchilik orgini — «kanada mesuliyetchan karxanilar mupettishliki» (CORE) ni resmiy emeldin qaldurghanliqini elan qildi. bash ministir mark karniyning hokumet chiqimlirini qisqartish we unumni ashurush tedbirlirining bir qismi supitide chiqirilghan bu qarar, amerika qoshma ishtatlirining kanadagha «mejburiy emgekke qarshi qanunlarni ijra qilish» mesiliside kuchluk besim chushuruwatqan bir peytige toghra keldi. bu organ ozining alte yilliq paaliyet mudditi ichide, cheklik roli tupeylidin qattiq tenqidke uchrighan bolup, jemiy besh qetim resmiy tekshurush elip barghan. bu tekshurushlerning hemmisi shirketlerning sherqiy turkistandiki uyghurlarning dolet kolimide mejburiy emgekke selish qilmishliri bilen bolghan alaqisige qaritilghan idi.
«muhapizetchi» (The Guardian) gezitining xewirige qarighanda, kanada emeldarliri bu organning teminlesh zenjiri qanunlirini ijra qilishta yeterlik unum bermigenlikini mueyyenleshturgendin keyin, organni taqash qarari bir nechche ay ilgirila axirlashqan. kanadada «teminlesh zenjiridiki mejburiy emgek we balilar emgikige qarshi turush qanuni» gha oxshash qanuniy qurulmilar bolsimu, hokumet emeliy ijra qilish mexanizmining ajiz bolghanliqini etirap qildi. «gawardiyan» geziti yene, kishilik hoquq teshkilatliri kop yillardin buyan xitayning shimaliy qismida zamaniwi qulluq tuzumining mewjutluqigha ait nurghunlighan pakitlarni elan qilghan bolsimu, beyjing terepning uyghurlargha qaritilghan barliq depsendichilik eyibleshlirini dawamliq ret qilip keliwatqanliqini, buning kanadaning soda munasiwetliri uchun intayin sezgur bir diplomatik muhit yaratqanliqini alahide tekitlidi.
kanada xelqara radiosi (RCI) elan qilghan qoshumche tepsilatlargha qarighanda, kanada chegra mulazimiti idarisi (CBSA) 2020-yilidin buyan mejburiy emgek endishesi tupeylidin peqet 50 qetimliq malnila tutup qalghan bolup, bularning ichide peqet ikki mal turkumide — yeni 2024-yilidiki bir toqumichiliq meli we 2025-yilidiki bir tonglitilghan dengiz mehsulati melida resmiy mejburiy emgek bayqalghan. bundaq ajiz ijra qilish rekorti washingtonning qattiq tenqidige uchridi, eslide amerikining «uyghur mejburiy emgikining aldini elish qanuni» (UFLPA) intayin qattiq ijra qiliniwatatti. UFLPA qanuni shinjang rayonida qismen bolsimu ishlepchiqirilghan barliq mallarni «mejburiy emgek bilen yasalghan» dep perez qilish tuzumini yolgha qoyghan bolup, amerika emeldarliri kanadaning bu olchemge yetelmigenlikini otturigha qoydi. bu sewebtin amerika soda wekili jamison girir kanada qatarliq doletlerdin kelidighan mallargha %10 lik mejburiy emgek tamoJna beji qoyushni tewsiye qildi.
CORE orginining emeldin qaldurulushi zor ammiwi talash-tartishlarni qozghidi, chunki bu nazaretchi organning putkul paaliyet tarixi uyghur kishilik hoquq kirizisi bilen zich baghlanghan idi. oz wezipe mudditi ichide, bu organ kanadada paaliyet qilidighan dunyadiki dangliq markilardin Nike, Ralph Lauren we Levi Strauss, shundaqla kanchiliq shirketliridin GobiMin we Dynasty Gold Corporation qatarliqlarning uyghur mejburiy emgikige tayanghanliqi gumani bilen yuqiri derijilik tekshurushlerni bashlighan idi. nazaretchi organ bu eyibleshlerning junggoning shimaliy qismidiki shinjang rayonida mejburiy emgekke selish qilmishlirigha merkezleshkenlikini eniq korsetken idi. buningdin bashqa, kiyim-kechek gigant shirkiti Hugo Boss ustidinmu shuninggha oxshash teminlesh zenjiri eyibleshliri sewebidin ayrim bir muresse jeryani bashlanghan idi. kishilik hoquq paaliyetchiliri, ottawa hokumitining bundaq shirketlerning kishilik hoquq depsendichilikini nishanlighan birdinbir organni taqash arqiliq, ozining yer shari xarakterlik kishilik hoquq mesilisidiki exlaqiy meydanini ajizlatqanliqini otturigha qoymaqta.
bu qarar kanada ichidiki siyasetchilerningmu qattiq tenqidige uchridi, ular nazaretchi organni taqashning ornigha, uning hoquqini teximu kucheytish kereklikini otturigha qoydi. yeshillar partiyesining rehbiri elizabet mey bu qedemni tenqid qilip, CORE orginigha kuchluk shirketlerni jawabkarliqqa tartish we pakitlarni mejburiy telep qilish uchun zorur bolghan heqiqiy musteqilliq yaki qanuniy hoquqning hechqachan berilmigenlikini bildurdi. konserwatiplar partiyesining tashqi ishlar tenqidchisi maykil chongmu hokumetning mejburiy emgekke qarshi heriket qilishta bek uzun waqit kechikkenlikini tenqid qilip, bu boshluqlarni toldurush uchun besh yerim yil waqit ketishining yaki donald tramp hokumitining besimini saqlashning hajiti yoqluqini eytti. bu siyasiy ixtilap, kanada hokumitining sherqiy turkistan xelqi aldidiki xelqaraliq insanperwerlik mejburiyetliridin kore, maliye tejesh we shirket iqtisadiy menpeetlirini aldinqi orungha qoyuwatqan-qoymaywatqanliqi toghrisidiki chong bir munazirini ashkarilap berdi.
tenqidlerge taqabil turush we amerika hokumitini razi qilish uchun, liberallar hokumiti jume kuni mejburiy emgek bilen ishlepchiqirilghan mallarning import qilinishini chekleshni chingitishni meqset qilghan yengi bir qanun layihesini (Bill C-35) parlamentqa sundi. liberallar parlament ezasi rob olifant bu qanun layihesini tonushturup, elchixanilar we bashqa organlarning axbaratlirigha asasen, dunyaning melum rayonliridiki mejburiy emgek bilen alaqidar mehsulatlarning ammiwi tizimlikini qurup chiqidighanliqini, shundaqla import qilghuchilargha oz mallirining qulluq emgek bilen ishlepchiqirilmighanliqini ispatlash mejburiyitini yukleydighanliqini eytti. hokumet bu «kanadada yasalghan chare» ning washingtonni razi qilidighanliqini we kanadani meksika hemde yawropa ittipaqi teripidin teyyarliniwatqan xelqaraliq qeliplargha maslashturidighanliqini umid qilsimu, xelqaraliq kozetkuchiler bu sodigha yuzlengen tedbirlerning mexsus bir kishilik hoquq teptishlikining ornini basalaydighanliqigha yenila guman bilen qarimaqta. bu ehwal kanadaning sherqiy turkistandiki mejburiy emgekke qarita elip baridighan nazaritining kelgusini ghuwaliq ichide qaldurmaqta.
