aptori: wusala abbasowa (Vusala Abbasova)

turkistan waqti terjimisi

birleshken doletler teshkilati (b d t) kishilik hoquq aliy komissarliqi, mezkur rayon xelqaraning jiddiy kozitishi astida turuwatqan bolsimu, xitayning sherqiy turkistandiki uyghur xelqige qaratqan we ozliri «intayin eghir» dep bahalighan kishilik hoquq dexli-teruzliridin qattiq endishe qiliwatqanliqini yene bir qetim tekitlidi.

mehkime bayanatchisi liz trostel (Liz Throssell) bir qetimliq ziyarette qilghan sozide, organning sherqiy turkistandiki weziyet ozgirishlirini izchil kozitiwatqanliqini hemde insaniyetke qarshi jinayet shekillendurushi mumkin bolghan keng kolemlik dexli-teruzlar xatirilengen 2022-yilliq bahalash doklatidiki xulasilerni qetiy yaqilaydighanliqini bildurdi. u, b d t ning mezkur rayongha qilghan eng axirqi resmiy ziyaritining 2022-yili elip berilghanliqini eskertip, rayongha kirishning cheklimige uchrishi hemde teshkilat bilen alaqe qilghan shexslerning och elishqa uchrash xewpi qatarliq mesililerdiki endishilerning yenila dawamlishiwatqanliqigha diqqet tartti.

trostel sozide, gerche kopligen qanun we siyasetler mesile bar dep bekitilgen bolsimu yenila kuchke ige ikenlikini, shundaqla sewebsiz tutup turush we keng kolemlik qamashqa alaqidar melumatlarning dawamliq otturigha chiqiwatqanliqini tilgha aldi. u yene, nurghunlighan aililerning tutup turuluwatqan uruq-tughqanlirining teqdiri we nede ikenliki heqqide yenila hechqandaq uchurgha erishelmeywatqanliqini sozlirige ilawe qildi.

trostelning eytishiche, sherqiy turkistangha qilinghan eng axirqi resmiy ziyaretni 2022-yili b d t ning eyni waqittiki kishilik hoquq aliy komissari mishel bachelet (Michelle Bachelet) elip barghan idi.

u, b d t kishilik hoquq aliy komissarliqining tutqundiki ayrim shexslerning delosini xitay dairiliri bilen dawamliq sozlishiwatqanliqini, xalighanche tutup turulghanlarning qoyup berilishini telep qiliwatqanliqini we iz-dereksiz yoqap ketkenlerning ehwaligha aydingliq kirguzush uchun tirishiwatqanliqini bayan qildi. shuning bilen birge, mehkime ozining 2022-yilidiki doklatida otturigha qoyghan tewsiyelerning hemde b d t ning bashqa kishilik hoquq mexanizmliri teripidin chiqirilghan qararlarning emeliylishishini telep qilmaqta.

trostel, qurban bolghanlar uchun jawabkarliqni surushturush tuzumini kapaletke ige qilish, unumluk toluqlash chariliri bilen teminlesh we adaletni ishqa ashurushning muhimliqini alahide tekitlidi.

b d t ning mezkur mesilidiki izchil pozitsiyesi del xelqara jemiyetning endishisi kuchiyiwatqan hemde xitayning mezkur rayondiki uyghurlar, shundaqla bashqa az sanliq milletlerge tutuwatqan muamilisi sewebidin beyjinggha qiliniwatqan besim eshiwatqan bir peytke toghra keldi.

uyghurlar asasliqi xitayning gherbiy shimaligha jaylashqan sherqiy turkistan rayonida yashaydighan, turkiy tillar sistemisida sozlishidighan musulman millettur. nopusi texminen 12 milyon etrapida dep molcherlinidighan uyghurlar, ottura asiya bilen zich baghlanghan ozige xas medeniyet, til we diniy kimlikini saqlap kelmekte.

yeqinqi yillarda sherqiy turkistan keng kolemlik tutup turush, mejburiy assimilyatsiye qilish, medeniyet qirghinchiliqi we omumyuzluk kishilik hoquq dexli-teruzlirigha ait eyibleshler bilen xelqaraning diqqitini qattiq qozghidi. b d t we bir qanche kishilik hoquq teshkilatliri sewebsiz tutup turush we sistemiliq zulumgha ait pakitlarni otturigha qoyghan bolup, bezi bahalashlarda weziyetning insaniyetke qarshi jinayet derijisige yetken bolushi mumkinliki tilgha elindi.

xitay hokumiti bolsa bu eyibleshlerni ret qilip, oz siyasetlirining terrorluqqa qarshi turush, esebiylikni yoqitish we ijtimaiy muqimliqni saqlashni meqset qilidighanliqini dewa qilmaqta.

arslan hidayet awstraliyede tughulghan, yiltizi sherqiy turkistangha tutishidighan bir uyghur paaliyetchisidur. u atalghu mesiliside intayin keskin meydanda turup: «shinjang degen soz ‹yengi chegra› degen menide bolup, xitay mustebit rejimi teripidin tengilghan mustemlikichilik namidur» deydu. u yene, uyghurlarning tarixiy nam bolghan «sherqiy turkistan»ni ishlitishni ewzel koridighanliqini alahide tilgha aldi.

u yene, 1933-yili qeshqerde qurulghan sherqiy turkistan islam jumhuriyitige we 1944-yili ghuljida qurulghan sherqiy turkistan jumhuriyitige isharet qilip, bu ikki doletning keyinche aghdurulup xitay kontrolluqi astidiki nowettiki «shinjang»ning terkibige qoshuwetilgenlikini eskertti. nurghunlighan uyghur paaliyetchiliri ozlirining tarixiy igilik hoquqigha bolghan etiqadini ipadilesh uchun, bu rayonni «xitay ishghaliyiti astidiki sherqiy turkistan» dep ataydu. hidayet shundaqla xitayning irqiy qirghinchiliq siyasetliri we reqemlik mustebitlikni ijra qiliwatqanliqini ilgiri surup: «bu rejim uyghur xelqini tamamen yoqitishqa urunmaqta», dedi.

hidayet ozining awstraliyening sidney shehiride tughulup chong bolghanliqini eytti. uning ata-anisi 1980-yillarning beshida sherqiy turkistandin kochup chiqqan bolup, u baliliq dewrining bir qismini ailisi bilen bille wetenge qaytip tughqan yoqlash arqiliq otkuzgen.

uning paaliyetchilik sepiri 2018-yili tunji ayalining dadisi — uyghur jemiyitining «jim kerriy» (Jim Carrey)si dep teswirlinidighan meshhur uyghur komediye artisi lagergha elip ketilgendin keyin putunley shexsiy reng tusini alghan. gerche u on aydin keyin qoyup berilgen bolsimu, hidayet: «men shuningdin keyin uningdin bashqa hechqandaq xewer alalmidim», dedi. u yene hazirqi ayalining aile ezaliriningmu, jumlidin ata-anisi we ikki aka-inisiningmu tutup turuluwatqanliqini sozlirige ilawe qildi.

u, ozining paaliyetchilik hayati 2009-yilidiki urumchi weqesidin keyin bashlanghan bolsimu, lekin deslepte cheklik alaqe we siyasiy besim sewebidin asta bolghanliqini, keyinki yillardiki keng kolemlik tutup turush heriketliri jeryanida bolsa teximu kucheygenlikini tilgha aldi.

hidayet keyinche, uyghur mesililirige merkezleshken ingliz tilidiki podkast (Podcast) programmisi — «Talk East Turkestan» ni qurushqa qatnashti. u adrian zenz (Adrian Zenz), shan roberts (Sean Roberts) we imam omer sulayman (Omar Suleiman) qatarliq shexsler bilen sohbetlerde boldi.

2021-yili u amerikigha kochup kelip, washingtondiki «uyghur herikiti» (Campaign for Uyghurs) teshkilatigha qatnashti. 2024-yilining beshida bolsa, «Justice For All» (hemme uchun adalet) teshkilatigha kirip, «uyghurlarni qutquzush» seperwerlikige yetekchilik qildi.

u sherqiy turkistandiki mewjut weziyetni intayin pilanliq we sistemiliq dep supetleydu. 2014-yilidiki bir ziyariti jeryanida, nopus mesilisi sewebidin kishilerning mejburiy kochurulushige guwah bolghanliqini eytti hemde xitayning kishilerning qeyerde yashash, ishlesh we mulazimetlerdin paydilinish hoquqini chekleydighan «nopus» (xukow) tuzumini tilgha aldi.

u rayondiki tok serpiyatini nazaret qilish, chiray tonush kameraliri we oy ichidiki heriket endizilirini oz ichige alghan omumyuzluk kozitish torini teswirlep berdi. uning sozige qarighanda, hetta VPN ishlitish, saqal qoyush, yaghliq artish, chet elde tughqanliri bolush yaki diniy mezmundiki uchurlarni tapshuruwelishqa oxshash normal heriketlermu tutqun qilinishqa seweb bolidiken.

u, tutqun qilish qilmishlirining peqet siyasiy yaki diniy shexslergila emes, belki oqutquchilar, tenheriketchiler, ziyaliylar we hetta kommunist partiye ezalirini oz ichige alghan adettiki puqralarghimu qara qaymuqturup yurguzulgenlikini eytti. nurghun kishiler hechqandaq pakitsizla «esebiy» dep belge qoyulup, kishilik hoquq teshkilatliri teripidin tutup turush we menge yuyush orunliri dep teswirlengen atalmish «qayta terbiyelesh merkezliri»ge tashlanghan.

hidayet sirtqi dunya bilen bolghan alaqining intayin cheklik ikenlikini bildurdi. gugul (Google), yutyub (YouTube) we instagram (Instagram) gha oxshash supilar putunley tosuwetilgen bolup, tordiki hesabatlar shexsiy kimlik sistemisi bilen baghlanghan.

u xelqara jemiyetning weziyetke daim sel qaraydighanliqini, sherqiy turkistangha bir «qara quta» dep qaraydighanliqini otturigha qoydi. uning qarishiche, bu xil sukut qilish zulumning uzluksiz dawamlishishigha yeshil chiragh yeqip bermekte.

u xelqaraning teximu kuchluk awaz chiqirishini telep qilip mundaq dedi: «bizge kereklik bolghini izchil we kuchluk xelqaraliq besim bolup, bular qanuniy jawabkarliqqa tartish, eniq doklat elan qilish we heq-hoquq teshebbuskarliqi qatarliqlarni oz ichige alidu».

u yene mesilining rohiy jehettiki eghir besimini tekitlep: «biz mol medeniyetke we chongqur tarixqa ige bir milletmiz. biz peqet izzet-hormet we erkinlik ichide yashashnila xalaymiz», dedi.

u sozining axirida yene: «bu bir mojizidek tuyulushi mumkin, emma biz yenila umidimizni yoqatmiduq», degenlerni ilawe qildi.

aptor heqqide:

wusala abbasowa tashqi siyaset boyiche peshqedem muxbir.

menbe: southasianherald.com