aptori: mirkamil kashgheriy
1 - bap: netanyahuning beyjinggha atlinishi
«insan degen nankor bolidu, u hemme nersini asanla untup ketkendek, ozige qilinghan yaxshiliqlarnimu tezla untuydu, hetta bezide bu yaxshiliqlarni ozige bir yuk hesablaydu»— fiyodor mixaylowich dostoyewiskiy
****** ****** ****** ****** ****** ***
bir bash ministirning oz aghzidin tokulgen xiyanet etirapi:
«biz silerning eng konguldikidek kichik sherikinglar... xitay-israiliye munasiwiti jennette qilinghan nikahtur» — bash ministir binyamin netanyahu, beyjing, 2017-yili 20-mart
2017-yili 20-mart beyjing. israiliye bash ministiri binyamin netanyahu 600 din artuq soda-sanaetchi, ministir we byurokratlardin terkib tapqan, israiliye tarixidiki eng chong we eng kop sanliq heyetni bashlap, xitay xelq qurultiyi sariyining heywetlik derwazisidin ichige qedem qoydi. seudi erebistan padishahi salmanning 65 milyard dollarliq kelishimlerge qol qoyup beyjingdin ayrilghinigha texi 48 saetmu bolmighan idi. xitay bir tereptin rayonning energiye bayliqini ozige tartsa, yene bir tereptin (israiliyedin) gherbning eng mexpiy texnika genlirini tapshurup almaqta idi. qisqighina ikki kun ichide, ikki ayrim dolettin ustiliq bilen ikki xil hosul elinghan idi. [1]
netanyahu shu kuni dalyen wanda (Dalian Wanda), eli baba (Alibaba), beydu (Baidu), waxaxa (Wahaha) we linowo (Lenovo) qatarliq xitayning gigant shirket xojayinlirining kozlirige tikilip turup, mundaq dep xitab qildi:
«bu tirishchanliqinglarda biz silerning eng konguldikidek kichik sherikinglarmiz. hazir dunyada yuqiri texnika mujessemlengen peqet ikkila chong merkez bar, biz ene shularning biri. siler bilen hemkarlishishqa teshna boluwatimiz. xitay-israiliye munasiwiti jennette qilinghan nikahtur.» [1]
bu sozlerni adettiki bir diplomatiyelik supayiliq dep chushinish eng chong xataliq. eslide netanyahu «eng konguldikidek kichik sherikinglarmiz» deyish arqiliq, israiliyening tetqiqat-ijadiyet eqlini xitayning sanaet gewdisige bir «mulazimet moduli» supitide teqdim qilghanliqini resmiy muqimlashturmaqta idi. bu bir hemkarliq teklipi emes, belki «amerika tinchliqi» (Pax-Americana) din waz kechip, «xitay tinchliqi» (Pax-Sinica) gha beqinishning aldin tuzulgen kelishim layihesi idi. bu «kichik sherik» ozining qaysi hokumrangha tewe bolidighanliqini alliqachan tallap bolghan idi.
bu jumlidiki her bir sozni diplomatik soz enenesi boyiche ayrim aydim analiz qilishqa erziydu:
«konguldikidek»: israiliye sunghan texnika zapisining nuqsansizliqigha berilgen kapalet.
«kichik»: qatlamliq beyetning ashkare etirap qilinishi.
«sherikinglarmiz»: igilik hoquqning eslide kimge ait ikenlikini qobul qilish.
«jennette qilinghan nikah»: bu bir dolet rehbirining diplomatiyelik supayiliq uchun ishletken chirayliq oxshitishi emes, belki amerikadin yiligha 3.8 milyard dollarliq herbiy yardem alidighan bir ittipaqdashning, oz xojayinining eng chong reqibige sunghan istrategiyelik sadaqetnamesidur.
xelqara siyaset edebiyatida, ozini qoghdawatqan chong kuchning istrategiyelik dushminige bir dolet rehbirining bu derijide ashkare sadaqet izhar qilip, «biz silerning kichik sherikinglar» degenlikining ikkinchi bir misali yoq. bu aghzidin chiqip ketken bir xataliq emes, belki onlighan yilgha sozulghan sistemiliq beqinish siyasitining eng yuqiri pellisi idi.
siz oquwatqan bu bap, del shu mexpiy nikahning jinayet xatirisidur. buni biz dewatqinimiz yoq. jinayetchilerning oz imzaliri, oz kameraliri we oz sozliri buni eniq otturigha qoymaqta.
1-bolum: mexpiy nikahning ashkare toy murasimigha aylinishi
1992-yili yanwarda israiliye bilen xitay otturisida resmiy diplomatiyelik munasiwetning ornitilishi yengi bir bashlinish emes idi. bu munasiwet, 1979-yilidiki (keyinki bapta barliq tepsilatlirini bilen ashkarilaymiz) beyjingning qarangghu kechiside, siyonist shaul eysinberg (Shaul Eisenberg) ning xususiy ayropilanida toshulghan herbiy texnika bilen emeliy bashlinip bolghan istrategiyelik nikahning aridin 13 yil otkendin keyinki qanuniy tuske kirishi idi.[2] nikah eslide 13 yil ilgirila qilinghan bolup, 1992-yilidiki murasim peqet dunya jamaetchilikige korsitilgen, kechikken bir toy resimidin ibaret idi.
bu kechikken etirapni chushinish uchun, israiliyening istrategiyelik gen qurulmisigha chungqur bir qarap chiqishqa toghra kelidu. dawid ben-gurion 1948-yili doletni qurghanda, tot asasliq bixeterlik istrategiyesini otturigha qoyghan bolup, bularning biri «rayon yolyoruqi» (Periphery Doctrine) idi. bu yolyoruqning meqsiti: hergizmu birla chong kuchning hokumranliqi astida qalmasliq, kop qutupluqni asas qilghan ittipaqliq torini berpa qilishtin ibaret idi.[3] bu yolyoruq tashqiridin qarighanda kichik bir doletning ozini qoghdash inkasidek korunsimu, lekin emeliyette, sistemiliq bir munapiqliqning uli idi.
bu yolyoruqning heqiqiy mahiyiti uch turluk puxta pakit bilen pash bolidu:
birinchisi, 1960-yillarda pensilwaniyediki NUMEC atom texnika zawutidin 269 kilogiram qoyuldurulghan uranning (bir qanche atom bombisigha yetkudek miqdar) ghayib bolushi we uning israiliyediki dimona (Dimona) yadro merkizige yotkelgenlikige dair amerika merkiziy istixbarat idarisi (CIA) ning mexpiy doklatining 1968-yili prezident jonsongha sunulushi idi.[4] amerikaning tot prezidenti bu oghriliqtin xewerdar idi, lekin ularning hechqaysisi bu tekshurushni axirighiche dawamlashturalmidi.
ikkinchisi, 1967-yili firansiyening «Mirage V» kureshchi ayropilanining layihesini israiliyening jasusluq yoli bilen qolgha chushurup, uni «Nesher-Kfir» kureshchi ayropilanigha aylanduruwelishi. [5]
uchinchisi, 1980-yillarda amerikaning meblighi bilen ishlepchiqirilghan «Lavi» kureshchi ayropilan layihesi 1987-yili emeldin qaldurulghandin keyin, israiliyening bu layiheni xitaygha otkuzup berishi we xitayning «Chengdu J-10» kureshchi ayropilanining del mushu texnika geni ustige qurulghanliqi.[5]
bu uch weqening hechqaysisi kichik bir doletning ozini qoghdash ehtiyaji bolmastin, belki ittipaqdashlirining texnikisi we bayliqini shilip yeyish arqiliq, ozining zorawanliq ornini kucheytish istrategiyesining tipik misalliridur.
israiliye amerikadin eng yuqiri chekte paydiliniwatqan, yeni yuqirida tilgha elinghan herbiy yardemler, b d t xewpsizlik kengishidiki 40 tin artuq amerika wetosi we dunyada hechqandaq bir doletke berilmigen chetel herbiy meblegh fondi alahide hoquqi... qatarliqlardin bolushigha behirliniwatqan turuqluq, yene bir tereptin, soghuq munasiwetler urushi mezgilide jenubiy afriqa bilen yadro saheside mexpiy hemkarlashqan, iran-iraq urushida bolsa her ikki terepke qoral setip bergen, shundaqla latin amerikasidiki herbiy mustebitlerni qorallandurup, amerika merkizi istixbarat idarisi (CIA) kirelmigen rayonlarda «kolengge hoddiger» lik rolini oynighan idi.[6] xitay bilen bolghan bu nikah, bu xil kop tereplimilik suyiistemalning 21-esirdiki nusxisi idi. lekin bu ilgirikilerdinmu xeterlik idi.
xitay israiliyege nisbeten intayin alahide bir ehmiyetke ige bolup, bir tereptin amerikaning ITAR (xelqara qoral sodisi belgilimisi) cheklimilirige uchrimaydighan yoshurun bir bazar yaritip berse, yene bir tereptin washingtongha bolghan beqinishni azaytidighan tallash yoli hesablinatti. eng muhimi, amerikining israiliyege qoyidighan texnika cheklimilirini buzup tashlaydighan «istrategiyelik sughurta» bilen teminleytti. [7] bu sughurta 2023-yiligha kelgende israiliyening amerikagha qaratqan ochuq-ashkara bir «qutup tehditi» ge aylandi.
bu nikahning yene bir hessiyatliq teripi bar, beyjing bu nuqtini destek qilip ishlitishte sheytannimu heyran qaldurghudek derijide usta idi. israiliyening sabiq bash ministiri ehud olmert (Ehud Olmert) ning dadisi (Mordechai Olmert) mortichay olmert 1908-yili rosiye imperiyesining buguruslan shehiride tughulghan, 1919-yili ailisi bilen xitayning xarbin shehirige kelip panahlanghan idi. 14 yil boyiche xitayda xuddi bir xitay osmurdekla yetishken idi.[8] ehud olmertning oz tili bilen eytqanda: «dadam pelestinge kochup ketkendin keyinmu xitaydiki yurtini hergiz untup qalmidi. u 88 yeshida sekratta yatqanda, eng axirqi sozlirini xitayche qilghan idi.»[8]
bir israiliye siyasetchisining dadisi olum sekratida ibraniyche yaki yidishche emes, belki xitayche sozlewatatti. bu tepsilat, israiliye-xitay otturisidiki rishtining adettiki diplomatiyelik kelishimlerdin bekla yuqiri, xuddi gen tuzulushige putulgen bir kodqa oxshash ishlewatqanliqining eng mexpiy isharitidur.
xitay bu hessiy rishtini adettiki bir eslime supitide tashlap qoymidi, belki uni sistemiliq bir tesir korsitish qoraligha aylandurdi. xarbindiki yehudiy medeniyet mirasi merkizini alahide kongul bolup eslige kelturdi. uzaq sherq boyiche eng chong yehudiy qebristanliqi hesablinidighan bu merkez israiliye bash ministirliri ziyaret qilidighan diplomatiye munbirige aylanduruldi. bir «yehudiy dostluqi» muzeyi quruldi.[9] xitay bir tereptin xarbindiki yehudiy sinagoglirini julalandursa, yene bir tereptin sherqiy turkistandiki uyghur turklirining meschitlirini weyran qiliwatatti. qebristanliqlirini buldozerlar bilen tuzlewatatti we medeniyet yiltizini algorizimliq ochurguchler bilen yoqitiwatatti. oxshash bir dolet, bir milletning tarixigha pul tokup hormet bildurse, yene bir milletning tarixini ochuruwatatti. yehudiy chirkawlirigha berilgen ehmiyet, eslide qeshqerdiki meschit weyranchiliqini yoshuridighan diplomatiyelik bir boyaqtin ibaret idi.
beyjingning bu hes tuyghuni suyiistemal qilish ustiliqi, xitay istixbarat yolyoruqidiki «diyaspora qurulushi» dep atilidighan eng nazuk tengshek qorallirining biridur. eger bir doletning bash ministirining bowisi xitay tupriqida depne qilinghan bolsa we dadisi israiliyede olush aldida wesiyetni xitay tilida qiliwatqan bolsa, yeni bir ailining medeniyet kodlirigha xitay tili bu qeder singip ketken bolsa, xitay bilen qurulghan her bir diplomatiye quruq dolet munasiwitidin halqip, ang astida chungqur yiltiz tartqan bir hessiy rishtige aylinidu. netanyahuning 2017-yili beyjingda eytqan «jennettiki nikah» etirapining pisxikiliq asasi, del xarbin kochilirida, bir balining xitayche ogengen eshu 14 yilliq jeryanida selinghan idi. israiliyening siyasiy serxilliri bu suyiistemalning hem qorali, hem oz ixtiyarliqi bilen sherikige aylanghan idi.
2-bolum: «jennettiki nikah» etirapining emeliylishish yilnamisi
netanyahuning «jennette qilinghan nikah» degen oxshitishi adettiki bir diplomatik sipayilik sozi bolmighinidek, peqet 2017-yili beyjingda oylimighan yerdin eghizdin shundaqla chiqip ketken sozde ezip ketishmu emes idi. bu jumle, resmiy sadagha aylanghan 2017-yilidin bekla burun, on yilgha sozulghan sistemiliq beqinishning ang astidiki shifrisidur. siyaset ilmide siyasiy bayanlar her waqit mikrofon aldida sozlenmeydu. bezide qoyulghan imzalar, bezide inchike hesablanghan waqit tallashliri, bezide bolsa sirttin qoghdawatqan xojayingha qaratqan menilik qurqutush isharetliri bilenmu «tilgha elinmastin tekrarlinidu». 2017-yilidiki ashkare jakarlinishqa baridighan yolda, bu nikah 2013- we 2015-yilliridiki ikki halqiliq burulush nuqtisida, washington bilen tirkishishken her doqmushta oz emeliyiti arqiliq qayta-qayta ispatlanghan idi.
birinchi doqmush, 2013-yili may eyi bolup, bu qurulma xarakterige ige idi. shi jinping xitay dolet reislik orunduqigha texi yengila olturghan, orunduq texi anche issip ketmigen chagh idi. amerikining eng yeqin ittipaqdishi bolghan bir doletning bash ministiri amerika paytextige berishning ornigha, uning reqibining paytextige kelgen idi. netanyahuning del shu mezgilde bu «jennet nikahning» ning asasini tunji qetim oz qoli bilen beyjingning ustilige qoyghandiki waqit tallishi hergizmu tasadipiyliq emes idi. washington bilen beyjing otturisidiki riqabet tor jasusluqi eyibleshliri bilen eng keskinleshken, obama ozining «asiyagha qaytish» istrategiyesini elan qilghan peyt idi. israiliye oz sepini xupiyane belgilep bolghan bolup, 2017-yili ashkara jakarlanghan bu meshhur jumlining tunji pelsepewiy uruqliri mezkur ziyarette chechilghan idi. bu adettiki bir diplomatik korushush emes, belki beyjinggha sunulghan tunji emeliy beqinish bayani idi. kona xojayinni arqida qaldurup, yengi imperatorning aldida qilinghan tunji yoshurun beyet idi.
ikkinchi doqmush, 2015-yili apiril eyi bolup, bu beyetning maliyewiy we qanuniy tus elishi boldi. amerika hokumitining, xitay bashchiliqidiki asiya ul eslihe meblegh selish bankisigha (AIIB) eza bolmasliq heqqidiki biwasite we keskin agahlandurushlirigha pisent qilmastin, netanyahu oz qoli bilen bu bankining qurghuchi ezasi bolushqa iltimas sundi.[11] amerika we yaponiye xitayning bu pilanini ashkare ret qilghan turuqluq, oz xojayinidin shunche zor herbiy yardemlerni eliwatqan bir dolet, washingtonning istrategiyelik tallishini kozge ilmay, xitayning yer shari maliye qurulmisining qurghuchi sheriki bolushni tallighan idi. netanyahu, tel awiw bilen beyjing otturisidiki bu emeliy kelishimni ittipaqdashliq heq - hoquqini depsende qilish bedilige qoyghan mezkur imzasi arqiliq quruq bir diplomatik soz oyuniigha emes, puxta bir istrategiyelik sepdashliqqa aylandurghan idi.[12] ittipaqdashliq heq – hoquqida buning nami yoshurun beyet, istrategiyelik lughette bolsa, buning atilishi «emeliy qutup almasturush» tur.
uchinchi doqmush bolsa bu mexpiy kelishimning mikrofonda awazgha, sehnide ashkare bayangha aylanghan yilnamisining eng yuqiri pellisidur. 2017-yili 20-21-mart kunliri netanyahu 600 din artuq kishidin terkip tapqan chong heyet bilen beyjinggha chushti.[1] on yildin beri qilghan heriketliri, qoyghan imzaliri we washingtongha qaritip homiyishliri bilen mujessemleshken heqiqiy niyitini, axiri xitay xojayinlirining kozlirige tikilip turup ashkara eytqan idi: «xitay-israiliye munasiwiti, jennette qilinghan nikahtur.»
netanyahuning 2022-yili neshir qilinghan oz terjimihalidimu israiliyening xitay bilen bolghan munasiwitini, texnika sahesidiki ehtiyajlirini we meblegh sherikchilikini del mushu «jennette qilinghan nikah» (marriage made in heaven) oxshitishi bilen qandaq asasqa ige qilghanliqi, washington yeqin sherq siyasiti instituti teripidin alahide analiz qilinghan bolup, mezkur institut oz tehlilide, bu siyasetning otken on yil ichidiki iqtisadiy ekis-sadalirini we amerika-xitay otturisidiki nazuk tengpungluqta israiliyening tutqan pozitsiyesinimu chongqur tekshurup chiqqan idi.[33]
bu uch doqmushning matematikisi intayin eniq. 2013-yili niyet bayan qilindi, 2015-yili bu beqinish maliye qurulmisigha ige boldi. 2017-yili bolsa beyet resmiy mohurlendi. oxshash bir jumle, uch ayrim doqmushta bezide jimjit bir imza, bezide jarangliq bir nutuq supitide, her qetim burunqidinmu chongqur organ xarakterlik mejburiyetke aylandi. bir istrategiyelik eqil, tot yil ichide emeliy bir meshghulattin ashkare bir siyasiy nishan derijisige koturuldi.
3-bolum: beyjing terepning medhiyesi, nikahning yene bir teripi
«jennette qilinghan nikah» eger peqetla bir tereplimilik bir muhebbet bayanila bolghan bolsa idi, bu kitabning tezisliri peqet bir bash ministirning heddidin eship ketken sozlirinila pash qilish bilen cheklinip qalghan bolatti. wehalenki, nikah ikki terep teng imza qoyghan bir toxtamnamidur. beyjing terep, tel awiwdek yuqiri awazda bolmisimu, lekin ozige xas intayin angliq we sistemiliq bir shekilde, israiliye-yehudiy medeniyitige qaritilghan bir medhiye qurulmisini berpa qildi.
qiziqarliq yeri shuki, bu qurulmining tarixiy yiltizi, zamaniwiy xitayning qurghuchi atisighiche tutishidu. sun jungshen (Sun Yat-sen) 1920-yili 24-aprelda shangxey siyonistlar jemiyitining qurghuchisi nissim elias benyamin ezragha (Nissim Elias Benjamin Ezra) yazghan imzaliq xetide, siyonizmni «bugunki kundiki eng ulugh heriketlerning biri» dep teripligen we: «demokratiyening barliq ashiqliri, silerning bu shanliq we tarixiy dolitinglarni qaytidin qurup chiqish herikitinglarni putun qelbi bilen qollimay turalmaydu» dep qoshumche qilghan idi.[14] zamaniwiy xitay dolitining tunji waqitliq prezidenti, pelestinde bir yehudiy doliti qurush pilanini, texi israiliye qurulushtin 28 yil ilgirila ashkare muqeddeslikke koturgen idi.
zamaniwiy xitay diplomatiyesi bu asasni hergiz untup qalmidi, eksiche uni sistemiliq bir tesir korsitish qoraligha aylandurdi. xitay tashqi ishlar ministiri wang yi 2013-yili dekabirda qudusta mundaq jumlilerni ishletken idi: «ikkinchi dunya urushi jeryanida nurghun doletler ishikini yehudiylargha taqighanda, xitay xelqi nahayiti kop sandiki yehudiy panahlanghuchilargha quchaq ichep ularni panaهlandurdi... bu sinaqtin otken dostluq, heqiqiy dostluqtur.» [15]
medhiyening eng yuqiri pellisi 2018-yili oktebirde elan qilindi. xitay dolet reisining orunbasari, shundaqla shi jinpingning eng yeqin siyasiy sepdishi bolghan wang chishen tel awiw ziyati jeryanida israiliyening natsistlar teripidin qirghin qilinghan yehudiylarning xatirgahi«yad washem» (Yad Vashem) sariyini resmiy dolet ziyariti supitide ziyaret qilip, 6 milyon yehudiyning rohigha hormet bildurup sukutte turdi.[16] wang chishen bu ziyarettin bir qanche ay burun sherqiy turkistandiki milyonlighan uyghur turkini yighiwelish lagerigha qamash qararini maqullighan xitay kommunistik partiyisi siyasiy biyurosi daimiy komitetining yolyoruqlirigha imza qoyghan kishilerdin biri idi. bir adem «yad washem» da bir tereptin 6 milyon yehudiyni hormet bilen xatirlise, yene bir tereptin qeshqerde 1.5 milyondin artuq uyghur turkining lagerlargha qamilish buyruqigha imza qoyghan idi. bir terepte yehudiy sinagoglirini zinnetlesh bilen yene bir terepte shirqiy turkistanda meschit cheqishliri otturisidiki bu qorqunchluq ziddiyet, del mushu wang chishenning emeliy epti-besheriside birliship gewdilengen idi.
bu medhiye qurulmisining eng nazuk xishini bolsa shi jinping oz qoli bilen qoydi. 2019-yili 15-mayda otkuzulgen «asiya medeniyetliri sohbiti yighini» ning echilish nutqida, dunya medeniyetlirining kilassik nadir eserlirini sanash jeryanida mundaq bir tallashni elip bardi: «sheirlar kitabi (shijing) we kongzining telimatliri (lunyu)ning arqisigha yehudiylarning talmud (Talmud)ni, andin ming bir keche chochekliri, rigweda we genji hekayilirini qoyghan idi» [17] shi jinping asiya qitesining medeniyet korgezme supisigha birer islamiy eserni qoyushning ornigha, bir yehudiy diniy kitabini (talmudni) qoyush arqiliq, ozining qaysi medeniyetni qitedash, qerindash dep bilidighanliqini astirttin jakarlighan idi. untimayliki, xitay siyasitide hechqandaq nerse tasadipiy bolmaydu.
xitayning bu medhiye taktikisining emeliy meqsiti «Times of Israel» gezitining 2022-yilliq tekshurush doklatida qanuniy jehettin toluq pash qilindi: «xitayning gherb bilen bolghan munasiwiti keskinleshkenseri, dolet taratquliri we diplomatliri yehudiylarning natsisstlar teripidin qirghin qilinish (xolokost) bayanlirini barghanseri kop ishlitidighan boldi... xitay diplomatliri oxshash waqitta yawropa doletliridin sherqiy turkistandiki musulman uyghurlargha qaritilghan muamililer sewebidin kelgen jazalargha jawab qayturushtimu del mushu xolokost tarixini suyiistemal qildi.» [18] xitayning sun jungshendin shi jinpingghiche sozulghan bir esirlik medhiye zenjiri, eslide sherqiy turkistandiki irqiy qirghinchiliqni yoshurush uchun qurup chiqilghan diplomatik bir perde rolini oynap kelmekte.
shundaq qilip nikahning ikki teripi toluqlandi. koyoghul israiliye «biz silerning eng konguldikidek kichik sherikinglarmiz» degen bolsa, kelin xitay «bu ikki qedimiy medeniyetning teqdirdashliqidur» deyishni bashlidi. ikki terep tengla oz tallashlirini oz aghzi we oz imzaliri bilen muqumlashturup bolghan idi.
4-bolum: aqsaraygha «undaqta men xitaygha barimen» dep qilinghan tehdit
2023-yilining yaz pesli, «jennettiki nikah» etirapining bir diplomatik qorqutush qoraligha aylanghan burulush nuqtisidur. netanyahu 2022-yili dekabirda qaytidin bash ministirliq orunduqigha olturghandin keyin, toluq yette ayghiche aqsaraydin hechqandaq resmiy teklip alalmidi. baydin hokumiti israiliyening ichki siyasitidiki edliye islahati krizisini bahane qilip, saylam bilen kelgen bir bash ministirni goya «yaxturulmaydighan adem» dep jakarlighan idi. [19] lekin, bu chetke qeqishning arqa korunushide washingtonning israiliye ustidiki nazaritini kucheytish we xitay bilen qurulghan mexpiy texnika liniyesini kesip tashlash tirishchanliqi bar idi.
netanyahuning bu sirttin qorshawgha elinishqa qayturghan jawabi, ittipaqdashliq tarixigha yezilidighan bir «qutup almashturush qorqutushigha» aylandi. 2023-yili iyunda washingtongha «mening bashqa geo- siyasiy tallashlirimmu bar» degen signalni eng keskin teleppuzda yetkuzush uchun netanyahu beyjing ziyaritini elan qildi.[20] bu heriket adettiki bir diplomatik qorqutush emes, belki amerikining eng istrategiyelik istixbarat sherikining barliq mexpiyetlikini beyjingning ustilige bir «soda sommisi» supitide qoyushqa urunushi idi.[21] bir bash ministir oz xojayinining ozini qobul qilmighanliqini, xojayinining eng chong reqibining qoynigha yugurush arqiliq jazalawatatti. xelqara munasiwetler edebiyatida bu qilmishning atilishi ittipaqdashliq emes, belki «istrategiyelik parazitliq» tur.
shi jinping bu eghir ishench krizisini derhal bir pursetke aylandurdi. baydin netanyahuni yetim qaldurghan shu kunlerde beyjing terep tezlikte resmiy dolet ziyariti teklipnamisi ewetip, bu jiddiychilikni amerika bilen israiliye otturisigha qadalghan diplomatik bir xenjerge aylandurdi.[22]
netanyahuning mezkur qorqutishining eng weyran qilghuch tesiri amerika bilen israiliye otturisidiki «istixbarat mexpiyetliki» sepilini tewretkenliki idi. israiliye herbiy istixbarat idarisi (IDF) ning sabiq bashliqi amos yadlinning bu heqte bergen qattiq guwahliqi bu weyranchiliqning jinayet ispatidur: «eger bash ministirning yeqin etrapidikilerdin biri xuddi bin salmangha oxshash ish tutushni aqilaniliq, xitaygha berip baydinning ghezipini kelturushni we israiliyening bashqa bir istrategiyelik tallishi barliqini korsitip qoyushni eqilliq ish qilghanliq dep oylawatqan bolsa, eghir xatalashqan bolidu.» yadlin sozining axirida yene israiliyening heqiqiy ornini mundaq ashkarilighan idi: «seudi erebistanning israiliyege oxshimaydighan teripi, ular amerikidin yiligha milyardlighan dollarliq herbiy yardem almaydu, b d t xewpsizlik kengishide amerikining weto hoquqigha beqinip qalghan yeri yoq, amerikining maliye kapalitigimu muhtaj emes.»[23]
bu jumlining bir israiliyelik emeldarning oz aghzidin tokulushining jinayet delosidiki qimmiti shuki: sabiq israiliye herbiy istixbarat bashliqining sozi boyiche israiliyening xitay kozirini oynaydighan hechqandaq ustunliki yoq, chunki israiliye musteqil bir dolet emes, belki qoghdash astidiki bir beqindidur. yadlinning bu guwahliqini mossadning sabiq muawin bashliqi ram ben barak we israiliye herbiy istixbarat bolumining sabiq bashliqi tamir haymanmu toluq testiqlighan idi.[23]
5-bolum: 2017-yildiki sherikchilikning 2025-yilida teximu chungqur sanaetlishishi
2017-yili martta beyjingda imzalanghan «ijadiyetke yuzlengen etrapliq sherikchilik» (Innovative Comprehensive Partnership) kelishimi, 46 yilliq sistemiliq suyiistemal jeryanining organ xarakterlik ispati boldi. bu kelishim texnika yotkeshni adettiki bir sodidin halqitip, resmiy bir apparat mexanizmigha baghlidi.[24] burun astirittin mangidighan texnika eqimi emdilikte toxtawsiz, teshkillik aqidighan chong bir deryagha aylanghan idi.
bu deryaning emeliy ambiri xitayning ikki shehirige resmiy quruldi. changju texnika ijadiyet baghchisida 300 din artuq israiliye shirkiti, shangxey texnika ijadiyet merkizide 200 din artuq birliship qurghan karxana we 800 din artuq xitayda tizimlatqan eqliy muluk hoquqi... bular xitayning sahibxaniliqida teshkillengen bir sanaet birlishishi idi.[25] bularning «puqralar hemkarliqi» degen chirayliq niqap astida ishleydighan esli meshghulat mexanizmi mundaq idi:
israiliyening tor istixbarat qismi bolghan yunit 8200 ning oqush putturgen oqughuchiliri qurghan yengi shirketler (start-up) arqiliq ishlep chiqirilghan suniy eqil modelliri, xitayning 1.4 milyard nopusluq cheksiz digital uchur ambirida xuddi «laboratoriye muhitidek» mukemmelleshturuldi. gherb demokratik doletliri exlaqiy pirinsiplar bilen cheklep qoyghan bezi suniy eqil tereqqiyati, xitayning (demokratik exlaqiy cheklimilerdin xaliy), cheksiz nazaret-kozitish uchurliri bilen piship yetilip, beyjingning kelgusi yer shari xarakterlik tor hokumdarliqini eng asasliq yeqilghu bilen teminlewatatti.
2017-yilidin 2025-yilighiche sozulghan sekkiz yilning heqiqiy jinayet hojjiti teximu chong bir realliqta yatatti: bu sherikchilik kelishimi ijra qilinishqa bashlighan kundin tartip, texnika eqimi hergiz toxtap qalmidi, toxtitip qilishmu hetta waqtinche tonglitishmu mumkin bolmidi. 2023-yili oktebirdin keyin xitayning israiliyege qaratqan ashkare tenqidlirige, hetta 2025-yili sentebirde netanyahuning «xitay israiliyege qarshi bir paaliyet elip beriwatidu» degen diplomatik bayanatlirighimu qarimastin, mezkur texnika baghchiliridiki shirketler uzluksiz chongaydi, eqliy muluk tizimlashliri kopeydi, yengi birliship qurulghan karxanilargha imza qoyush toxtap qalmidi.[26] bu toxtawsiz zenjir 2025-yiligha kelgende emeliy imzalar bilen teximu mustehkemlendi. 2025-yili fewralda xitay tashqi ishlar ministiri wang yi israiliyelik mensepdishigha ewetken resmiy uchurida «xitay-israiliye ijadiyetke yuzlengen etrapliq sherikchilikni ilgiri surush iradisini ochuq-ashkara jezmleshturdi» dedi. bu bayan 2017-yildiki sherikchilik hojjitining sekkiz yilliq uzulmes zenjirining eng yengi tamghisi bolghan idi. [27]
imzalar peqet quruq soz bilenla cheklinip qalmidi. 2025-yili mayda tel awiwda otkuzulgen hayatliq ilmi turlirini maslashturush paaliyitide, yengi israiliye texnika turliri changju texnika baghchisigha kirish kelishimlirige imza qoydi. shu yili bu baghcha qorusida xitay-israiliye texnika ijadiyet instituti (Guang-Israel Tech Innovation Institute) onlighan yengi karxana we hemkarliqlar bilen resmiy echildi.[28][29] 2025-yili 20-awghustta bolsa xitayning tel awiwda turushluq bash elchisi shyaw junjeng israiliyening eng chong maliye geziti «Calcalist» ning birinchi betide imzaliq maqale elan qilip, «israiliyening tetqiqat-ijadiyiti (AR-GE) + xitayning ishlepchiqirishi + yer shari baziri» modelining «kuchluk yoshurun kuchini saqlap qalghanliqini» jakarlidi.[30]
bu uzulmes munasiwet hergizmu tasadipiyliq emes, belki del eksiche siyasiy shamallar qaysi terepke chiqsa chiqsun, diplomatik sozler qanchilik keskinleshse keskinleshsun, amerikining besimi qanchilik kucheyse kucheysun, hetta israiliye bash ministiri xitayni ashkara tenqid qilghan chaghdimu yenila put tirep turalaydighan bir texnikiliq bir gewdilishishning nex ispatidur.
2025-yili xitayning tel awiwda turushluq bash elchisi shyaw junjengning «israiliyening tetqiqat-ijadiyiti + xitayning ishlepchiqirishi» formulasini biwasite israiliyening eng chong maliye gezitide ashkara elan qilishi[30], bu uzulmes zenjirning emdi yoshurunushqimu ehtiyaji qalmighanliqining etirapi idi. texnika yotkesh turubba sistemisi emdilikte mexpiliktin halqip, sharqirap aqidighan chong deryagha aylanghan idi. siyasetchiler sehnide ghezze krizisini talash-tartish qiliwatqanda, texnika yotkesh turubba sistemisining chishliq chaqliri astirttin jimjit aylinip, gherbning istrategiyelik yilikini sherqqe toshushni dawamlashturuwatatti.
6-bolum: nikahning istrategiyelik hesabi
bu yerde sorilishi kerek bolghan soal, yuzeki sodining istatistikiliq sanliq melumatidinmu chongqurdur: israiliye-xitay munasiwiti rastinla bir terep yene bir terepni «aldighan» tengpungsizliqmu, yaki angliq bir rol bolushushke asaslanghan istrategiyelik sherikchilikmu?
sanliq melumatlar tunji qarashta ademni aldaydighan bir menzirini sizip beridu. 2017-yilidin keyin, amerika besimining kuchiyishi bilen xitayning israiliyege qaratqan biwasite meblegh selishi korunerlik towenlidi, lekin ikki tereplik soda sommisi eksiche dawamliq ashti.[31] meblegh azaydi, lekin birgewdilishish chongqurliship teximu mustehkemlendi.
israiliye bu soda tengpungsizliqigha we amerikining shunche besimlirigha qarimay, xitaygha ishikni ochuq qoyushta ching turuwatqan, hetta barghanseri teximu keng echiwatqan bolsa, buning sewebi «aldinip qelish» emes, belki angliq bir istrategiyelik tallashtur. bu tallash ikki qatlamliq bir logikigha tayinidu.
birinchi qatlam, israiliyening istrategiyelik musteqilliq nishanining mejburiy netijisidur. «hergizmu birla chong kuchke baghlanmasliq» pirinsipi, amerikigha bolghan bir qutupliq beqinishni azaytish uchun toxtawsiz bashqa qutublarni izdeshni telep qilidu. xitay yalghuz amerikigha korsitishke bolidighan eng kuchluk «tallash» we bir qorqutush qorali bolush supiti bilenmu bibaha bir destektur.
eng halqiliq ikkinchi qatlam, bu kitabning asasliq tezislirigha biwasite tutishidu. israiliyening xitaygha otkuzup bergen texnikiliri (yeni Lavi kureshchi ayropilanidin J-10 liniyesigiche, Phalcon radar kodidin yunit 8200 ning kozitish algorizimlirighiche) gherbning herbiy we digital bixeterlik qurulmisini ichidin yimirip tashlaydighan xarakterge ige.
dunyadiki eng ilghar istixbarat apparatliridin birige ige bir doletni, «qaysi texnikining qandaq netije beridighanliqini bilmeyghan bolushi mumkin» degen qarashning esla etibargha alghuchiliki yoqtur. israiliye xitaygha texnika yotkewatqanda, amerikining yer shari xarakterlik hokumranliq textining yimirilishige angliq turde tohpe qoshti. bu adettiki bir «ittipaqdashning xiyaniti» emes. bu amerika tinchliqi (Pax Americana) din keyin qurulidighan yengi yer shari tertipide, yeni kitabimizda «digital baal» (Digital Baal) dep atalghan algorizimliq hokumdarliq sistemisida, israiliyening ozi uchun mengguluk bir rol kapalitige erishish operatsiyesidur. xitay bu yengi tertipning sanaet matori, london merkezlik yer shari xarakterlik siyonist maliye geganitliri meblegh qurulmisi, israiliye bolsa bu sistemining texnikiliq mengisi supitide orun almaqta.
bu jinayi hesabning ikki tuwrukini yanmu-yan qoyghinimizda, nikahning heqiqiy netijisi koz aldimizda namayan bolidu:
birinchi tuwruk, israiliyening amerikidin alghanliridur: 310 milyard dollardin ashidighan omumiy yardem, b d t xewpsizlik kengishidiki 40 tin artuq amerika wetosi, sekkiz ewlad amerika prezidentining qetiy qollishi we dunyada hechqandaq bir doletke berilmigen «chetel herbiy meblegh fondi» alahide hoquqidur. [32]
ikkinchi tuwruk bolsa, israiliyening oxshash mezgilde xitaygha bergenliridur: 1979-yili bashlanghan texnika yotkesh zenjiri[5], 2015-yilidiki AIIB (asiya ul eslihe meblegh selish bankisi) imzasi[11], 2017-yilidiki «ijadiyetke yuzlengen etrapliq sherikchilik» kelishimi we 2023-yili ozlukidin xojayinining ishiki yette ay taqalghanda, beyjingning ishiki echilishi bilen qilinghan diplomatik qorqutush.[19]
bu ikki tuwrukning otturisidiki musape, yeni alghanliri bilen bergenliri otturisidiki qorqunchluq perq, hechqandaq bahane-sewebke orun qaldurmaydu. dostoyewiskiyning: «insan degen nankor bolidu! u hemme nersini asanla untup ketkendek, ozige qilinghan yaxshiliqlarnimu tezla untuydu, hetta bezide bu yaxshiliqlarni ozige bir yuk hesablaydu» degen bu bolumning eng beshida eskertken jumlisi, pakitlarning arisida ozlukidin qayta julalanmaqta.
bu nikahning axirqi resmiy taloni (bedili), ne amerika baj toliguchilirining yanchuqidin chiqqan milyardlighan dollarliq yardemler bilen, ne israiliye jamaetchilikining umidsizliki bilen otelmeydu. u bedel qeshqerdiki yighiwelish lagerida kimliki we etiqadi ayaq asti qiliniwatqan milyonlighan musulmanning hayati bilen otelmekte. netanyahuning «jennettiki nikah» ining mehir heqqi kelishimi, mezlom bir xelqning qeni bilen yezilmaqta. xitay bu nikahning sanaet jelladi, israiliye bolsa uning texnikiliq yumshaq detalchisi supitide orun almaqta.
bu nikahtin barliqqa kelgen qorallar, uni mumkin qilghan xiyanet zenjiri we buni hech kishining toxtitialmighanliqining qarangghu hekayisi, keyinki baplirimizning asasliq temisidur.
keler jume kuni «turkistan waqti» tor gezitide kitabimining 2 - babi bilen yuz korushkiche aman bolghaysiler!.....
- Dosya Kaynakçası
[1] "Israel and China a 'Marriage Made in Heaven,' Says Netanyahu" — The Diplomat, 25 Mart 2017. Netanyahu'nun 20-21 Mart 2017 Pekin ziyareti ve "cennette kıyılmış nikâh" beyanı. https://thediplomat.com/2017/03/israel-and-china-a-marriage-made-in-heaven-says-netanyahu/
[2] "Between Beijing and Washington: Israel’s Technology Transfers to China" — Journal of East Asian Studies 13:3 (2013). 1992 öncesi gizli ilişkilerin akademik analizi. https://doi.org/10.1017/S1598240800008328
[3] Yossi Alpher, Periphery: Israel's Search for Middle East Allies (Rowman & Littlefield, 2015). Ben-Gurion'un 1958 Periferi Doktrini'nin kanonik incelemesi. ISBN: 978-1-4422-3101-6. https://books.google.com/books/about/Periphery.html?id=nzHqngEACAAJ
[4] "The NUMEC Affair" — National Security Archive, George Washington University, Kasım 2016. CIA'nın 1968'de Başkan Johnson'a sunduğu NUMEC istihbaratı, 269 kg uranyum kaybı. https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/nuclear-vault/2016-11-02/numec-affair
https://nsarchive.gwu.edu/document/22145-10-memorandum-sac-wfo-director-fbi
[5] "Did Israel 'Transfer' Military Technology to Help China Build the J-10 Fighter?" — The National Interest, Kasım 2024. Lavi-J-10 transferi ve Mirage V-Nesher-Kfir hattı. Ayrıca: John W. Golan, Lavi: The United States, Israel and a Controversial Fighter Jet (University of Nebraska Press, 2016). https://nationalinterest.org/blog/buzz/did-israel-transfer-military-technology-help-china-build-j-10-fighter-85491
[6] "Great Power Rivalry and Israeli Selective Neutrality: 'Walking Between the Drops'" — E-International Relations, Temmuz 2024. İsrail'in "non-identification" politikası ve Soğuk Savaş'ta çok cepheli silah ticareti. https://www.e-ir.info/2024/07/11/great-power-rivalry-and-israeli-selective-neutrality-walking-between-the-drops/
[7] "Israeli Foreign Policy Strategy towards the Great Powers" — ResearchGate, Ekim 2025. Yom Kippur travmasının İsrail güvenlik elitine etkisi. https://www.researchgate.net/publication/389763826
[8] "'Not Just Another Country': The Olmert Family Sojourn Through China" — Jewish Culture and History, Vol.11, 2009. Mordechai Olmert'in 1908 doğumu, 1919 Harbin'e göç, Mandarin'le geçen 14 yıl, "son sözlerini Mandarin Çincesi ile söyledi" ifadesi. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/1462169X.2009.10512128
[9] "The Long View from China: Harbin Jews and Israeli Diplomacy" — Moment Magazine. Harbin Yahudi mirası, Uzak Doğu'nun en büyük Yahudi Mezarlığı, sinagog restorasyonları. https://momentmag.com/the-long-view-from-china/
https://www.jewsofchina.org/JOC/userdata/SendFile.asp?DBID=1&LNGID=1&GID=77
[10] "Netanyahu Says Israel-China Cooperation 'Marriage Made in Heaven'" — Times of Israel, Mayıs 2013. "Cennet nikâhı" ifadesinin ilk kullanımı. https://www.timesofisrael.com/netanyahu-says-israel-china-cooperation-marriage-made-in-heaven/
https://il.china-embassy.gov.cn/eng//sgxw/201305/t20130510_1873481.htm
[11] "Israel Joins China-Based Fund Boycotted by US" — Times of Israel, Nisan 2015. Netanyahu'nun AIIB kurucu üyelik imzası. https://www.timesofisrael.com/israel-joins-china-based-asian-investment-bank/
[12] "Netanyahu: Israel-China Trade Ties Are a Marriage Made in Heaven" — Jerusalem Post, 2015. AIIB döneminde nikâh vurgusunun tekrarı. https://www.jpost.com/Israel-News/Netanyahu-Israel-China-trade-ties-are-a-marriage-made-in-heaven-395055
[13] "Israel's Defence Exports Pivot to Asia" — Observer Research Foundation, Aralık 2025. 2024 rekor 14,8 milyar dolar savunma ihracatı, Hindistan, Brezilya, Latin Amerika kanalları. https://www.orfonline.org/expert-speak/israel-s-defence-exports-pivot-to-asia
[14] "Pro-Zionist Letter by 'Father of Modern China' Sun Yat-Sen Resurfaces in Israel" — JNS / National Library of Israel, 10 Şubat 2021. Sun Yat-sen'in 24 Nisan 1920 tarihli Nissim Ezra'ya yazdığı imzalı mektup, mektup 1938'den beri İsrail Milli Kütüphanesi Schwadron Koleksiyonu'nda. https://blog.nli.org.il/en/sun-yat-sen/
[15] "Wang Yi on His Visit to Israel" — Çin Halk Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı resmi sitesi, 19 Aralık 2013. https://www.fmprc.gov.cn/eng/
https://tl.china-embassy.gov.cn/eng/xwdt/201312/t20131224_1139129.htm
[16] "Co-hosting Trade Conference With Netanyahu, China's VP Hails Israeli Technology" — The Times of Israel, 25 Ekim 2018. Wang Qishan'ın Yad Vashem ziyareti ve dördüncü JCIC toplantısı. https://www.timesofisrael.com/co-hosting-trade-conference-with-netanyahu-chinas-vp-hails-israeli-technology/
[17] Xi Jinping, "Deepening Exchanges and Mutual Learning Among Civilizations for an Asian Community with a Shared Future" — Asya Medeniyetleri Diyalog Konferansı açılış konuşması, Pekin, 15 Mayıs 2019. Talmud'un kanonik metinler arasına dahil edilmesi. https://www.fmprc.gov.cn/eng/xw/zyjh/202405/t20240530_11341293.html
[18] "Chinese Media Keeps Referencing the Holocaust — Here's Why" — The Times of Israel / JTA, Nisan 2022. Çin devlet medyasının Holokost retoriğini Doğu Türkistan'daki baskıları yatıştırma aracı olarak kullanması. https://www.timesofisrael.com/chinese-media-keeps-referencing-the-holocaust-heres-why/
[19] "Biden's Belated Invite: Netanyahu and the Washington Cold War" — Al Jazeera, Temmuz 2023. Biden'ın yedi aylık davet boykotu. https://www.aljazeera.com/news/2023/7/18/biden-makes-belated-invite-for-israeli-pm-netanyahu-to-visit-us
[20] "Netanyahu Set to Visit China Next Month in Trip Seen Likely to Annoy Biden" — Times of Israel, Haziran 2023. Pekin ziyareti ilanı. https://www.timesofisrael.com/netanyahu-set-to-visit-china-next-month-in-trip-seen-likely-to-annoy-biden
[21] "Snubbed by Biden, Netanyahu Uses China Card" — Al-Monitor, Haziran 2023. "Pekin kartı" eksen şantajı analizi. https://www.al-monitor.com/originals/2023/06/snubbed-biden-israels-netanyahu-will-visit-china-it-expands-influence
[22] "With Israeli-US Ties Troubled, China Says Xi Looking Forward to Netanyahu Visit" — Times of Israel, 2023. Xi'nin gerginliği fırsata çeviren daveti. https://www.timesofisrael.com/with-israeli-us-ties-troubled-china-says-xi-looking-forward-to-netanyahu-visit
[23] "'A Strategic Mistake': Security Chiefs Slam China Visit" — Times of Israel, Haziran 2023. Yadlin, Ben Barak ve Hayman'ın eleştirileri. https://www.timesofisrael.com/strategic-mistake-netanyahu-panned-for-planning-china-visit-as-signal-to-biden
[24] "Israel-China Relations: Innovative Comprehensive Partnership" — INSS, 2019. 2017 Partnership ve JCIC mekanizması. https://www.inss.org.il/publication/israel-china-relations-innovative-comprehensive-partnership/
[25] "Ambassador Xiao's Article on Technological Innovation Cooperation" — Çin Büyükelçiliği / Jerusalem Post, 7 Nisan 2025. Changzhou ve Şanghay parklarındaki şirket-girişim-fikri mülkiyet rakamları. https://il.china-embassy.gov.cn/eng/sgxw/202504/t20250409_11590914.htm
[26] "Netanyahu admits Israel economically isolated, says will need to become 'super-Sparta'" — Times of Israel, 15 Eylül 2025. Netanyahu'nun "Çin İsrail karşıtı kampanya yürütüyor" beyanı, teknoloji akışının bu beyana rağmen sürdüğü. https://www.timesofisrael.com/netanyahu-admits-israel-is-economically-isolated-will-need-to-become-self-reliant/
[27] "China signals willingness to boost Israel ties despite strains from Gaza conflict" — South China Morning Post, 16 Şubat 2025. Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi'nin İsrailli mevkidaşına "Çin-İsrail yenilikçi kapsamlı ortaklığını ilerletme" beyanı; 2017 Partnership'in resmi teyidi. https://www.yahoo.com/news/china-signals-willingness-boost-israel-093000173.html
[28] "China-Israel Economic Cooperation: Still Important for Both Sides?" — NUS Middle East Institute, Eylül 2025. Mayıs 2025 Tel Aviv yaşam bilimleri eşleştirme etkinliği: enerji yönetim sistemleri ve karbonat teknolojileri dahil altı İsrail projesinin Changzhou Parkı'na giriş anlaşmaları. https://mei.nus.edu.sg/publication/china-israel-economic-cooperation-still-important-for-both-sides/
[29] "Guang-Israel Tech Changzhou Innovation Institute 2025 Açılış Töreni" — China-Israel Changzhou Innovation Park resmi açıklaması, 2025. On tohum proje, beş erken aşama girişim, üç sanayi-akademi-araştırma işbirliği anlaşmasının eş zamanlı imzalanması. Ayrıca: NUS Middle East Institute analizi, Eylül 2025. https://www.gtiit.edu.cn/en/viewNews_4931.aspx
[30] Xiao Junzheng, "China's growth can usher in a new era for China-Israel cooperation" — Calcalist (İsrail), 20 Ağustos 2025. Çin'in Tel Aviv Büyükelçisi'nin imzalı makalesi; "İsrail AR-GE + Çin üretimi + küresel pazarlar" modelinin yapay zekâ, biyoteknoloji, sağlık ve temiz enerji alanlarında devamı. https://www.calcalistech.com/ctechnews/article/rj00fjgmklx
[31] "Trends in Israel–China Trade in 2024" — INSS, Mayıs 2025. 2017 sonrası doğrudan yatırımın düşüşü, ticaret hacminin artışı: sermayenin azalması, entegrasyonun derinleşmesi. https://www.inss.org.il/publication/israel-china-2024/
[32] "U.S. Aid to Israel in Four Charts" — Council on Foreign Relations, Ekim 2025. ABD'nin 1948-2025 İsrail'e enflasyon ayarlı 310+ milyar dolar yardımı, FMF özel ayrıcalığı. Ayrıca: "U.S. Foreign Aid to Israel" — Congressional Research Service, Ağustos 2024: 2019-2028 MOU 3,8 milyar dolar/yıl. https://www.cfr.org/articles/us-aid-israel-four-charts
[33] The Washington Institute - What Is the New Israeli Government's China Policy? https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/what-new-israeli-governments-china-policy
